Obrazy na stronie
PDF

qua salvum in incarnatione declaratur, quod erat, ex A lib. iii Strom., pag. 466, ul)i impugnans Cassianum

auctoris mente haud opponi dicendæ sint; eo sano spectare nequeunt, ut mutatam in humanam insinuent divinam naturam, quæ est immutabilis, et ex ipso Zenone salva, id est integra, exstitit,nec inclusam illam in homine, quam mundus mundique non capit magnitudo,idem ipse testatur trac. 9 ]ib. ii, num. M. Eo igitur solum pertinent, ut Dei Filium vere hominem factum intelligamus, perinde ac si purus homo videri possit; abdita quodam modo in carnis tegumento divina illa majestate, quam, ut tr. 5 libri ejusdem insinuat, non potest mundi istius mediocritas sustinere. Iloc eodem sensu divinum Werbum breviatum vocavit cum Apostolo Paulo cap. ix ad Itom. v. 28: Tu eum breviatum paulisper ab majestatis suæ immensitate peregrinari fecisti, tract. 2 lib. i, num. 9. Et tract. 8 lib. ii, num. 2: Dei Filius tempore Constituto, dissimulata interim majestate, ab ætherea sede profectus, in prædestimatæ Virginis templo sibimet castra metatur, quibus latenter infunditur in hominem gigniturus, ibidemque salvo, quod erat, meditatur esse quod non erat : quæ adeo sunt aperta, ut nibil amplius addere necesse sit.

CAPUT IV.

DE PRIORUM PARENTUM PECCATO QUID AUCTOR TRADIDeRit.

Sanctum Zenonem cum communi Patrum sentenlia , quæ litterali Geneseos interpretationi prorsus convenit, priorum parentum peccatum in esu fructus veliti collocasse palam est ex tract. 6 lib. 1, num. 5, ubi Adam sacrae arboris pomum male dulce delibasse affirmavit : et similiter cum in tract. 13 ejusdem lilori per letale lignum, quod sola mulier contigit, mortem in Adam el in Evam derivasse docet, idem confirmat. At hoc eodem tract. 15, num. 5, peccasse Adam indicat per virile, quod circumciditur, inembrum ; Adam enim, inquit, cum inlicitum pomum hoc membro decerpsit, sic in genus humanum jus mortis induxit; et Hebræorum populo circumcisionem idcirco præceptam subdit, ut locum matriculis culpæ, id est originalis, cum denotat , etiam alia crimina fugienda cognoscat. Id ipsum pressius exponit tract. 2, num. 8, cum de cupidine loquens, Hic, inquit, facibus suis Evae pectus incendit; quibus verbis satis aperte innuit, priorum parentum culpam in venereæ coiijunctionis voluptate sitam fuisse ac si lignum et pomum , quod ipsis a Deo velitum est, fuerit ipsa conjunctio, quam illi contra vetitum præcipientes, peccarint graviter, et omne genus humanum in peccatum induxerint. Hoc autem quam et a litterali Genes. sensu, et a Patrum [civ] interpretatione sit alienum, nemo non videt : idque tanto magis absonum videri debet, quanto est certum, concupiscentiæ carnali in paradiso terrestri nullum fuisse locum, ut pluribus in libris adversus Pelagianos Augustinus luculenter demonstrat. H:ec cum nos animo volveremus, Zenonianae sententiæ originem indagaturi, comperimus •imile qnidpiam legi apnd Clementem Alexandrinum

[ocr errors]
[ocr errors][ocr errors]

