Obrazy na stronie
PDF
ePub

darza poprawionego za Grzegorza XIII. Pierwszy się sprzeciwiał tej poprawie; za co wiele prześladowania i szyderstwa ściągnął na siebie, a drudzy stawali w jej

obronie. d) MIKOŁAJ KOPEÂNIK, syn Mikołaja Krakowianina i Bar

bary Wasselrodowej; po odbyciu pierwszych nauk w Toruniu i śmierci ojca, wuj jego Łukasz Wasselrode biskup warmiński wysłał go do Krakowa dla dalszego kształcenia się w naukach. W tym czasie w roku 1492 był rektorem akademii krakowskiej Maciej z Kobylina a Wojciech : Brudzewa, autor elementarnej wówczas w Europie książki o teoryi planet wykładał astronomią. W r. 1496 udał się Kopernik do Bononii, gdzie był pomocnikiem w obserwacyach astronomicznych Dominika Maryi z Ferrary. W Padwie zapisał się w poczet uczniów Polaków (album Polonorum) jako Polak i tu otrzymał dwa wieńce naukowej nagrody za medycynę i filozofią. W Rzymie następnie w r. 1500 otrzymał katedrę matematyki. W r. 1502 wrócił do Krakowa i zapisał się w r. 1504 w liczbę akademików. Jako kaplan przybył w r. 1509 do Warmii do waja biskupa i roku następnego został kanonikiem frauenburgskim. Za pomocą długich i mozolnych studiów, po 23 leciech pracy ukończył w r. 1530 wielkie swoje dzieło o obrotach światów niebieskich (De orbium coelestium revolutionibus), w którém wyłożył swój system, że słońce zajmuje środek planetarnego świata, a planety koło niego krążą, że obrót roczny jaki zdaje się, że słońce w około zieni odbywa, jest skutkiem rocznego obrotu ziemi. Dedykował swe dzieło Kopernik Pawłowi III papieżowi. Umarł Mikołaj Kopernik 1543 dnia 1 czerwca , leżąc na śmiertelném łoża, oglądał wyszłe swoje dzieło w Norymberdze. Jan Baranowski, dyrektor obserwatorium warszawskiego przełożył z języka łacińskiego na polski dzieło Kopernika i wydał okazałym drukiem w Warszawie roku 1856.

§ 65. Wojenność.

Nie mogąc skreślić historyi Strategii i Taktyki w Polszcze, wymieniam tu tylko dziela o wojskowości. Przyłuski w swoich Statutach, pisze w księdze I de militibus a w IV de re militari. a) Jan TARNOWSKI hetman wielki koronny urodził się 1488

+ 1561, napisal Consilium rationis bellicae w Tarnowie 1558. Tytuł tylko po łacinie zresztą cale dzieło po polsku. — Prócz tego: Ustauy prawa ziemskiego zprzydatkiem o obronie Koronnéj i o sprawie urzędników wojennych, Kraków 1579. Przedruk w Bibliotece polskiej Turowskiego. Kraków 1858. Uzupełniła Bibl. polska dodawszy pisemko lacińskie Straza o wojnie z Turkami, utworzone z wolnéj rozmowy autora z hètmanem i pochwalną mową lacińską X. Krzysztofa Warszewickiego kanonika krakowskiego. Obecnie w Wilnie drukuje się odszukane w rękopiśmie dzieło Hetmana Jana Tarnowskiego O gotowości wojennej z notami history

cznemi i przedmową uczonego Mikołaja Malinowskiego. b) Marcin Bielski napisał i wydał pod tytułem: Sprawa

rycerska według postępku i zachowania starego obyczaju rzymskiego, greckiego, macedońskiego i innych narodów pierwszego i ninirjszego wieku, tak pogań ska jako i krzescijańska z rozmaitych ksiąg wypisana ku czytaniu i nauce ludziom rycerskim póżyteczna, książki na ośm części rozdzielone. Cum gratia et privilegio S. R. M. w Krakowie R. P. 1569 w 4ce Dzieło to uważane jako techniczne nie ma sobie równego tam tego wieku. Znać w nim ukształconego żolnierza, który z historycznego stanowiska na sztukę wojowania zapatrywać się umiał. Opisawszy dokładnie sprawy rycerskie rzymskie i greckie, przystąpił do sposobu wojowania Polaków, podał wiadomości o stopniu strategii najbliższych narodów, baczną uwagę zwracając ną ulepszenie sieoznej i palnej broni polskiej. Słowem co tylko godnego było w zawodzie rycerskim, czy w cza

czasie pokoju czy w czasie wojny, tak w użyciu szyku do boju w polu, jako obrony zamków i użycia fortelów, wszystko objął i podał w tém dziele Bielski, znając się sam na sprawie rycerskiej dokładnie jako towa

rzysz broni Jana Tarnowskiego. c) Maciés STRUBICZ (Polak, bawił przy księciu pruskim

Albercie w Królewcu, żył jeszcze 1570 r.) Z rozkazu tego księcia przełożył jego dzielo. Von der Kriegsordnung oder der Kunst Krieg zu führen. (które sam Albert Zyg. Augustowi 10 sierpnia 1555 poświęcił i po. słał), na język polski. Piękny ten rękopism, nigdy nie odbity, znachodził się w książnicy Załuskich.

