Obrazy na stronie
PDF

*tioni nec index idoneus, nec præfatio, diligens nec A ordiolum vel unica etiam periodus. Sed ad proposi.

dignum decus arte typographica deest, neque patronus, quo ista ætate gloriari liceret, cuique nuncupata est, cardin. Passioneus. 1769. Venet. eae, typ., Jo. Bapt. Albritii. in-fol. S. Zenonis Ep. Wer. Tractatus ex luculenta Ballerinia editione Weronensi anni 1759, cura Andr. Gallandii in Tomo v, Bibl. PP. p. 107-157. Textus tantummodo transcriptus est. 0bservationes aliquot locis adjectas, quæ Ballerinios, ut scribit, fugisse viderentur, commemorasse vix operæ erat. l)e Zenone disserit Prolegg. cap. 12, pag. 19 et 20. M784. Verona. in-fol. Le 0pere di S. Zenone volgarizzate dal Marchese Gio. Iacopo Dionisi canonico Wero. nense. In fine : presso Dionigi Ramanzini. De versionis bonitate nostrum judicare non est. Sed magnificentius puto, quam Zenoni competebat de eloquentiæ ejus vi ac numeris iisdemque in transferendo assequendis auclor sensit. Quam in rem multa ab eo in præfatione disputata sunt, quæ æque ad communia transferendi præcepta ac regulas, quam Zenonianam hanc traductionem spectant. Universe sententias et ingenium Zenonis exprimere magis quam verba et dictionis colorem laborasse se affirmat. Sed quod ad plures forte pertinet, singulare habet munus hæc editio a criticis et exegeticis Bartholomæi Perazzini, archipresbyteri Veronensis, annotationibus, singulis tractatibus adjectis, in quibus

E

partim interpun£tio, partim ipsa verba, prout vel C

Balleriniorum vel omnium omnino editionum consensus vel ratio his omnibus potior. suadere videretur, correcta vel sententias aliter ac hactenus consuevit explicatas invenias sagaciter et cum insigni judicio. Nec vero paucæ eæ sunt, quamquam a versionis auctore, qui stylum quoque accommodavit, in brevius contractæ. Accedit præterea hoc commodum, ut in indice non desultorie confecto uno intuitu lectiones novæ, postliminio reductæ, suppletæ aliæque, nec non interpunctionum mutationes spectari possint. Cæterum post præfationem Vita Zenonis addita , inscribitur autem Pio VI, S. P. Nitor typorum atque chartarum est plane eximius. Codices. Hoc loco annotasse non pigeat, quæ de collectione Sermonum S. Zenonis Ballerinii observarunt, eam paulo post S. Episcopi mortem ipso quarto sæculo exeunte vel ineunte quinto ex schedis ejus Veronæ relictis eductam atque expressam esse. Auctorem ipsum eam parasse ac edidisse negant propterea, quod plures imperfecti, repetiti ac mutili occurrant unde probabile esse existimant, quod ea, quae in usum sermonum, quos ad populum frequentissimos habuit, post mortem in schedis reliquisset, ab aliis inventa, ob eximiam viri existimationem colligenda naviter visa sint, idque tanta factum diligentia, ut quidquid reperiri potuerit sive perfectum sive minus, totum collectione et editione dignum judicatum sit, fragmentum licet exiguum esset, vel ex

