Obrazy na stronie
PDF
[ocr errors][merged small]
[merged small][ocr errors]

COMMENTARIUS.

[ocr errors]

Hercules visitur hydræ oro)vx*p4\ov, cum qwA decerlat victor, cum inscriptione IIERCULI 0EBELLAT0RI. Diocletiani etiam, socii ejus in imperio et odio adver

B susChristianos, nummus [aureus singularis exliibeatur a Spanhemio de U. et Pr. N. p. 858, in quo æque mendaci titulo abolitio christianæ religionis celebratur. Siant il)i tria Fata, cum inscriptione FATIS VICTRIClBUS.Theodoret.,Serm. ix, de I.eg., p. 127: xxi xopv84» ria rrtc xai Xurtz/rtc, etc., i. e. Itaque Corybantium more capita præ furore jactantes , inciti rabie, technisque ac veteramentis usi quamplurimis,piscatorum leges non dissolverunt quidem, sed multo validiores oppugnando eas reddiderunt; planeque illis persimiles inventi sunt , qui flammam quidem restinguere concupiscunt, oleum vero fatui instilluntes, ardentiorem illam efficiunt. Etenim hi quoque, contra pietatem bello sumpto, piæ veritatis robur manifestius declararunt. Ac veluti quondam rubus ille, quem vidit Moses, ardore ignis non est absumptus ; ita nec ('hristianos, impioriim bellis petitos, tela hostilia consumpserunt : quin potius, sicut lignatoribus sylvam ctedentibus multo plures pullulant propagines ab rndicibus. quam sint rami qui incidun

C tur ; ita tunc quoque piis compluribus interfectis, multo plures quotidie ad doctrinam evangelicam accedebant ; eruorque ille cæsorum corporum, irrigatio erat novis in Ecclesia emergentibus plantis. Mox iiiale Junii editio sanguinis. IiAv.

(c) Semen est sanguis Christianorum. Non possunt Christiani persecutionibus imminui, quia si semen est eorum sanguis, cujusque plus effusum fuerit, e0 major promittitur fideliuin proventus, sicut messis copiosa, amplioris segelis præparauo est. LAc.

(c) Ut omnem veniam. Simile est illud D. Cypr. epist. 52, ad Antoniam, ul)i martyres dicit suatim ad gloriam perveuire fidei, statiim ét virtutis accipgre iwercedeiii, statim a Domino coronari. Atque adeo hic locus annotandus est contra eoruin errorém , qui cofonam justitiæ, adeoque et n1artyrii, ad dieim usque Judicii differendam diëere nou vérenlur. PAM.

[merged small][merged small][merged small][merged small][merged small][merged small][ocr errors][merged small]

$ !I. Sc. producunlur primum, qui post a. CC Apo- A stre exercuisse. Unde tamen illud peti poterat, quo · tantum abest, ut in his promissis adquiescerem, nt A illis injecta osten dit. Quæ omnia quum a nemine un

