Obrazy na stronie
PDF

dości poświęcał się naukom w kraju i we Włoszech. Bawiącego na dworze Maxymiliana II wziął Mikołaj Firlej poseł polski do tigoż dworu do siebie i zalecił Zygmuntowi Augustowi na sekretarza; za Stefana był pisarzem poborowym, 1577 objął ojcowską czcionkarnią na siebie i doprowadził takową do doskonałości; 1587 przez Jana Zamojskiego nadano mu szlachectwo i wtedy przybrał nazwisko Januszowskiego; 1588 po śmierci żony zostawszy księdzem uzyskał plebanią w Solcu i kanonią kollegiaty sądeckiej; f 1613). U współczesnych zyskał był sobie imię wielkiego prawnika: napisał: Wzór rzeczy pospolitej rządnej do ciula czlowieczrgo jirzystósowuny, Kraków r. 1613. Na żądanie Mikołaja Firleja wojewody krak. wypracował i wydał w 10 księgach: Statutu, prawa i konstyturye koronne, Krak. 1600, które jednak sankcyi nie nabyły ze względu na błędy i opuszczenie niektórych ustaw. Polszczyzna jego wzorowa, e) Mabcin SaiiGLBCki (ur. 1572 we Lwowie; 1591 wstępuje do towarzystwa Jezuitów i w Rzymie uczy się teologii; w kraju uczył filozofii lat 4 a teologii lat 10; f r. 1619 w Kaliszu). Zostawił loikę po łacinie napisaną, którą Francuzi i Anglicy uwielbiali, oraz prowadził polemikę piśmienną z różnowiercami. Tu go przywodzimy jedynie jako pisarza: O lichwie i trzech przedniejszych kontraktach wyderkowym, czynszowym, i towarzystwa kupieckiego, wydanie 2gie, Kraków 1604, a 7me Krak. 1640. Książka niegdyś bardzo chwalona. § 61. Nauki przyrodzone o tyle uprawiono, o ile do użycia pospolitego i lekarskiego stósować się dawały.

a) Szymon Z Łowicza tłumacz mniemanego Emila Makra, który do opisów łacińskich roślin przydał nazwy polskie. Wydanie Flor. Unglera z figurami r. 1532 exemplarz w bibl. uniw. wrocław.

b) Szczepan Chwalimihz (Falimirz, Phalinurus, Phalimirus, Stefanek, z dodatkiem Kusin). Jemu przypisują książkę, której dotąd napisu nie wiedzieliśmy, w r. 1859 Bibl. Ossol. we Lwowie nabyła i tytui podała: Falimierza Zielnik imprimowany w Krak. u Floriana Unglera 1534 in 4to. Celniejsze rozdziały w niej takie: Opis roślin. O wódkach z ziół rozmaitych. Jak olejki sprawiać. Wypis rzeczy zamorskich i też rozmaitego nasienia. O rzeczach żywych. O kamieniach drogich. (To wszystko pod względem lekarskim jest opisywane i z drzeworytami). Nauka o poznawaniu uryny to jest moczu... i... rozmaitych mocy człowieczych. Nauka o pulsie. O znamionach w ludzkich niemocach. Traktat o rodzeniu czlowieczem. O przyrodzeniu... dwunastu miesięcy... Nauka puszczania krwi i o bańkach. Rządzenie czasu morowego powietrza. Lekarstwo doświadczone naprzeciw rozmaitym niemocom.

c) Hikhomm SnczYŃSki (rajca krak. i lekarz Zygm. Aug). O ziołach tutecznych i zamorskich, i o mocy ich, a ktemu ksiegi lekarskie wedle regestru nizej napisanego wszem

wi<lmi użyteczne, Krak. 1542 i 54; wydanie 3cie z dodatkami przez Marcina Siennika p. n. Herbarz to jest ziół tutecznych i t. d. z przydaniem Alexego Pedemontuna księgi ośmioro o tajemnych a skrytych lekarstwach. Krak. 1586.