tum properamus. De Guarini codice mentio jam supra allata est. Nullum jam codicum Zenonis vestigium in I)ibliotheca capituli Weronensis superest. Inter Ballerinianos nullus antiquior fuit ac præstantior quam Remensis, quem Remensium Benedictinorum bibliothecæ ante annos ferme iongentos ab Hincmaro episcopo dono datum. P. Ruinartius in acta S. Arcadii, et P. Coustantius in Vett. Codd. viiidiciis p. 295, ac in ed. llilarii pag. 463, ed. Verom. aliique etiam alibi commemorarunt. Quoniam in eo tamquam antiquissimo totius fabricæ veluti basis ac fundamentum sit , accuratam ejus descriptionein una cum duobus speciminibus in præf. p. v1, 1x dederunt. lidem ex indiciis certis codices antiquiores librario ejus ad manum fuisse notant. Hunc præter præsto fuere Tolentinas. Weneliis in bibliotheca clericorum regularium Tolentinatum existens codex membranaceus pulcherrimique characteris, quique ad xiii circiter sæculum pertinere putatur. Lectiones ad Remensem multum accedunt, ut a librario minus perito et indiligenti scriptus apparet,cum eadem voce alicubi recurrente, frequentes saltus occurrant. Vaticanus n. 1255 , membranaceus , xiii sæculo scriptus, ex eodem cum Veneto fonte profectus, licet emendatior, cuique codicem a Guarino repertum persimilem fuisse videri Edd. nostri observant. Vaticamus Urbinas 150, membranaceus item, sed jam descripto aliquanto posterior et sæculo. forte xiv exaratus (1). Codeae Basilicæ S. Petri in Vaticano, scriptus ineunte sæc. xiii, vel ineunte xiv, signatus littera F. 55, præter titulos sermonuim in omnibus eum Itemensi concordat. Hujus non plenam collationem, sed aliquot $olum tractatuum et difficiliorum locorum variantes lectiones procedente jam editione postulaverant et ol)tinuerant. Veronensis monasterii S. Zenonis , rccentioris aetatis, sæculi xv, haud dubie, ex imembranis compactus, idem ille, qnem Weronenses Editores anii. 1586, Wetustum appellarunt. Cum Remensi quoque quoad ordinem et numerum tractatuum, titulis modo exceptis, ei convenit. Diversum autem hunc esse a codice, quem Petrus Calo ordinis Prædicatorum ineunte sæc. xiv se ibidem vidisse in mss. Collectaneis ab Henschenio laudatis testetur, Ballerimi affirmant. Sparaverianus. Ms. liber, quem F. Sparaverius olim cum editis contulit, variantesque ejus lectiones notavit in obss. suo loco laudatis. Quis ille fuerit, ignoratur. Plerumque ei cum codice monasterii S.

(1) Duo præter hos in Vaticana codices Zenonis extant, sed cum numeri, quibus notati sunt, non nisi duorum suppeterent, duorum tantum collationum copia a P. Joseplio Blanchinio ipsis fieri poterat.

[blocks in formation]

* Sermones appellantur in editis : codicum nostrorum appellationem prætulimus, quæ apud alios quo. que Patres usitatissima est, et in eorum codicibus frequentior, ut in Præfatione animadvertimus.

Tract. 1.—(1) Itetinuimus titulum ed. Veronensis et ms. monasterii S. Zenonis: et saiie hic est unus e (luobus tractatibus, quos de Fide a S. Zenone perscriptos cominemoral Joannes presbyter Veronensis liistoricus ineuntis saeculi xiv, necnon Guillelmus Pastrengus et Petrus de Natalibus, qui eumdem Joannem secuti sunt. Prima cditio Veneta an. 1508, et tabula seu index lib. mi, in eodem ms. 7-m. hanc inscriptionem praeferunt, de Fidei commendatione. In codicibus autem caeteris inscribitur, Tractatus fidei : et solum in indice, qui ms. Pomp. praefigitur, hic titulus noia1ur, de Tractatu Fidei, qui non omuino despiciendus est cum S. Zeno hoc primo tractatu id agat, non ut fidem commeudet, vel explicet, sed ut ue tractatus Fidei scribantur : id quod intellexit de illis traclatibiis, in quibus Trinitatis mysterium humanis ratiocinationibus explanare quispiam audeat, ut pluribus ost •ndimus diss. 2, cap. 2, quod ad præsentis tractatus intelligentiam legéndum omnino est. Unum illud movebat, ' ne hunc priinuin Zenonianis tractatibus accenseremus, quod epistola polius ad quemdam, quem Fratrem appellat, tradita, quam tractatus ad populum habitus videatur : eum enim perpetuo alloquitur, multisque argumentis ab ejusmodi Tractatuum scriptione; quæ plena erat periculi, deterrere et aimoveré conatur. Accedit, quod Petrus Calo ordinis Praedicatorum, qui vixit ineunte saeculo xiv , in mss. coliectaneis apud Henschemium tom. ii §■'';}$. 76, opera commemorans S. Zenonis, quae se vidisse ait in mss. monast. S. Zenonis de Verona, non tractatus solum octoginta, sed et epistolas se in eo legisse affirmat. Inter opera vero S. Zenonis nulli melius epistolae nomen, quam huic tractatui eonvenire potest. Sed a codicum fide discedendum non putavimus : notum autem est, in tractatibus ad populum singularem personam SS. Patres nonnumquam allocutos fuisse, ut vitium in uno reprehendentes, inultitudini parcerent, et communi periculo satis Ę Illud interim praetereundum non est,