logeticum scriptum esse volunt. Contra quos, IV, V, VI. Multis ostenditur, cæpissè afflictiones Christianorum sub SEVER0, antequam pecùliaria is decreta eam in rem rogaret. VII. 1)0duelli speciatim argutiæ examinantur. VIII. Qui post mortem SEVERI Apologeticum prodiisse dicunt, refelluntur. Quo facto, IX. Ad alteram eorum classeiii acceditur, qui licet concedant ante a. CC eum esse consignatum, de anno tamen dissident. X. Nostræ sententiæ proponendæ initium fit, ac primo sub SEVER0 scriptum esse ostenditur. Deinde, XI. I'ost motus ALBlNI. Quo vero annus recte possit constitui. XII, XllI. Hos motus a. CXCVI cæpisse. A. CXCVII compressos fuisse novis rationibus docetur, oppositæque rationes evidenter diluuntur. Quo facto, XIV. Pro a CXCVIII. pronuntiatur, ac ex illustri TERTULLIANI loco hæc sententia diligenter confirmatur. § XV. Conclusio. § I.— Si, qua se utilitate coinmendat cerla temporum, quibus libros suos prisci doctores litteris mandavere, scientia, eo semper studio ac diligentia a viris eruditis quæsita fuisset, non dubito quin mullo paucioribus hodie difficultatibus historia sacra abundaret, concinniorique instrucla esset ordine. At qui barbariei sordes primi absterserant, inajores nostri, id potius agebant, ut collapsæ plane litterarum res erigerent, quam ut istis, quas putabant, ninutiis sibi aliisque earum conciliarent fastidium. Alia quidem iis, qui divinos illos restauratores consecuti sunt, mens fuit, quos Scaligero, Baronio, Petavio, Calvisio, aliisque præeuntibus, magna in his curis stadia confecisse constat. Sed, el patrum nostrorum, nostraquc ætas summos in hoc genere viros tulit, Norisium , Pagium, Lloydium, Dodwellum, Tillemontium, Nourrium , multosque, qui Patrum edidere scripta, benedictinæ familiæ socios. Quorum omnium de laudibus quamquam ego nihil de. traho, non tamen multa ab eis relicta esse dissimulo, niulta eruditius quam felicius tractata, multa quod sectæ flagrarent amore, aut novæ cuidam nimium faverent opinioni, implicata potius, quam evoluta. Nulla alia ejus rei testimonia si existerent, ipsa, quibus mutuo se oppugnant, scripta, ipsi, quibus novas subinde rationes constituunt, libri loquerentur. In historia præcipue calamitatum, quibus vetustissimi fratrum nostrorum defuncti sunt, magno id fuisset emolumento, si librorum, quos pro illis imperatoribus ac præsidibus oblatos esse accepimus, cæterorumque , quæ ferv, ntibus istis vexationil)us consignata sunt, scriptorum ætas curate definita fuisset. Sic elenim de rerum gestarum serie, malorum illatorum magnitudine, confessorum numero, invicto, quo sanctissimi homines valuerunt, animi robore, certior nobis ac plenior esset notitia. Quam quidem egregiam quibuscumque utilitatem praestare posse, nulli, quibus maturius est judicium, ignorare possunt. Certe miror, quum vir alio(|ui immortalis, Henricus Dodwellus, bono fortassis consilio, totos martyrum exercitns civitate sacra ejiceret, neminem illorum, qui adversus cum prodiere, in hac sese palæ

[ocr errors]
[ocr errors]

ad audaciam hancce infringendam nil certius, aut utilius esse potest, Patrum quamdiu verba cum alio. rum pugnant locis, semper fere elabendi facultas dabitur. Nullum si aliud perfugium adsit, aut nota quædam testibus inuritur, aut novum quoddam criticcs genus advocatur, quod desperatis opibus auxilium ferat. Intervalla vero temporum si curate nolentur, si rerum sibi succedentium ordo diligenter explicetur, aut perfrictæ frontis infamia subeunda, aut vero error ejurandus est. Enimvero defuerunt huic causæ eruditi homines; sive quod molestiam his negotiis familiarem fugerent; sive quod eximium illius commodum non perspicue satis cernerent, sive deuique quod non tam circumstantiarum, quam ipsarum rerum, rationem sibi habendam esse putarent.Fuerunt quidem, B fateor, quibus partem hujus laboris suscipere placuit. Nescio vero,qui faclum sit, ut aut nimis indiligenter, aut niinis infeliciter sese expediverint. Fuerit festinatio, fuerit tædium, fuerit sectæ .studium, aut nescio quid præterea; fuisse aliquid, quod, ut pessime interdum rationes subducerent, effecerit, exploratum est. Ilis ego de caussis, etsi illis longe inferiorem me essc sentio, saxum hocce volutandi consilium ante aliquod tempus coepi , ac de nova quadam afflictionum christianarum historia, quæ quum a!iis rebus, tum præcipue diligentiori temporum notatione cmimeret, cogitavi. Specimen haud ita pridem nostra de Athenagoræ ætate Dissertatio (1) exhibuit, qua me celeberrimi Dodwelli rationibus plurimum intuC lisse damni, lectio testabitur. Usus quoque ea est felicitate spinosus licel labor, ut non displiceret iis, quorum plurimum valet apud me auctoritas, quosve intelligentes harum rerum existimatores quidquid prudentiorum est agnoscit. Quaproptcr nunc denuo vires periclitari, ac num eadem dexteritate tempus celeberrimi AP0L0GETICI, quem ingeniosissimus patrum TERTULLIANUS reliquit, eruere quem, tentare decrevi. Excitavit me, ut ciuius quam constitueram id oneris niilii imponerem, elegantissima AI'0L0GETICI illius editio, quam curis viri longe eruditissimi , mihique in primis amici, Sigiberii Havercampi debemus. Tanto eam nitore quum præditam, tam varia elegantique eruditione inunitam, tam ab omni parte illustrem ac emaculatam conspicerem, id unice statiim oplabam, ut eodem haIjitu uon hujus tantum, verum reliquorum eliam Patrum, potiores prodirent libri. Sic etenim statuebam, magna tædii illius parte, quod cum litleris hisce conjunctum est, hoc pacto abstersa, fore ut non amplius relictæ fere ac orbæ a cultoribus antiquitates sacræ reperirentur. Erat tamen, quod in tam excullo opere desiderarem, de ætate nimirum ac rationibus ejus disquisilio. Polliceri quidem intelligebam eruditissimum virum, se in præparatione reliquis TERTULLIANI adversus genles libris præmitlenda (Præf.), huic etiam desiderio consulturum esse. Ego vero,