quemdam Walentini discipulum et Docitarum principem, nonnullosque alios eidem hæresi addictos, qui cum Taliano nuptias damnabant, hæc scripta reliquit : Certum est Dominum quoque venisse.... ad eos, qui sensibus seu cogitationibus aberraverunt, ad nos, inquam, venit Servator: quæ quidem ex nostra in præceptis inobedientia corrupta sunt, dum nimis avide voluptatem persequeremur, cum forsitam protoplastus noster tempus praevenisset, et mom in tempore matrimonii gratiam appetivisset, et aberrasset : et paulo post, pag. 470 : Etsi, inquit, cum ea brutis animantibus insidiosi consilii rationem cepisset serpens, et persuasisset, dicat Adam adsensum esse cum Eva conjunctioni, nempe quod hac natura alias usi non essent protoplasti, ut non nulli existimant; rursus maledictis incessitur creatio, ut quæ rationis eæpertium animantium natura homines fecerit imbecilliores, quos consecuti sunt, qui a Deo primi formali fuere. Sin autem natura quidem eos, sicut bruta, deduaeit ad filiorum procreationem; moti autem sunt citius, quam oportuit, fraude inducti, cum adhuc essent juvenes; justum quidem est Dei judicium in eos, qui non ea spectarunt voluntatem. Docet itaque Clemens ex non nullorum, quos sine propriis nominibus appellat, seutentia, Adam et Evam in eo pecasse, quod nimis avide voluptatem appetentes, non voluntatem divinam, qua conjunctio præciperetur, exspectassent, sed citius quam oportuit matrimonii gratiam appetivissent. Non nulli, qui hanc sententiam ingererent, ipsi, quos refellit, forte fuerunt hæretici ; quos. tamen liac in re non omnino rejicit, sed per particulam forsitan eamdem sententiam posse defendi non abnuit, et solum nihil exiiide colligi posse contendit, unde illi nuptias malas esse convincant. Unde porro sive illi, sive Clemens hanc sententiam collegerit, ignotum plane est; at ex libro aliquo apocrypho, vel potius ex Ilebræorum quorumdam interpretatione dimanasse videtur, quos quidem indicatos putamus a Moyse Barcepli;i Syro episcopo, cum parte prima Commentar. de situ Paradisi cap. 19, pag. 464 lomi xvii Biblioth. PP. editionis Lugdunensis, hæc scribit : Sunt quidam, qui existiment mom [uisse arborem id, de quo gustavit Adam, sed venereum amplearum, quo cum urore ille corpus miscuit.... neque aliud voluisse illud præceptum, ne edatis de illa arbore, quam non coeatis, sed sancte et absque omni venere vivatis, et quo die de illa ederitis, morte moriemini, id esse, quo die corpora miscebitis. Ifuic sane interpretationi non nullos posterioris quoque ætatis Rabbinos subscripsisse satis colligimus ex Dialogo 5 de Amore, circa medium, quem Leo Hebræus Mutinensis saeculo xvi, italice edidit. Ut autem ex Hebræorum libris, aut certe ex Ilebraeorum id temporis sensibus hanc interpretationem ab Auctore nostro deductam prol)abilius judicemus, illud suadet, quod ille tract. 15 lib. i, de Circumcisione adversus llebræos disserat, et ex praecipua, ut videlur, ipsoruin senientia circumcisionem explodere nitatur. Equidem si non alienam , sed suam hic protulisset sententiam, qui tract. f

lib. i, num. 5, vulgatae, ut initio monuimus, sub- A tract. A lib. i, de Fide non illud quærebatur, utrum tem et rationes compellit, a S. Zenone esse dicatur C fidei gratiæ augmentum Auctor videtur tribuere :

seripsisset £xplicationi, qua Adam sacræ arboris p0mum male dulce delibasse traditur? qui eodem tract. 13 lib. m, num. 10, letale lignum a sola muliere tactum prodidisset, si in vetita, uti putabatur, matrimonii conjumetione utrique liguum et pomum attigissent ? Itaque propterea hac interpretatione S. Zenonem uisum esse nobis credibile est, ut Hebræos propria eorum hypothesi fortius convinceret. Cum vero hanc eamdem sententiam innuat tract., 2 lib. 1, ubi tamen adversus Hebraeos nihil est; hanc sententiam non taiitum Hebraeorum, sed aliquorum etiam Christiamorttm propriam licet agnoscere, ita ut S. Zeno hanc praetermittendam non duxerit, ubi de perniciosis venerei anioris effectibus sermonem instituerat, licet ipse aliam veranique sententiam sequeretur.

[cv] CAPUT V. QtJAM RECTE DE DIVINA GRATIA S. ZENO SENSERIT.