mne tractatum Germanica lingua redditum a Gotfrido Arnoldo, inter alia selectiora Patrum, praecipue Gr.t corum, opuscula Germanice itein translata, fui-se editum primo Lipsiae an. 1696. dein Lis Gos

PRIMUS,

B que (5) homini 4 non ab alio commodetur, sed ejus ex voluntate nascatur. Cæterum si, ut quidam putant, (4) docentis pendet ex ore, procul dubio eodem aut cessante,aut aliter docente consumitur. Iluc accedit,quod, nisi (5) insinuationem legis omni devotione succincta

lariæ am. 1702 et 1716, uti discimus ex Fabricio vol. vii Bibl. Graec., pag. 493. ß) Codex Pomp. cuin Urbinate habet felicitatis, sed in margine ejusdem ms. Pompeiani emendalum est fidelitatis, quod in aliis codicibus legitur. (5) Sic restituimus ex mss, et edit. Wen. cum in posterioribus aperte suppositum sit, homini non ab alio, sed ejus er voluntate, præveniente Spiritus sancti inspiratione atque ejus adjutorio, nascatur; de cujus suppositionis caussa satis diximus dissert. 2, cap. 5. Solum aliqui codices post vocem homini adduni suo. Ait igitur S. Antistes, fidem nemini fidelium comino. dari ab alio, qui scilicet fidem illi proponat et prohet, sed ex cujusque voluntate nasgi ; quod cum S. Zeno dixit, illud unum in animo habuit, non ut gratiam excluderet, de qua tuum non agebatur, quanque et paulo post et alibi satis luculenter adstruit, sed ut eos refelleret, qui argumentis et tracialil)us fidein exponere conabantur, ac si ejusinodi inlustria fides cordibus insereretur. Vide dissert. 2, cap. 2, ex quo occasio et argumentum hujus tractatus ác nonnullarum formularum, quae hoc :n tractatu acerbio. res videntur , explicatio et vimlicatio petenda est. Simili ratione S. Zeno tract. 2 hujus libri, n. 5, de charitate agens : Quoniam, inquit, ea lege, id est doctrina ( ut patebit adnot. 5) discitur, sed in mentibus mtuscitur. (4) Zenonis consilium, quod proxima adnotatione innuimus, si quis recte teneat, hisce verbis mul, IIum offendetur. S. Antistes illos non damnat, qui prædicationis necessitatem ad fidem suscipiendam inculD cant : et sane insinuatiouem legis, seu didascaliaim fidei eum admitteutem legimus : vide infcrius aguot. 49. Solum ergo in illos iirvel/itur, qui in fide argumentis statueuda perinde laborarent , ac si ab hac industria fidei insitio ac propagatio penderet, quam in sem tentiam dixerat paulo : 1) te, fiJeiii non commodari ab alio, sed eae voluntate nasci, cujus assensus si desit (nam non omnes o5ediunt Evangelio. Itoin. x, 16) irritus erit omnis labor ejus, qui docuit. (5) Lex hoc in tractatu uuuc quidem pro praece|)tis legis sumitur, uti cum u. 2 dicitur : Per ipsam Dei voluntas populis intimatur, per ipsam disciplina corleatis colliqitur, etc.; at fere accipitur pro ip>i> fidei dogmatibus atque doctrina , ut cum *c* il)itur : I rrut quisquis disputationem tegis aestimat fidem, ubi d* sputationem legis idem esse, ac disputatiouctu de dogmacredendo præstet 5 effectum; insinuatio inanis erit : quia incredulo credentis fructum præstare non poterit. Denique Abraham placuit Deo (6) credulitate sine lege (Galat. iii, 6), et Judaicus populus displicuil Deo incredulitate cum lege. Unde dubium non est legem non posse sine fide , fidem posse sine lege: alioquin (7) isthæc innumerabilis simplicitate sua felicior turba 6 adhuc mortis imperio subjaceret, si legis periti tantum justificari meruissent. At cum scriptum sit, Littera occidit, spiritus autem vivificat (II Cor. iii, 6), quia non sub lege , sed siib gratia sumus, quæ nos diligere Deum , ac soli illi servire in sacramento semel creditae (8) unicæ Trinita