d) Marcin Z Uhbędowa (ur. w mieście Urzędowie w województwie lubelskiem, wychowany w Krakowie); około roku 1540 udał się na nauki do Włoch i powróciwszy został lekarzem Jana Tarnowskiego; w końcu byl kanonikiem sandomirskim. Herbarz Polski 1562. Kraków r. 1595.

e) S/.ymon Syreński (Syreniusz, ur. 1539 w Oświęcimie (Sacranus) z ojca Mikołaja; 1560 przyjęty w poczet uczniów akademii krak., a r. 1569 popisywał się. Podróżował po Niemczech, Węgrzech, Szwajcaryi i południowych ziemiach Polski; 1589 został profes. w akad. krak., f r. 1611 d. 29 marca). Pracował lat 30 nad dziełem: Zielnik, Herbarzem z lucimkiego języka zwany Ud., Krak. 1613. Naukę o roślinach krajowych posunął

wysoko, wszelako dzieło jego, nie jestto sama botanika,

ale w ogóle dzieło lekarskie.

§ 62. Gospodarstwo.

W kraju naszym o rólnictwie, łowiectwie i innych gałęziach gospodarstwa pisali ludzie, co cale życie przy roli lub kniei strawili, czerpiąc naukę z własnego najwięcej i codziennego doświadczenia, ile że księgi o agronomii Rzymian i włoskich tej epoki pisarzy, do kraju naszego stosować się nie dały. Biegli w naukach przyrodzonych ludzie nie zwrócili w tej epoce uwagi na rólnictwo.

a) Pierwsze dzieło o rólnictwie wytłumaczył Jedbzkj TuzyCieski z łacińskiego Piotra Krescentyna, który wypisywał z Warrona, Kollumelli i Palladyusza, ze współczesnych pisarzy, nieco swego przydawszy. Jestto encyklopedya nauk przyrodzonych, zawierająca urywkowe wiadomości, z ogrodnictwa, rolnictwa, pszczelnictwa, hodowania koni, botaniki, zoologii i medycyny. Dzieło to wyszło pod tytułem: Piotra Krescentyna księgi o gospodarstwie i opatrzeniu rozmożeniu rozlicznych pożytków, każdemu stanowi potrzebne, 1549. Drugie wyd. ma tytuł: O pomnozeniu i rozkrzewieniu wszelakich pożytków, ksiąg dwojenafcie... Teraz na widu miescach z niema/ą pdnością poprawione i rozszerzone i znowu drukowane. Krak. 1571.

b) Erazm Gi.iczner wydał: Nauka y Praktyka, skturry rożmaite czasy i czasów postępki a przygody, dobre i złe, pogodne y niepogodne, latwie a sprosta wyrozumieć mozna. Teraz nowo wydane. 1558.

c) Pierwsze dzieło o rólnictwie z własnego doświadczenia czerpane, a zatem dobrze do polskiej roli, klimatu i wszystkich miejscowych okoliczności zastosowane napisał Anzelm Gostomski wojewoda rawski, słynny gospodarz f 1587 przeżywszy lat 80. Dzieło jego pośmiertne wydał sławny Oczko p. n. Gospodarstwo. Kraków 1588. 2gie wyd. Gospodarstwo. Kraków 1606. 3cie wyd. ma napis Ekonomia czyli Gospodarstwo. Krak. 1644. 4 wyd. zrobione jest z 3go umieścił w Bibliot. staroż. Wojcicki Tom III. str. 98. 5te wyd. ma tytuł Notaty Gospodarskie wydał Jan Radwański gdzie poprzednio opisał wydania wszystkie i o autorze bliższą wiadomość podał. Krak. 1856.

d) Maciej Wiehzbieta wydal Gospodarstwo dla młodych a

nowotnyrh gospodarzów, teraz znowu poprawione i rozszyizone przez M. W. 1596. inne wyd. z r. 1598.

e) Janus/. Dibrahski (pochodził z województwa ruskiego). Napisał i wydał po łacinie w Wrocławiu 1547 książkę, którą Andrzej Proga przetłumaczył p. n. O rybnikach i rybach, Krak. 1600: dzieło to jest ozdobą naszego piśmiennictwa gospodarskiego.