Hoc præcipuum caput est, in quo cum S. Zeno alicubi duriuscule locutus videretur iis, qui Veronensem editionem curarunt, eam sibi licentiam sumpsere, nt non nullis verbis in textum insertis, quibus catholicus sensus perspicuus referretur, aliquot loca emollirent, seu explicareni, quemadmodum per eadem tempora evenit Romanis S. Ambrosii editoribus, quos illi in exemplum sibi proposuisse in præfatione fatentur. Duriora in primis visa sunt illa tract. A lib. 1, num. H, ubi fidei iiaturam talem et tantam esse testatur, ut unicuique homini non ab alio commodetur, sed ejus ex voluntate nascatur; quibus cum voluntati totum videretur tribiiere, ut ne divinam gratiam adstrueret, in editione Veronensi impressum fuit sic : ut unicuique homini non ab alio, sed ejus er voluntate, præveniente Spiritus sancti inspiratione atque ejus adjulorio, nascatur. Similiter tract. 2 ejusdem libri, num. 5, illa sen:entia : Fides itaque vel maxime res propria nostra est, supplenda visa est in eadem editione hoc modo : Fides itaque domum Dei vel maxime res propria nostra est. Tandem tract. 12 libri ejusdem, num. 4, duplicem vitam distinguens corporis et animi : Hanc, inquit, nos nobis ipsi hac in vita per fidem sacri fontis vivo de gurgite comparamus: quæ cum timerentur accipienda, ut gratia exclusa, tota justificationis vis nobis tribueretur, edita similiter fuere cum additione, nos nobis ipsi Deo movente et adjuvante.... comparamus. Sed his emendationibus, quæ catholicos in invidiam vocant (saepe enim aliquas id generis correctioiies, quibus pauci quidam editores vano metu indulserunt, hæreticos nobis exprobrantes vidimus, ac si Patrum opera corrupisseinus : quod catholicæ veritati magno pr;ejudicio fuit); his, inquam, correctionibus nihil opus erat, cum satis ex quæstione, quæ id temporis agebatur, hæc loca, ut nihil gratiæ obsint, commode explicentur, aliis autem ex locis Zeno se recte de gratia sentientem prodat.

Itaque primum testimonium, quo sensu prolatum sit, ex quæstione, quæ tum agebatur, patebit. Eo in

fides ex gratia, an ex voluntate sit, nec ne : quæ quæstio Zenoni ne in. mentem quidem venit, et multo post a Pelagianis excitata fuit. In Arianos tota erat sancti Autistitis contentio, qui fidem variis tractatibus et argumentis exponendam rati, adeo in iis lucubraiidis, edendis, legendisque laborabant, ac si absque hoc studio concipi fides non posset. Hos ergo ut refelleret S. Zeno, fidem homini non ab alio utique homine per tractatus memoratos commodari, sed ejus eae volum, tate nasci prodidit : quibus unum improbum et periculosum tractatuum studium excludere mens illi et consilium fuit, ut ex sermone reliquo liquet; nihil vero contra gratiæ necessitatem voluit affirmare. Qui nimirum voluntatem laudat,

B quæ ad fidem concipiendam sane concurrit, non

proinde gratiam excludere judicandus est; sicut qui gratiam adstruit, non idcirco voluntatem excludit. Solam autem voluntatem, non vero gratiam memoravit S. Zciio, quod nulla tum esset hoc ex capite quæstio, error nullus, cujus ex periculo tantum acui solet amimus, ut in scribendo ac loquendo eautiores simus. Similis est interpretatio tertii testimonii, in quo vita animæ a nobismet ipsis comparata perinde dicitur, ac fidem ex noslra voluntate esse superius dixit : et idem est de testimonio secundo, quo fides res maxime propria nostra esse affirmatur. Quamquam hic nostram dixit, ut aliemae opponeret; subdit enim statim : Igitur si nostra est, servemus ut nostram; ut jure speremus aliena; quod ad controversiam de