[graphic]

præcedens amplectatur fides, quæ tam sibi, quam illi A tis, non argumento, non necessitate, sed volunlale trat præmium , demonstrat et gladium , unicuique , A vata : quia lex semper manat ex libro (18) genitali ,

tibus fidei, patet ex eo quod subditur, disputationem hujusmodi, si versuta sit, eradicare fidem, quia fides profecto non est, ubi quæritur fides, seu ubi de fide per disputationem movetur quaestio. Similiter docirinam fidei S. Antistes legem appellat, cum n. 5 ait : Cur legem lege distringis? cur sub imagine fidei fidem deponis ? et aliis id generis locis. Ilanc legis significaiionem , quae fortassis ab ea locutione Pauli originem ducit, qua ad Rom. im, 27, legem fidei vocat, indicat etiam S. August. de Gest. Pelag. n. 4, ubi hujus dictum de legis scientia considerans , Si forte Pelagius, inquit, responderet, hanc ipsam se diacisse scientiam legis..., quæ per doctrinam fidei meophytis, atque in Christo parvulis traditur, qua etiam baptizandi catechizantur, ut symbolum noverint; non quidem ista intelligi solet, quando habere quisquam scientiam legis dicitur; quibus verbis non id a consuetudine loquendi alienum notat, quod leae pro doctrina fidei accipiatur, sed quod doctrina fidei, quæ catechumenis traditur , appelletur scientia : nam scientia, subdit, vocatur illa, secundum quam legis periti appellantur. Iloc quo(|ue in tractatu S. Zeno ex eorum, quos impugnat, sententia, legem non tam pro simplici dogmatum fidei doctrina, quam pro ipsa scientia et peritia fidei plerumque accepit, pro ea nimirum fidei peritia, quam illi iiecessariam profitebantur, qui obscuriora fillei dogmata de Trinitate tractatibus explicare, et argumentis pro ingenii qualitate asserere conabantur: unde hos, perinde ac Augustinus Pelagium, refellit allata in medium simplicioruum turba, quæ adhuc mortis imperio subjaceret, si legis periti tantum, justificari ineruissent , pro quibus n. 4 áit : Non habent ergo fidem qui litteras nesciunt : et similiter n. 5, imperitos legis laudat, seque minus peritum profiteri non dubitat, non quod Trinitatis fidem non calleret, sed quod nec tractatus de illa edere, nec ratione eam scrutari et explicare, ut Ariani audebant, se posse crederet. Hanc quidem legem, quam fidei mox opponit, et a fide distinguit, cum ait legem non posse sine fide, fidem posse sine lege, n. 4, doctrinam vocat, eamque credulitati, id est simplici fidei in eamdem plane, quam exposuimus sententiam , ex opposito statuit, ita ul idem hoc loco sit lex, quod ibi doctrina, et idem heic sit fides, ac quod ibi credulitatem vocat, de qua voce plura adnot. sequenti. Variam hanc legis acceptionem hoc in tractatu promiscue usurpatam animadvertere et distinguere maxime interest. Hoc itaque loco insinuatio legis pro fidei didascalia accipi videtur : quam idcirco fides præcedens amplectatur oportet, quod nisi quis se ei, qui fidei præcepta tradit, docilem præbeat, inanis plane omnis insinuationis seu didascaliæ labor futurus sit. Hæc autem in rem suam S. Zeno inculcat, non ut didascaliam necessariam neget, sed ut (quod dixerat paulo ante) fidem non ab alio commodari, sed propria ex voluntate nasci confirmet.