[ocr errors]

vel iis instigarer potius, quo hoc onere eum levarem. Sic enim continuo mecum : Brevior erit eorum, quæ comparat, expectatio, si laboris in alium, quamvis exigua, particula devolvetur. Pondus his adjecit cogitationibus optimi viri adhortatio, quæ, ut ea, quæ molirer, perficerem, cunctantem adhuc impulit. Quid multis ? E vestigio posthabitis aliis manum labori admovi, ac, quod hic exhibeo, in chartam conjeci. Tuum jam erit dispicere, doctissime HAWERCAMPI, num tanti sit opella nostra, ut novam condendi hujus generis dissertationem molestia 'supersedere queas. Quod si minus nostra tibi placuerint, animum, scio, qui candor est tuus, probabis. Quis vero ille? ut commodis litterarum inservirem, histo

toriam malorum in Christianos SEVERO Augusto B

congestorum explicarem. Teque, si id addi pateris, ad alia perficienda expeditiorem paulo redderem. Si in homine non nimis erudito temerarius, honestus tamen est. De litleris ac TERTULLlAN0 si minus bene merebor, de te tamen nullo modo male meritus videri possum. Vulgus nimirum consilia ex eventu, boni viri ex affectu æstimant.

§ II. — Circumspicienti mihi, ut fas erat, qui de eadem re ante me eruditi viri sensissent, ab his penitus relictam, ab illis parum dextre ornatam inveni. Generatim dissensiones ac sententiarum divortia etiam hic regnare videbam. Dici quid a nonnullis audiebam : ita vero, ut rationum obliviscerentur. Diligentius alios ad calculos sedisse animadvertebam, quorum tamen conatibus non par fortuna responderet. Plurimos magni nominis viros duces potius sequi, quam in his se macerare numeris voluisse, cernebam. Vel hæc sciulentiarum varietas, quænam cum veritate congrueret, ut examinarem, me commovit. Equidem tantum lucis, quantum intricati negotii natura permitlit, ei conciliare conabor, ac duo propterea opinionum primum genera constituam. Sæcularis annus CC terminus eslo, qui utrumque disjungat. Alterum itaque eorum erit, qui ante hunc annum, aut eo ipso, libri nostri natales quærunt. Alterum h0rum, qui elapso illo ducentesimo anno eum consignatum esse censent. De ultimo, quod quum longius a veritate abest, tum facilius confutatur, priori loco

[ocr errors]

dicam. Prius, cujus rationes majorem postulant indu- D

striam, ac ex ipsis historiæ arcanis excutiendæ sunt, posteriori reservabo.

§ llI. — Princeps in iis, quos primum audiendos esse diximus, sententiam dicat Guillel. Caveus, maximæ famæ et industri;e vir. Pro anno is pugnat CClI. Mihi, ait (Historiu litter. Script. Eccles. t. I, p. 42, b.ed. Genev.), verisimilius videtur scriptum fuisse sub persecutione sexta, circa a. CCII, quo SEVERUS aliquos christianos fieri sub gravi pœna veluit. Adjicit his quædam probationis instar, quæ, si milii bonum virum exagitandi auimus esset, repeterem. Pars eo pertinet ut, vere imperante SEWERO, paccm Christianorum fuisse turbatam appareat : pars non levia fuisse mala