C gratia nihil pertinet. Cæterum alii quoque Patres,

qui ante Pelagiana tempora floruere, cum noudum

• ex hostiuim furore admoniti fuissent, ut cautius lo

querentur, similes formulas, ut notavit. August., non numquam usurparunt : quæ cum solius voluntat s mieininerint, ad contundendos [cvi] quidem hæreticos nequeunt converti, at cum gratiam non proinde excludant, iisdem favere non possunt. Quid? Noniue et ipse Augustinus de se ipso testatur, se, antequam Pelagiana hæresis erumperet, pari locutione usum, quæ sano quidem sensu accipi poterat, sed cum Pefagianis similia loqui videbatur? Hinc eum in eamdein locutionem in Expositionibus Epistolæ Pawi ad Romanos scripsisset : Quod ergo credimus, nostrum est, et nostrum est credere et velle; mata subinde Pelagianorum h;eresi, cui hasce locutioues favere judicari poterant, has cum minus recte scriptas affirmau lib. 1 ßetract. cap. 25, tum vero ibidem notat, easdem posse recte explicari et intelligi; nam et credere et operari, ut ait num. 2, utrumque nostrum est, propter arbitrium voluntatis; et utrumque tamen datum est per spiritum fidei et charitatis ; el m. 5: Verum est quidem, sed eadem regula; et utrumqne ipsius est, quia ipse præparat voluntatem ; et utrumque nostrum, quia non fit nisi volentibus nobis. In hanc autem rationem cum cæteros Patres, tum vero etiam S. Zenonem voluntatis humanæ vium commendasse, ex aliis locis, quibus gratia commendatur et præfertur, manifestum est, Præclarum sane illud, quod legitur tract. 6 lib. 1, sub finem, ubi postquam auctor plurium Sanctorum egregia opera commendavit, omnia Dei dono, id est divinæ gratiae referenda perspicue confitetur his verbis : 0mnes omnino memorati, omnesque felices ejus (Dei) domo sunt tales. Sed praestantissimum omnium, et mille testimoniis æquivalens est illud ex eodem ipso tractatn { lib. 1, ubi voluntati ortum fidei attribuit his verbis num. M : Non sub lege, inquit, sed sub gratia sumus, quæ nos diligere Deum, ac soli illi servire in sacramento semel creditæ unicæ Trinitatis non argumentis, nom necessitate, sed voluntate compellit. Quot verba, tot sententiæ. Iloc testimonio et fidem et charitatem et universa Cliristiana opera, quibus Deo servimus, complectitur; et hæc omnia gratiæ tribuit, quæ hæc præstare voluntalem compellit. Hoc autem verbo compellit, ne nimium gratiæ tribuere videretnr, ac si necessitate illata, libertatem voluntatis adimeret, explicavit se se inquiens : non urgumentis, non necessitate, sed voluntate compellit; quibus insinnatur gratiæ efficacia, et simul libertas intacta relinquitur. Cum porro eodem tractatu de fide ex proposito sit sermo, hoc quoque testimonio, cum argumenta et necessitatem excludens, voluntatem adserit, de fide potissimum loquitur, quam non argumentis, id est non ratione, non scientia, quæ necessitatem inferat, sed voluntate excipiendam intelligit eodem plane sensu, quo initio dixerat eam non ab alio per argumenta commoduri, sed eae voluntate nasci. Cnm ergo quæ voluntalem ad fidem citra necessita

A libero Dei timore dixerat paulo ante : Qui voluntate sua

se parit , id est nulla [cvm] vi externa cogitnr, nulla necessitate compellitur. Similiter ergo cum fidem ex voluntate nasci docuit, libere genitam unice voluit innuere, quin propterea ad grauiam negandam, sed potius ad statuendam arbitrii libertatem ejus testimonium traduci possit.

CAPUT VI.

NUM S. ZEN0 DE FIDE VEL CHARITATE L0QUENS
EXCESSERlt.