(6) Credulitas nostro Auctori pluries memorata , neque sumitur pro mimia facilitate credendi , quæ vitio non caret, neque pro opinione infirma et im

compellit ; manifestissimum puto , nimis (9) astuto esse simplicem meliorem : quia simplex omnibus Dei verbis simpliciter credit; astutus autem nimia sapientia infatuatus, inquisitionibus vanis semetipsum confundit. II. Sed dicet aliquis: si ita est, nulli ergo (10) lex prodest. Absit. Prodest, et quidem plurimum : nam per ipsam Dei volunlas populis intimatur : per ipsam disciplina cœlestis (1f) colligitur ac tenetur (Rom. iii, 20 et vii, 7): per ipsam , inquam , genus omne peccati , ne quis imprudens intefeat, diffamatur. Semper monere non desinit, ignorantia ne quis reatum excuset: nunc severa, nunc blanda (12) demons

B becilli, quæ in fidei dogmatibus sine gravi crimine

locum non habet, sed pro simplici fide , quæ auctoritati sine lege, id est sine ratione adhibetur , qualis sane Abrahæ fides fuit , qui non solum nulla petita ratione credidit Deo, sed etiam , ut Rom. iv, 18, monet Apostolus, Deo credidit contra spem , quam ratio naturalis injiceret. Hoc tamen in loco , ubi de fide proprie dicta sermo est, illa potius Abrahæ fides credulitatis nomine commendata videtur , qua ille Christo ex suo semine gignendo divina fide credidit, antequam de hoc dogmate tractatus ulli , quos legem auctor nominat, per Arianos aut alios quoslibet ederentur : qua sane de caussa S. Ambrosius, lib. i de Abraham cap. 3, 11. 21, hunc laudat, quia rationem non quæsivit , sed promptissima fide credidit , quæ plane idem sunt ac apud nostrum Antistitem credulitas sine lege. IIac de fide Abrahæ plura inferius adnot. 54. Cæterum in eamdem sentenliam alii quoque scriptores idem credulitatis nomen pro fide accepere. Nemesianus, Dativus, et Victor martyres ad S. Cyprianum ep. lxxviii : Dumnon desinis tractatibus tuis sacramenta occulta nudare , sic nos in fide fucis crescere, et de sæculo homines ad credulitatem accedere. Arnobius, lib. ii. adversus Gentes p. 47: Ridere nostram fidem comsuestis, atque ipsam credulitatem. Concilium Eliberitanum, c. 42: Ad fidem primum credulitatis accedunt, et c. 44: Si postmodum ad credulitatem venerint. Sedulius, l. 1 0peris Paschalis, c. 2: Hæc est vera fides et firma credulitas. Exstant in antiquis 0rdinibus fidei formulæ inscriptæ Formulæ credulitatis. Utque alia multa id generis testimonia praetermittamus, Ratherius noster episcopus in synodica ad presbyteros: Fides autem, inquit, id est credulitas Dei. Hæc dicenda erant fusius, non quod hic locus id postulet, sed ut hac præmonitione lectorintel