f) Kbzyszto? Dorochostajski (ur. 1562; ojciec Mikołaj Moniwid Olechowicz wojewoda płocki; w młodym wieku uczył się sztuki jeżdżenia u Antoniego Ferarego w Neapolu, pełnił różne krajowe posługi, a 1603 mianowany marszałkiem w. lit.; f 1611). Dzieło swojego mistrza i jego ojca wydał po polsku p. n. Hippica, to jest o koniach księga. Krak. 1603 i 1647.

§ 63. Nauka lekarska, znachodząc swą podstawę i pomoc w szerzeniu się nauk przyrodzonych, musiała się także szerzyć; dążność wszakże piśmienna nosi na sobie znamię stósowania się do użytku pospolitego.

a) Jędrzej Glabeh Z Kobylina: Problematu Arystotelis, z pisma wielkiego filozofa Arystotelesa i tez inszych mędrców tak przyrodzonej jako i lekarskiej nauki z pilnością wybrane; pytania rozmaite o składności człowieczych członków rozwiązujące itd. Krak. 1542 przy Zielniku Siennika.

b) Walenty Z Luelina (uczony lekarz). O różnych chorobach i leczeniu ich, 1592.

c) Wojciech Oczko (rodem z Warszawy) był synem Stanisława kołodzieja. Po ukończeniu nauk w kraju został księdzem. W r. 1560 z wikaryusza kollegiaty warszawskiej Ś. Jana posunął się na peniteneyarza. W r. 1562 był w akademii krakowskiej w r. 1565 został magistrem i rektorem szkoły u Ś. Jana w Warszawie. Wiatach 1565—9. Podróżował po Włoszech, gdzie uzyskał stopień doktora medycyny. Kapituła przyjęła go z radością za powrotem. (W bibl. Warsz. 1857 kwiecień str. 290). Oczko przy kościele S. Krzyża uczynił fundusz na 12 ubogich z Anną Wolf. Nagrobek w Lublinie wystawił mu synowiec Wincenty Oczko kan. gnieźnieński. Pisał się lekarzem królewskim). Prócz zielnika po łacinie, wydał po polsku Cieplice, Kraków 1578 i Przymiot czyli dworska niemoc, Krak. 1591. d) Piotr Umiastowski (po ukończeniu nauk w akad. krak. zostaje doktorem med. i fil. i podróżuje po Włoszech; sławny za Zygm. III lekarz). Kdąg czworo o przyczynach morowego powietrza, Kraków 1591. § 64. 9I»temntyka I Mtrononiin. Te nauki stały najwyżej w akademii krak. Wielu pisarzy zyskało sławę europejską, ale ci pisali po łacinie; polskiego zaś języka nżyli najpierwsi: a) Tomasz Kłos (o którego życiu nie wiemy), przekazał po sobie takie dziełko: Algoritmus to jest nauka liczby Polską rzeczą wydana; przez księdza Tomasza Kłosa. Na trzy części się dzieli. Pierwsza będzie o osobach liczby, wtóra o regule detri, trzecia o rozmaitych rachunkach y o spółkach kupieckich. Cracovia3 ex of. Ungleriana 1537. (w 8ce. ark. 8).

b) Stanisław Grzei>ski (Ur. 1526 wGrzepsku, wsi dziedzicznej w Mazowszu; z młodych lat przykładał się do jęz. łac., grec. i hebraj.; był domowym nauczycielem Stanisława Mikoszewskiego a 1563 został magistrem w akad. później professorem; f d. 1 grud. 1570), Geometrya to jest miernicka nauka po Polsku napisana z Greckich i Łacińskich ksiąg itd. teraz nowo wydana Kraków 1566.

c) Jan Latoś lub Latosz, Wojciech Rościszkwski i SzczęSny Żebrowski wiedli spór piśmienny względem kalen

« PoprzedniaDalej »