Alii tres tractatus exstant, in quibus nunc de fide, nunc de charitate duriuscule scripsisse visus est, et contraria ferme sententia; quæ loca ne occasionem erroris afferrent, Veronenses Editores vel mutatis B vel additis terminis explicanda duxerunt. Fidem primo duobus tractatibus ita extulit solam, ac si sola ad salutem satis esset : nam tract. 12. lib. ii, de Abraham num. 2, Sola, inquit, fides præferenda; et tract. 55, ac si sola sufficeret ad beatitudinem consequendam, addidit : Quantum quis crediderit, tantum beatitudinis et habebit. Utroque loco Editores additionem inseruere, qua opera quoque necessaria esse explicareutur, sicque intelligeretur fides illa viva, quæ, ut ait Apostolus, per charitatem operatur : unde primum textum sic edidere : Sola fides præferenda, id est operibus ornata; qualis fuit Abrahæ : secuudum autem sic : Quantum quis crediderit, et operatus fuerit, tantum beatitudinis et habebit. Miramur autem non addidisse etiam aliquid tract. 51 lib. ii, ubi soli

gratia; in eamdem plane sententiam primus quoque textus interpretandus est, ut ne gratia idcirco prætermissa credatur, ac si illam S. Zeno necessariam non agnoverit, sed quod illam ingerere opus semper non fuit, ut aliis quoque Patribus accidit. Addemus etiam aliud, quod non levis forlasse momenti habebitur. Cum S. Episcopus, sicubi antithesibus utitur, voluntatem necessitati semper opponat, toluntatem pro libertate accepisse videtur, ita ut penes ipsum idem sit voluntate, non necessitate, ac libere, non necessario. Præter locum nunc nuper allatum ex num. 1 tract. 1 de Fide, ubi in hanc sententiam gratia ad fidem compellere traditur non necessitate, sed voluntate, tractatu 8 lib. i, de Timore,

Qui plus crediderit, nobiliorem se ipse præstabit. Si porro hisce in locis fidem Zeno nimium extulisse videri potest, ac si sola vim salutis habeat; contraria plane ratione tract. 2 lib. 1, charitatem ita effert, ut non solum nec fidem nec spem sine charitate quidquani posse affirmet (quod recte dici poluisset, quatenus illæ si charitate non ornentur, ad salutem nihil conferunt), sed etiam stare utrasque nequaquaru posse sine illa bis pronuntiet, de fide et spe inquiens num. M : Quibus si deneges charitatem, utraque cessabunt; et num. 5 : Utræque non stabunt. Editores autein Weronenses liberiori manu pro cessabunt primo loco supposuerunt inutiles erunt, et pro non stabunt secundo loco scripsere non proderunt. Sed hæc tam

num. 1, duos timores distinguens, alterum, qui na- D libera Editorum correctio, vel additio Zenonem non Porro ut de fide primum dicamus, cum ex tract. 5 A sint, Auctor satis novit et docuit ex paulo, num. 6,

turali vi necessario excitatur ob ea, quae impendent pericula, mortem, etc., alterum, qui Dei limor est, et non in trepidatione naturali, sed in doctrinæ ratione libere a nobis concipitur, illum necessarium, hunc vero liberum significaturus, his verbis utitur; de primo quidem num. 2: Non devotionis, sed necessitatis est quod timetur ; de secundo autem nuin. ultimo : Qui timet arte, non casu, voluntate, non necessitate; ubi perspicue voluntas pro ea libertate, quæ necessitati contraria est, accipitur. Et voluntatem sane pro libertate Auctor jure accepisse cognoscitur, quatenus quæ libera sunt, ea ex ipsiusmet voluntatis motu nascuntur : unde ad id significandum de eodem