ligat, qüae in sequentibus obscuriora fuissent, ubi ea

dem vox, sensu non ita explorato, repetita invenietur. (7) Sic ms. Pomp. cum alii codd. habeanl ista : illud autem præeligendum putavimus, ut impediretur æquivocatio, et id pronomen ad turbam referendum pateret. (8) Mss. Pomp. et Zen. unitæ. (9) Ilaec ms. Pomp. lectio melior visa est, ut ex contextu apparet: tametsi idem codex in margine correctionem præferat acute, quod in editis et mss.est. (10) Heic legem proprie sumit pro doctrina legis; hæc enim est, per quam Dei voluntas populis intimatur, disciplina cælestis colligitur , genus omne peccati diffamatur, etc. At post paüca prò doctrina fidei iterum accipit, immo etiam pro utroque. (11) Iii Veneta edit. et mss. Pomp. ac Tolent. perperam legitur corrigitur, quod tamen im ipsius Pomp. codicis margiue eiiiendauum est ita, ut in textu scripsimus ex aliis mss. et editionibus. Diffamari autem omne peccati genus per legem dicitur pro eo, qund Paulus ad Rom. iii , 20, ait: Per legem enim cognitio peccati. (12) Probamus repetitionem plane Zenonianam quod elegerit, tributura , ut jure possit implere , quod gerit. Qui(15) ad se veniunt, professionem credulitatis ab eis solam ideo, quia eorum fidem videre non potest, exigit: quam si abesse ex moribus deprehenderit, confestim ut perfidum punit irata- quem docuit: nullamque aliam ob caussam promulgatam se esse testatur, nisi ut fides de infidelibus vindicetur. Denique tolle peccatum; cessat legis imperium. Lex enim, sicut scriptum est, justo posita non est, sed peccatori : quia justus ex fide vivit (I Tim. i, 0; Gal. iii, 11), infidelis injuste. Errat igitur quisquis disputationem legis æstimat fidem :-(14) quisquis duo in unum diversa confundit. Disputatio enim 7 sicut excolit legem , ita, si (15) versuta sit, eradicat fidem : quia fides profecto non est, ubi (16) quæritur fides. (17) Deinde quia lex communis est, fides vero pri

[graphic][graphic][graphic][graphic][graphic]

verbi demonstrat, quæ occurrit in ms. Urb. et ed.Ven. (13) Id est qui al fidem accedunt : ubi legem accipit prò Fide catholica, qu;e ab iis, qui ad se accedunt , professionem credulitatis, idest simplicis fidei, exigit. (14) Ex antiquissimis manuscriptis Rem., Tol.,Vat. et edit. Ven. addidimus quisquis, pro quo tamen me]ius legendum videtur quippe qui. Cod. Pomp. alia interpunctione scribit: infidelis injuste erat. Igitur quisquis disputationem legis æstimat fidem, duo in unum diiersa confundit : viuæ interpunctio adeo placet, ut nisi antiquiorum codicum lectioni adversaretur, eam textui libeiitissime inseruissemus. (15) Versuta disputatio legis, quæ heic appellatur, sunl illi tractalus fidei mox recensendi adnot. 26 et seqii. quibus Ariani nimia sapientia infatuati, inquisitionibus vanis seipsos confundebant, ut m. 1 ait Zeno :

fides antem tenaciter inhæret suo soli proposito. Lex ab alio transitin alium, fides interit, si (19) a suo statu aliquando vel aliquo declinaverit. Lex hominis coiiscientiam alloqui tantum potest, videre autem non potest: fides conscientiam medullitus (20) mundat, ne quid reatui vel intrinsecus debeat: qui enim suam conscientiam non timet, is est qui Deum non timet. (21) Adde, quod lex (22) partibus et discitur et docetur. Adde, quod tota nec intelligitur, nec (23) tenetur. Adde, quod a quolibet pro ingenii qualitate argumentis asseritur. Adde , quod ab omnibus appetitur, (24) et a nullo completur. Adde, quod index (25) Dei voluntatis est, non Dei originis, aut naturæ. 8. III. Sequitur, ut scire debeamus, utrum (26) B tractatum fidei, an (27) fidem tractatus debeamus asserere. Si tractatum fidei dixerimus; vehementer