W roku 1858 wyszlo to dzieło ale tylko w cząstce w Paryżu u Martinet z napisem: Alberti Marchionis Brandenburgensis Ducis Prussic libri de Arte militari mandato sacri Regis Poloniæ Sigismundi Augusti scripti nunc primum e codice authentico principis Palatini Adami Czartorysci cura et sumptibus Bibilothecæ Poloniæ editi. Lutetiæ Parisiorum, format ar

kuszowy, str. 71. d) BARTŁOMIÉJ PAPROCKI napisał dla Samuela Zborowskiego:

Hetman albo własny konterfekt hetmański skąd się sila wojennych postępków nauczyć może. Krak. 1578 w 4ce. Dzielko to dobrą tylko chęcią i znaniem pospolitych

prawideł się zaleca. Bibl. Pol. Turowskiego. Sanok 1856. e) STANISŁAW SARNICKI zostawił w rękopiśmie Księgi he

tmańskie. Czasopismo lwowskie z r. 1830 str. 95 — 110 mieści wiadomość o Sarnickim i jego Księgach hetmańskich. Dzieło to obszerne in folio z wielą rysunkami inachin wojennych, szyków, obozów i bitew, między któremi bitwy pod Dąbrowną, Obertynem i pod Orszą; wiele bardzo zajmujących szczegółów o naszéj

owczesnej wojskowości znaleść tu można. f) KRZYSZTOF WARSZEWICki w dziele Paradoxa mieści w so

bie wiele ciekawych uwag o obronie kraju przeciw Ta

[ocr errors]

tarom i Turkom – o prowadzeniu wojny i szyku woj

ska, dalej, o środkach obrony w Polsce itd. g) JAN ZAMOJSKI kanclerz i hetman wielki koronny, o któ

rym Starowolski pisze: „że był czolem i szczytem senatu, twierdzą i murem królów, strażą prawa, obrońcą swobód, chlubą i światłem ziomków, powszechną prawych ucieczką, gromem bojów, postrachem nieprzyjaciół, a opiekunem nauk i uczonych.“ Ten najznako. mitszy mąż naszej przeszłości, nie tylko za życia swego dzielnie podpierał Rzeczpospolitą radą i orężem, ale my. ślał jeszcze nad tém, aby jego doświadczenie, jego biegłość w sztuce wojennej, była nauką dla przyszłych pokoleń. Przedsiewziął pracę, która zapewne śmierć wczesna nie dozwoliła mu uporządkować, pod tytułem: Rada sprawy wojennej przez nieboszczyka Jana Zamojskiego Kanclerza i Hetmana Koronnego spisana (z rękopismu Biblioteki Rzewuskich) wydrukował w tomie II Wło

dzimierz hr. de Bræel Plater. Zbiór pamiętników. 1858. h) JAKÓB CIELECKI przełożył: Książki Juliusza Frontyna

senatora Rzym. O fortelach wojennych; ksiąg czworo teraz na nowo wydane, Poznań 1609.

3. GRAMATYCY I SŁOWNIKARZE. $ 66, Wielu się ich znachodzi, wspomnimy tu tylko celniejszych. a) Orthographia seu modus recte scribendi et legendi po

lonicum idioma, quam utilissimus; cum carmine Joannis Lupuli Bodmanensis ad Sarmaticam juventutein ut modum legendi sui idiomatis addiscat etc. Książeczka z 11 stronnic złożona, drukowana u Hallera w Krakowie r. 1518. Ortografia tu podana nieutrzymała się w zwyczaju; wiele jednak dobrych myśli i skróceń zawiera. Widać tu, że akcenta wielką rolę grały, np. zamiast nie pisano ne z dwiema kreskami nad n; zamiast Bz dwa 88; zamiast dzie pisano de z dwiema kreskami nad d itp, Na końcu książki tak jest napisano: Impri

movano w Krakowe u pana Hallera mescanina krakowskego. Lata narodená bozego 1518 + Dni kve

tnovich b) STANISŁAW ZABOROWSKI (za mlodu służył wojskowo, pó

źniej uczył się prawa cywilnego i kościelnego i został księdzem; 1506 r. mianował go król Aleksander pisarzem skarbu koronnego, a potém Zygmunt I podskarbimn. Została po nim Ortographia seu modus recte scribendi et legendi polonicum idioma quam utilissimus przy dziele: Grammatices rudimenta, Kraków r. 1518, 19, 26, 29, 36, 39, 60, 64. Jęd. Kucharski przełożył to pisemko na język polski i wydał w War

szawie 1825). c) JAN MURMELIUS wydał Dictionarium variarum rerum tum

pueris et adultis utilissimum, cum Germanica atque Polonica interpretatione. Cracoviae 1528, 1533, 1540 r. W tém słowniku pierwszym łacińsko-polskin wyrazy nie są ustawione porządkiem abecadła, lecz w pewnych gromadach n. p. Deo et de rebus cælestibus: 0 Bodze y rzeczach nyebyeskich i t. d. – Znajdują się tu wyrazy polskie, które albo całkiem z używania wyszły, albo odmieniły znaczenie. Między innemi prawnicze, np. wietnica izba sądowa, foldrować pozywać, przypozwać,

koce opłaty sądowe czyli grzywny. d) JAN SEKLUCYAN. Przy jego Ewanielii é. Mateusza a pó

źniej przy Nowym testamencie wyd. 1551 w Królewcu jest: Nuuka czytania i pisania języka polskiego. (Kucharski

wydał ją razem z Zaborowskim). e) PIOTR STOJEŃSKI (Statoryusz). (Ur. w Thionville w Lu

ksemburskiém, przybył do Polski 1555 i został rektorem w Pińczowie; należał do Aryańskiego przekładu Bibli brzeskiej; † około 1568. Z namowy Prospera Prowana župnika wielickiego wydał: Polonicæ grammati

ces institutio, Krak. 1568. f) JAN MĄCZYŃSKI. (Ur. 1516 w Sieradzkiem z ojca Pio

tra i Anny Ciemieńskiej, odebrawszy staranne w domu

« PoprzedniaDalej »