quam in dubium vocata, tum ea sunt, ut qua rationé æram, quam defendi, confirment, prorsus nesciam. Quocirca melius omissa fuisset, quam subjungit, conclusio : Nulli itaque alii epochæ hujus scripti mnnum natalem majori veritatis specie assignare possumus. Fundamentum ejus non in omnibus quæ præmiserat, sed in hoc solo positum est, non ante a. CClI. SEWERUM decretis suis Christianorum fortunis molestum fuisse. Quod quam lubricum ac infirmum sit, mox patebit. Scripsit certe TERTULLIANUS cum jam malis undique fratres obsessi essenl. Werumtamen hoc non sufficit, nisi et hoc doceatur, non antea quam edicta promulgarenlur Augusti, calamo eum manus admovisse. Cujus quidem si ostendi potest contrarium, omnis hæcce computatio nullius æstimanda est. Neque etiam hoc vir doctus attendit, etiamsi rationes ejus mullum valerent, ætatem tamen libri ad a. CCIII potius differri debere. Omnia elenim cum ab aliquo jam tempore cædibus ac suppliciis Christianorum fervissent, Noster sectæ suæ defensor exstitit. Quare non satis credibile est, sub ipsum calamitatum exordium, eo ipso, quo natæ erant, anno defensionem istam in litteras relatam essc. Ab hoc alienus tamen non eral Ilenricus Dodwellus. Licet enim, quid de ætate, AP0L0GETICI sentiat, aperte quod sciam nusquam proponat, ex illis tamen, quæ de vexationibns Christianorum sub SEVER0 disputat, quid mente voluerit siue ulla controversia colligitur. Ante a. CCII nimirum neminem tranquillitatem perturbasse cœtus sacri sibi persuadet, idque nonnullis, quæ mox discutiemus, argumentis stabilire enititur. (Dissert. Cyprian. XI, § 41, p. 68. S. ed. Brem.) Decebat sic eum, cui nihil minus quam martyrum copia ferenda videbatur. Quod si ergo, ut indubitatum est, non antea quam incrementa cepissent calamitates, præsides provinciarum TERTULLIANUS compellavit, certum quoque ex ejus sententia est post a. CCII. aut eo labente factum illud esse. Et quid conjecturis opus? Disertiora adsunt eruditi viri verba : Inde, inquit (Diss. cit., §, 42. p. 69.), his ipsis temporibus (de a. CCII. loquitur) vel paulo etiam fortasse recentius, nova illa, quam appellat TERTULLIANUS, Christianorum Dei editio, cum ejusmodi inscriptione, Deus Christianorum onochoites, auribus asininis, altero pede ungulato librum gestantis et togati. Leguntur ea, ad quæ provocat, in AP0L0GETIC0 (C. XVI. p. 169. ed. celeb. Havercampi, qua hic semper utor), cujus res hic agitur. Quid clarius itaque, cum Caveo aliisque, circa libri ætatem Dodwellum consensisse ? Latius hodie viri hujus de paucitate martyrum sententia serpsit, ac plurimorum inter eruditos animos occupavit. Igitur, quin multorum mentibus hæc de ætate AP0L0GETICI opinio infixa sit, non dubium est. Quorum tamen longius liic recensere, quum duces indicati sint, non necessarium esse arbitror. Ad Antonium Pagium potius accedo, qui, licet omnem fere ætatem in numeris contriverit, eidem tamen se addixit sententiæ. Cum lius, qui pro a. CXCVIII. diserte pronuntiabat. Accipe verba (Diss. Hypatica, P. II. cap. III. § 12. p. 417. Lugd. 1682 in-4°) : TERTULLIANUS AP0L0GETICUM conscripsit A. CXCV111. quo SEVERUS quinquennalia edidit, I{omaque discessit, quam ob caussam ad magistratus Romanos illum direxit. Nam licet nullum adhuc ab eodem imperatore adversus Christianos edictum promulgatum fuisset, Plautianus tamen, cujus auctoritate Romæ omnia fiebant, Christianos vevare incipiebat. Egregie sane, quod tum legem nullam ab Augusto in Christianos latam fuisse, agnoscit. Quod de Plauiiamo addit, Baroni debet suspicioni (Annal. Eccles. t. II. ad u. CC. n. VII. VIII. p. 498. ed. Colon. 1624. fol.), quam ipse deinceps profligavit (Critica ad Ann. Baronii, t. II. ad A.CXCIX. n. IV. p. 92). Probatio vaga est ac generalior, quæ et in alios amnos quadrare posset , quibus Severum etiam urbe abfuisse novimus. Fuerit vero nimis infirina : vellem nihilominus in ea sententia vir doctus perstitisset. Enimvero cum Baronium castigaret , repudiandam sibi eam esse duxit, ac ætatem AP0L0GETICI ad a. CCW. retulit. Christianorum, audis Pagium (ad a. CXCIX. n. VI. p. 93.), persecutio ante a. CCI1. decreta non fuit. Quare cum Tertullianus Apologeticum suum, persecutione ubique jam a multo tempore flagrante, ut ex ipsomet Apologelico colligitur, scripserit, longe tardius præstantissimum illud opus 'promulgatum, et quidem , ut conjicere licet, anno ducentesimo quinto, quo Antoninus imperii Cæsarei decennalia celebravit, quove persecutio C magis sæviit. Nemo pejoribus unquam auspiciis mentem mutavit. Dum alium levius peccantem emendare cupit, gravi sese errato contaminat. Equidem scio, sæviisse tum in Christianos nationes a veri Numinis cultu alienas, cum Noster sua consignaret. Qualis vero hinc conclusio? Ergo post emissa a Severo deereta liber exaratus est. Quasi vero tam rerum imperitus fuerit, ut vi legum antea latarum fratres nostros sæpenumero excruciatos fuisse nesciverit. Aut, si minus hoc perspectum ipsi fuisset, hic ipse Apologeticus tum temporis hoc evenisse, eum non docere potuisset. Sed de hac re jam luculentius commentabor.