sequi contendat. At citra fidem codicum mutare noluimus : cum fortassis de lege morum loqui sanctus Zeno voluerit, quam voluntatis Dei indicem mox affirmat. Quamquam et ipsam fidei scientiam a nemine compleri dicere potuit in eam sententiam, qua n. 4 de Arianis doctrinam legis, seu fidei prae se ferentibus, et per tractatus acquirere conantibus loquens, Legis scientiam , inquit, ad perfectionem perducere nullis rationibus possunt : quod idem esl atque heic a nullo completur, idest a nullo ad perfectionem perducitur. (25) Index divinæ voluntatis est lex proprie dicia, quae morum præcepta continet : al intelligi etiam potest lex fidei, quatenus indicat, quid Deus nos credere velit, ut ne tamen credendorum originem et rationem patefaciat, quam Ariani tractatibus et ar

et hi tractatus erant, qui non ea colebant fidem, sed C gumentis exponere coiiabantur.

eradicabant. (16) Pungit Arianos superiori annotatione memoratos, quos, dum variis tractatibus quærebant, quænam fides inter multiplices ab iisdem editas fidei formulas tenenda esset ; fidem non habere convincit. (17) Mss. duo : Denique quia, etc. Legem porro vocat didascaliam legis, qu;e cum in publicis Ecclesiæ cœtibus habealur, communis est omnibus : ei Iue fidem cordis opponit, ac proinde illam communem , hanc privatam appellat. (18) Genitalis liber dicitur liber ille legis, quem a genitoribus ad se transmissum acceperunt Judæi, qui deinde ad nos Christianos una cum sacris codicihus transiit, unde additur : Lex ab alio transit in alium. (19) Ms. Pomp. ab suo. Paulo post pro aliquo ms. Wai. in aliquo, et editio Wen. in quo. (20) ldest purgat ita medullitus et intime, ut non solum nuhil exterius propter verba , vel opera, sed nihil etiam interius propter cogitationes reutui debeatur, seu peccetur. (21) Ms. Rem. heic et in sequentibus repetitionibus scribit Addo. (22) ldest per partes traditur et discitur. (25) Edit. Ven. liabet docetur, sed minus placet, cum iiiepta sit proximæ sententiæ repetitio. Totam autem legem, quæ pro fidei doctrina heic accipitur, nec iutelligi alfiriuat, quod in fide plura sint obscura, nec totam teneri, quod non omnia dogmata Ariani crederenl : id enim contra Arianos objicitur : unde m. 5 : Si ejus partem probes, reprobes partem... cum universa mon credis.

(24) Edit. Weron. ut pro et. Edit. Ven. complectitur pro completur. Cum de lege, seu scientia fidei in toto contextu sermo sit, mallemus complectitur, eo quod omnes hanc scientiam appetant, complectatur nemo, etsi tractatibus et ratiocinalionibus eam as

(26) Cum tractare dicerentur episcopi de ecclesiasticis negotiis agentes, ut exploratum fit ex S. Cyriani epist. li et lii , f ubi tractatus inter episcopos habiti commemorantur; expositiones, seu formulæ fidei ab episcopis in concilio tractantibus editæ , Tractatus Fidei , seu etiam solum Tractatus appellari solebant. Formula fidei Nicænæ Tractatus Nicææ vocatur in definitione synodi Ariminensis. fragm. vii, apud Hilar., n. 5 et 4, nec non in epistola éjusdem synodi ad Constantium, fragm. viii, n. ! ; ét apud Ambrosium lib. iii de Fide, cap. 15, n. 125; nec non ab auctore tractatus de Fide 0rthodora contra Arianos, c. 8, quo respiciens Marius Victorinus loquens de voce 'Ogoογσιον : At enim, inquit, quia non intelligitnr, et scandalum facit , tollendum est de Fide et Tractatu, aut certe , etc. Vide tom. iv Bibl. PP. edit. Lugd., p. 275. Heic autem S. Zeno non Nicænum tractatum intelligit, sed eos, qui post Nicænum D ab Arianis conscripti fuerunt, quos post pauca multos tractatus appellat, propterea quod plures tum in pseudosynodis, tum etiam a nonnullis episcopis separatim editi fuere. Hos Arianorum tractatus memoiant S. Hiiarius, lib. ii ad Constantium num. 4 et 5, Marius Wictorinus, in oratione de recipiendo ίμοούσιον, pag. 295 laudatæ editionis, Phoebadius in libro conira Arianos, p. 300, et alii. Animadvertendum vero est, non simplices fidei formulas ab Arianis emissas tractatus hoc loco dici, quas fides nominatas mox videbimus; sed fusiores expositiones fidei, in quibus suam quisque fidei sententiam argumentis et rationibus adstruere conabatur, ut ex contextu exploratuin eSl. (27) Fidem tractatus appellat fidem, quam quis tractatuum seu argumentorum vi concipere velit, eo quod nolit credere, nisi quæ sibi argumcntis et tractalibus persuadeantur. natura non patitur, a qua nihil aliud laboratur, nisi ut suis sibi tantum virtutibus approbetur : non enim potest esse perfectum, quod aliunde exspectat sibi aliquid necessarium. Si vero fidem tractatus dicere cœperimus; erit profecto nec (28) nostra, nec sua , sed nec ejus, cujns esse dicetur : quia tractatus fidem cum adstruit, ex eo ipso eam , quo adstruit, destruit : nec ulli dabit, quod non habet; sed potius, ut non habeal, adhuc ipse disquirit. Video præterea, sicut (29) assertorum indicant nomina (quæ si auferas, 9 (30) nulla fortassis est pugna), multos fuisse