vindicat, sed potius accusat, ac si illum sine additionibus, vel correctione æquam in sententiam explicare non liceat; idque hæreticis, quibus errandi occasionem subripere Editores putarunt, criminandi ansam adversus nos maximam dedit, ac si Patres, quos contrarios nobis sentimus, studiose corruperimus, ne contrarii iiobis viderentur. Itaque alia ratio ineunda, qua S. Zeno per se ipsum satis explicetur. Primo autem hæc ipsa apparens sententiarum ejus pugna, qui modo fidei, modo charitati nimis tribuere videtur, satis argumento esse debet, nec fidei, nec charitati il dari, quod primo adspectu videtur, sed innui aliud quidpiam, ut ne contradictio inde redeat lib. 1, n. 4, certum est, iis solum immortalitatis præmium a Zenone attribui, qui veram justitiam colunt, obtritisque saeculi voluptatibus, Dei præcepta custodiunt : tum ex tract. M ejusdem libri palam est, Zenonem non aliam fidem saluti æternae ntilem commendare, quam quæ per charitatem operatur; perspicue enim num. 2, de fide loquens, eos, qui sine operibus inveniuntur, a fide damnatos testatur: Qui ad se, inquit, id est ad fidem, veniunt, professionem credulitatis ab eis solam ideo, quia eorum fidem videre non potest, erigit : quam si abesse ex moribus deprehenderit, [cviii] confestim, ut perfidum, punit irata, quem docuit; et paulo post eodem num. fidem illam commendat, quæ non opera externa solum, sed etiam conscientiæ internæ munditiem praeslal : Fides conscientiam medullitus mundat, ne quid reatui vel intrinsecus debeat. Videndus ejusdem tractatus finis, ubi se, quoties fidem commendat, eam commendare semper insinuat, qua quis Deo fideliter servit, in ipso solo fiduciam gerit; nam a fidelitate et fiducia, inquit, fidelem se vocari cognoscat. Itaque si fidelem eum vere ac perfecte habet, qui fiducia, id est spe, et fidelitate, id est fideli mandatorum observantia, se fidelem praestat; eam solam fidem utique laudal ac præfert, quæ a fiducia seu spe, et a fidelitate seu operibus disjuncta non est : et hinc sane tract. 15 lib. i, num. 1 1, solam observantiam voluntatis Dei esse fideliter viventibus necessariam disertissime affirmat. Cæterum tract. 2 lib. 1, num. 4, charitatis elogium scribens, hanc ita rebus universis præditam, seu praelatam affirmat, ut sit omnium, jure ipso, regina (divinarum omnium virtutum substantiam vocat paulo post num. 5), quod de fide dici non potuit in tractatu de Abraham, nisi fidem ibi eam accepisset,

[ocr errors]
[ocr errors]

quæ charitate circumsepta est atque vestita. Similiter '

igitur de hac pariter fide loquitur tract. 16 lib. i, mum. 12, cum meræ fidei victoriam tribuit, vel praemium, uti tract. 2, nuim. 2, unde tract. 12, num. 4, ea ipsa in periodo, ubi vitam per fidem comparatam testatur, de fide cum operibus conjuncta id cupiens intelligi, hanc ejus dicti rationem subjicit: quia amimus, qui vicerit mundum, agnoscendo ac servando religionem veram veramque justitiam, immortalitatis mecesse est pro laboris sui munere immortali beatitudine perfruatur. Quod vero tract. 2 lib. 1, charitatem nimium efferre videtur, quatenus sine illa caeteras virtutes, ac præcipue fidem et spem cessare, vel non stare Auctor pronuntiat, duplici responsione explicatur. Primo utræque, id est fides et spes, cessabunt, a Zenone dictum patet, non quod perire semper illas putarit, si charitas abeat, sed quod, charitate deficiente, non numquam illæ deficiunt, uti probat hoc eodem tractatu, num. 6, proposito Judæ exemplo, qui et spem, et fidem perdidit, quia charitas in ipso non mansit. Vide quæ in eamdem rem ibidem subjiciuntur, num. 4. Cæterum posse fidem, posse alias virtutes sine charitate consistere, ita tamen ut ad salutem nihil pro