Hypaticam conscriberet Dissertationem, nemo eo me- A Ruinarto, qui Dodwellum sibi castigandum sum

§. IV.— Vidimus, iis, qui post a. CCII. librum in litteras esse volunt, hoc præcipue obfuisse, quod usque ad a. CCII. pacatissimas fuisse res Christianorum crediderint. Haec vero ex eo nata est persuasio, qu0d hoc anno, quem dixi, decreta a SEVER0 in Christianos proposita fuisse, multis: ex testimoniis didicerant. Non patuit videlicet illis ratiocinationis hujus imbecillitas : Sanxit a. CCII. in Christianos SEVERUS leges; igitur non antea vexari poterunt. Quamquam Dodwellum hic excipi facile fero, qui ad alias simul argutias confugit, eo quod nihil in hac ratione præsidii positum esse perspiceret. Hæc quum ita sint, nulla ad hos refellendos certior via erit, quam si diu ante, quam Augusti ferrentur leges, plurima mala Christianorum incubuisse cervicibus demonstretur. Totus hicce locus a Theoderico

[ocr errors]

psit, prætermissus est. Graviter is ac permoleste fert, afflictionem totam unius biennii spatio hunc complecti. (Præf. ad Acta Martyr. sincera, Sect. 11. § 12, p. 48. ed. Wetsten.). Generaliora vero tantum, quibus eum refellat, adducit, quorum aller similia, si qnæsivisset, fortassis invenisset. Diligentiorem inquisitionem, temporumque nolationem , quam negotii natura unice flagitat, frustra expectaveris. Majorem Pagius industriam adhibuit, ut in hisce rebus plurimum possidebat scientiae. (Critica in Ann. Baronii T. 111. ad a. CCI. n. VII p. 2. et ad a. CCVII. n. 111. p. 7). Neque tamen hoc momentum attingere potuit, quoniam in initio afflictionis designando ab adversario , ut ostendi, non disside

p bat. In hoc igitur tantum occupatus est, ut ab a. legem Papiam abrogaverit. Nonne et vos, inquit A quod imperatorem, quem hominem hic dicit, malo

CCII. ad mortem usque SEVERI pacem sancto coelui non fuisse redditam evincat. Quod illi itaque, et complures alii, intenlatum dimiserunt, id ego mihi nunc perficiendum sumam. De anno, qui malis istis initium dederit, præcise nunc nom agitur. Haud difficulter is ex iis, quæ de ætate AP0L0GETICI extra dubium collocabimus, erui poterit. Hic id mihi tantum propositum est, ut ante a. CCll. quo SEVERI in Christianos decreta publicata esse concedo, infinitam ærumnarum vim eis exhibitam esse doceam. Primum teneat in testibus eorum ipse noster TERTULLIANUS. Testimonium ex eo ipso Libro, cujus ætatem hic constituimus, dicat. Prodiit, id quod nullus negat, cum jam crudelissimis suppliciis christiani de medio tollerenlur. ldein vero de edictis imperatoris nihil prorsus tum auditum fuisse, non uno loco diserte indicat. Conjecturam nunc omitto, quam spernendam tamen esse nego: illud, quod ad praesides provinciarum directus sit, eos solos, non imperatorem , malorum fuisse auctores, argumento esse. Evidentioribus res peragetur testimoniis. Primum hoc esto (C. XXXV. p. 300) : Nec ulli magis depostulatores Christianorum, quam vulgus. Plane cæteri ordines pro auctoritate religiosi ex fide, nihil hosticum de ipso senalit, de equite, de castris, de palatiis ipsis spirat. Quid pro nobis evidentius facere possit, equidem nescio. Palatia ipsa, quibus Augustus cum filiis continebatur, de hostium Cliristianorum numero eximil. II:ec qua fronte scripsisset, si legum in vexandis Cliristianis jam adfuisset auctoritas? Tota, quæ cap. IV, W, Wl, legitur, de legibus disceptatio idem luculenter confirmat. Christianorum adversarii leges prælexebant, quæ, ut in eos sæviretur, præciperent. Quasnam vero? Recens editas? Minime. Edicta crepabant a mortuis jam rogata imperatoribus, quæ haud sibi violare licere dicebant. Præclare frigidis hisce ratiunculis vir acutus occurrit. Rationibus ante omnia demonstrat, tam sanclam nullam esse legem , quæ non, si quid iniquitatis contineat, continuo delenda sit. Nec exemplis id carere postea docet, cum Romani vetustissimis licet decretis, quorum injustitiam cognoverint, omnem detraxerint auctoritatem, ac SEWERUS ipse (C. XV. p. 49), quotidie experimentis illuminantibus tenebras antiquitalis, totam illam veterem et squallentem sylvam legum novis principalium rescriptorum et edictorum securibus ruscatis et cæditis ? Wide vero , quibus de legibus sermo sit ? De antiquis, ut apertum est, quibus novas opponit. Pergit ad latores legum adversus Christianos (Cap. V, p. 56), quos omnes turpitudinis, scelerumque infamia notatos, Neronisque simillimos fuisse contendit. Quam late hacc adsevcratio pateat, non inquiro. Satis milii est, quod ex ea SEWERUM in eorum numero, qui in Christianos decreta sanxerint, ab eo non fuisse habitum, pateat. Ratio ipsa hujus rei testis est. Ecquis enim tam ameiis, ut sapientem virum sibi persuadeat hoc argumento leges impugnaturum fuisse, si penes quem tum summa rerum erat eodem sese crimine adstrinxisse constitisset? Festivum profecto defens0rem ! qui imperatorem, cujus animum emollire cupiel)at, iis adnuneraret, qui mortalium nequissimi, nullisque flagitiis secundi fuerant. Laudat e contrario aliquoties SEVERUM Noster, ac constantissimum appellat Principum. (Cap. V, p. 52). Adeo remotus eral ab ea opinione, ac si gladium in fratres stringi jussisset. Sed se ipsum explicet TERTULLIANUS, qui Itomanos sic alloquitur (Cap. V, p. 62) : Caterum de tot exinde principibus ad hodiernum divinum humanumque sapientibus edite aliquem debellatorem Christianorum ? Quis Hodiernus illc ? SEWERUS, puto. llunc vero in debellatoribus Christianorum nume

B

rum martyribus illis illatorum auctorem TERTULLIANUS esse noluerit. Alioqui enim scripsisset, hominis istius, qui vos excruciat, caussa. Mitto vero hanc ratiocinationem , ac rem ipsam ad quam verba hæc respiciunt intueor. Cædes multorum hominum dignitate ac meritis illustrium commemorant. Expers historiae SEVERI sit, qui hæc alio, quam ad necem eorum, quos occasione belli gallici ab ALBIN0 moti trucidabat, tralii posse putet. Hoc tempus illud erat , quo innumeri, iique præclari, hoinines praeter omnem spem, quud ALLINO favisse putarentur, ad mortem rapiebantur. Audi Spartianum ( Vita Severi, cap. X11. p. 177. 178. ed. Obrechti. ) : Interfectis innumeris ALBINI partium viris, inter quos multi principes civitatis, multæ feminæ illustres fuerunt (nonne hoc idem, quod TERTULLIANUS dicit), omninm bona publicata sunt, ærariumque auxerunt. Tum Hispanorum et Suallorum proceres multi occisi sunt. Mox idem nobilissimorum virorum in istis turbis vita privatorum longum satis indicem sul)jungit (Cap. XIII, p. 178, 179.). Capitolinus (Vita Cl. Albini, c. XII, p. 217.) huic et Ilerodianus ( Historiar. Lib. III et VIII. p. 147. ed. Boecleri.) jungi potest. Ecquid vero est, quod luculentius TERTULLIANUM explicet ? Neque vero dubium ex altera parte ALBINUM , quod hic subindicatur, eadem sævitia usum fuisse, præsertim posteaquam a SEVER0 insidias, quas Capitolinus ( Vita Albini, c. V 11. VIII. p. 21 f. f.) exponit, sibi strui senserat. Cui