D

qua eadem ratione de spei laudibus disserens, non negavit spe deficiente fidem non posse subsistere, sed utilem nihil esse, et vix reperiri posse in eo, qui mercedem æterni praemii nullam fore confidit : nam quid Christianus, inquit num. M, spei necessitatem comprobaturus, credit in Christum, si promissum sibi ab eo perpetuæ felicitatis tempus non credit esse venturum ? Lege quæ ibidem sequuntur, ubi Zenonem de hac spe æterni præmii, quod per fidem cognoscitur, loquentem pluribus invenies. Quae interpretatio Zenonianæ mentis si recte teneatur, alia multa subinde obscuriora facile intelligemus. Deinde aliam rationem, quæ in Zenonis sententiam æquissima est, afferre possumus, cur sine charitate spes et fides vere mom stent, cessent, moriantur : omnibus enim hisce verbis ille utitur. Cum scilicet nihil sine amore in hominis animo subsistere queat; profecto fides et spes, si non amentur, non poterunt stare; ac proinde sine omni amore cessabunt atque morientur: sicuti sane sistent, utique amantur, et aliqua semper in corde charitas seu amor est. Quam in sententiam S. Am. brosius, serin. 9 in psalm. cxviii, num. 5 : Quis est, inquit, qui sperat, nisi qui, quod sperat, optat et diligit? Hac porro mente, hac notione Zenonem locutum, ita ut charitatis nomine non illam stricte acceperit, qua diligitur Deus vel proximus, sed aliam longe latius patentem, qua nos quidlibet, et ipsam etiam fidem ac spem suscipimus, et amamus aliquatenus, dum suscipimus; imo latiorem præterea multo, ut rerum etiam, quæ nullius veri amoris capaces sunt, metaphoricum quemdam amorem complectatur, palam ostendimus ex eodem tractatu incipientes a testimonio, quod difficultatem non levem sine hac charitatis præcipua notione injiceret. Scribit ergo num. 4: Fides paucorum est, charitas omnium. Hunc locum cum de charitate Christiana accipiendum putasset Sparav., corrigendum duxit, ul contrario prorsus sensu legeretur: Fides omnium est, charitas paucorum; nam Christiana charitas in paucioribus est, quam fides. Sed præterquam quod [cix] fides omnium dici non potuit, cum non omnes Christianam fidem teneaiit; Zeno autem de universis hominibus loquatur, ut ne de solis Christianis se loqui vel uno verbo subindicet; huic emendationi nulli codices, nullæ editiones suffragantur. Itaque alia notione Zenonem verissime locutum putamus, quod vere fides in paucis sit, quia Christiani pauci sunt præ cæteris infidelibus, qui licet fide careant, charitatem tamen aliquam habent, cum nemo sine aliquo amore esse possit; unde et Gentes se se invicem diligere, ac benefacere pluribus legunlur. Non itaque apud Zenonem de vera et Christiana charitate sei mo est, sed de charitate pro amore aliquo latissime sumpta. Equidem id notionis in Auctoris mente insedisse, dum hæc scriberet, illud plane convincit, quod charitatis laudes fusius expositurus, quam late ea paleat osuendit, et charitatis nomine ubique utens, primo quidem illas ejus dotes commendat, quæ in Christiana

charitate enitent, at dein eas quoque subjicit, quæ A moveat, cum id non nuptiarum earumdem culpam

omnium gentium, imo etiam et belluarum ac insensibilium pariter rerum charitati cuidam congruunt; unde num. 5, commemorata quadam charitatis specie, quæ ipsis elementis, dum inter se se continentur, inesse concipitur, concludit hac generali sententia : Nihil est prorsus, quod sine hac charitate gratum, sine hac pacificum, sine hac fidele, sine hac securum, sine hac gloriosum, sine hac Deo junctum, sine hac possit esse perfectum. Hinc itaque cognoscitur quanta circumspectione in explicandis antiquis Scriptor;bus utendum sit, ne forte vocum notiones, qu;e nostris temporibus obtinent, in ipsorum quoque tempora transferentes, ex iisque eorum voces interpretandas judicantes, errasse illos, vel scripturam codicum corruptam, ac ex nostro usu loquendi corrigendam putemus. Itaque si charitatem tam late S. Zeno accepit, ut quemcumque amorem belluis etiam et inanimatis rebus communem intelligeret; jure sine charitate deficere alias virtutes, idest fidem ac spem, affirmavit, quas sine aliquo ipsarum amore nec suscipi, nec foveri posse manifestum est; in qua charitatis notione S. Zeno cum S. Ambrosio similiter loquens, nullam erroris notam incurrere potest.

CAPUT VII. i)E sEcuNDIS NUPTiis, et DE ciiRisTiANORUM CUM INFIDELIBUS C0NJUGIO. Inter errores, quos ad infringendam, si fieri posset, SS. Patrum auctoritatem, lIeterodoxorum non

spectet, sed incontinentiæ defectum, qui cum ejusmodi nuptiarum causa esse plerumque soleat, easdem non omnino sanas reddit: qua etiam ratione vel primæ nuptiæ, si ob incontinentiæ remedium assumantur, delectu aliquo prorsus non vacant, ut S. Augustinus ex Pauli epistolis palam convincit. Nihil itaque adversus secundas nuptias S. Zeno ingerit, quod non sanam sententiam contineat. In hoc alii aliquot Patres durius multo locuti inveuiuntur; nam Athenagoras in Legatione pro Christianis, paulo ante finem, postquam de suæ ætatis Christianis tradit : Vel, ut natus est unusquisque nostrum, manet, vel in unicis nuptiis ; subdit adversus secundas a Christianis alienas : Secundæ quippe spe

B ciosum sunt adulterium ; ait enim : Quicumque dimi

serit uxorem suam, et duxerit aliam, mæchatur : neque illam dimittere concederis, cujus deleberis virginitatem, nec aliam ducere; nam qui se ipsum priori uxore privat, licet mortua, adulter occultus est. Non minus æquus secundis nuptiis non nullis visus est S. Irenæus, cum lib. iii de IIæres., c. 19, scriptum reliquit : Samaritanæ illi prævaricatrici, quæ in uno viro non mansit, sed fornicata est multis nuptiis, sed perperam; nam de Samaritana illa Evangelica hic sermo est, quæ non plures successivas nuplias inivit, sed plures viros simul habuit quorum nemini nupserat , ac proinde non secundas vel multiplices nuptias ibi reprehendit, sed mulierem plurium fornicationum ream : licet Auctor, quæst. 59 ad Antiochum inter

nulli ex ipsorum scriptis agglomerare et objicere C Opera S. Athanasii , quinque priores ejus viros legi

student, ille est non minimus, quod a nonnullis se • cundæ, et multo magis, quartæ, et plures, successivæ licet, nuptiæ veluti criminosæ traduci videantur. Inter hos autem Patres cum. S. Zeno in easdem acriter peroraverit tractatu præsertim à lib. 1, hujusce capitis vindiciæ prætermittendæ nobis non sunt : cum potissimum ex rationibus ab eo allatis aliquid novi afferri possit, unde sanum non tam ejus, quam caeterorum quoque Patrum consilium, ac satis æquæ vindiciæ colligantur, quibus omnes acquiescant, qui non præjudicato in Patres animo , sed ratione ducanlur. Verum ut de nostro Auctore in primis ac præcipue dicamus, hic cum tract. 5, con:inentiam commendandam sibi sumpsisset ; contemptis plurium oblocutionibus quas adnotatione 2 explicavimus, primo virginitatem persuadere studet; lum vero vidualem continentiam promoturus, conura secundas quidem nuptias num. 4 et 5 disserit aliquid; al eas rationes tantum inculcat, quibus eas viduæ, quæ filios habeat, quæque virum ex corde, non ficte dilexerit et conclamaverit, minus congruas, nec necessarias ostendat, [cx] non quibus inlicitassiatuat. Imo vero sub init. num. 4, unum locum Pauli opponens ubi nihil nisi ex consilio præcipitur, unam observantiæ perfectionem in divino cultu custodiendam commendat: et ineunte num. 6 inter res prope sanas secundas nuptias aperte refert, in quibus immorari diutius noluit : ubi τὸ prope nemiiieum

timos putet. Adde quod pro nuptiis alii codices legunt impiis , quo magis multo difficultas eliditur. Athenagoræ propius concinere videtur Clemens Alexandrinus, qui lib. ii Stromat., pag. 421 : Matrimomonium est, inquit, prima, et secundum legem viri et mulieris cvnjunctio; et lib. iii, pag. 457: Unusquisque nostrum habet, si velit, potestatem uacorem legitime ducendi, in primis, inquam, nuptiis; ex quibus locis apparet ei primam solum conjunctionem matrimonium haberi legitimum, non secundam, unde pag. 404 : Fornicatio est ab uno matrimonio ad plura prolapsio. Minucius Felix non absimiliter inter adulteria Gentium recensere videtur plures nuptias, quas non nulli apud illos inibant; sic enim in Dialogo, post medium

[merged small][merged small][ocr errors]
« PoprzedniaDalej »