randum esse negat. Quid clarius? Prætereo celebrem C hoc expendenti grave non accidat, si quis nihilominus

ex eadem disseriatione locum (Cap. V, p. 63, 65): Quales ergo leges istæ, quas adversus nos soli exsequuntur impii, quas nullus Hadrianus, nullus Vespasianus, nullus Pius, nullus Verus impressit. Sunt codices, qui Severum hic legunt. Ego vero tibi, Havercampi doctissime, assentior, virisque egregiis, qui tecum meliorum librorum beneficio Werum nobis restituere. Quam lectionem etsi minus probat Dodwellus ( Diss. Cyprian. XI, § 44. p. 69. , diffiteri tamen non potuit, sæpius in antiquis monumentis Severi et Weri nomina confundi.

§ W. — Hæc sunt, quæ pro nostra sententia ipse nobis submiiiistrat AP0L0GETICUS, quibus quid reponi possit, uon video. Alius jain succedat TERTULLIANI, locus, ex a!io ejus libro, eo videlicet, quem ad martyres in carcere constitutos misit, petiius. Eos intelligi liic martyres debere, qui SEVER0 imperante correpti erant, extra dubium est. Ad lios vero corroborandos ultimi argumenti loco hæc ponit (Libro ad martyres, c. IV, p. 468. 0pp.) : Nemo non etiam hominis caussa pati potest, quod in caussa Dei pati dubitat. Ad hoc quidem vel præsentia nobis tempora documenta sint, quantæ qualesque personæ inopinatos natalibus et dignitatibus, et corporibus et ætatibus suis exitus referant, hominis caussa : aut ab ipso, si contra eum fecerint, aut ab adversariis ejus, si pro eo steterint. Statim hic monere possem, apparere satis,

non ante a. CCII. vexatos sub SEVER0 Chrislianos fuisse asseveret. Tumultus ALBINI, ut mox docebo, in a. CXCVI. incidit, clades in a. CXCVII. Perinde est, num de hoc, aut illo anno locus intelligatur. Semper euim, longe anlequam decreta SEVERI proponerentur, illustres Christianorum sub imperio ejus martyres exstitisse, probabit. Scorpiacus TERTULLIANI alia quaedam mihi suppeditare posset. Sed alium nunc testem appellari animus est, Clementem Alexandrinum. Stromata hunc sua, quæ hodie adhuc leguntur, SEVER0 regnante composuisse, Eusebius olim prodidit ( Hist. Eccle. Lib. VI. c. VI, p. 208.). Priores specialim libri paulo post imperii ejus initium, C0MM0D0 haud ita pri-. dem exstincto, consignati videntur. Primo enim libro, quo temporum instituit computationem, ultra C0MMODI mortem non progreditur. Ärò èv ro5 sp&rov 2/3wo; dcsi rhv Koyzãêov τελευτήν, έτη άκατων ένδ£xx. A primo autem certamine usque ad mortem C0J1J10D1 anni centum undecim (Stromatum, Lib. I. p. 402. ed. Potteri). Hic desinit ; manifesto indicio, non multo ante quam hæc scriberet, falis occubuisse C0MM0DUM. Mihi quidem satis est hoc loco, indubitatum esse, ante a. CCIl. hæc edidisse Clementem. Auctis per decreta impcratoris Alexandrinorum malis, exulabat vir egregius, ac in Palæstina Syriaque potissimum versabatur; quod post Hieronymum ( Catal. Scrip. Eccl. cap. XXXVIII, p. 111. ed. Fabricii

« PoprzedniaDalej »