erral)imus : subjici enim se loquacitatis artificio fidei A tractatus, multas (51) fides, et quidem novellas, et

* (28) Tractatuum fidem nullibi esse ostendit, quippe qu;e cum in tractatibus quæratur, nec illis possit inesse, et esse sua, nec nobis per tractatus inseri possit, et esse nostra, nec in ipso tractatus auctore, qui dubius qiiaestionem movil , reperiri queat : et sic fidem tractatuum destruere fideim pronuntiat : m:um , ut dixerat paulo ante, fides profecto non est, ubi quæritur fides. Quibus similiter Ililarius , lib. ii ad Constantium n. 6; Fides deinde quæritur, quasi fides nulla sul. (29) Nomina assertorum tractatibus inscripta, sunt nomina Arianorum et Semiarianorum inscripta, ut credibile est, pseudosyuodicis fidei formulis, seu tractatibus , quos ipsi emiserunt, uti loquitur Marius Victorinus, in libro de recipiendo άμοοῶσιον , p. 295, ubi uon de Arianis solum , sed et de Semiarianis testaiur : appelat enim Basilium Ancyramum, qui inter Semiarianos aliquando fuit. Videntur etiam quidam tractatus extra synodos a nonnullis hæreticis suis nominibus editi, cujusmodi fuit illa Potamii epistola, quæ, Phoebadio tesle pag. 501 tomi laudati, ab 0riente et 0ccidente transmissa est. (50) Nulla fortassis est pugna, inquit, si asserto. rum, idest auctorum , noinima auferas , quod aliquæ fidei formulæ, quas Seiuiariani emisere, recte intelligi possent, nec ullam hæreseos suspicionem ingererenl, misi quæ ex auctorum nominibus manat , quos dolo malo quaedam verba usurpasse, alia autem omisisse notum erat. Ilinc sane Hilarius aliquot ex iisdem formulis catholice posse accipi insinual toto libro de Synodis. (51) Fides idem ac fidei formula. Incipit fides apud Nicæam conscripta, Ililarius, fragm. 1, n. 27, et lib. de Synodis, m. 84 : Ipsam quidem religiose tum scriptam fidem. Wille quoque libellum precum Marcellini cl Faustini ad Theodosiuim, tom. i Sirmondi, ubi fides eamdem in sententiam sæpius usurpatur, sicuti et in confessione fidei Faustini, t. 11 Operum S. l.eonis, pag. 158. ln plurali vero numero pro Arianorum forinulis apud Ililarium adversus Con-tantium n. 7 : Comdis fides contra fidem vivens , quo loco fides intelligit varias fidei formulas, quae Constantio im

litis labore ac favore nutritas : quas, quia vera vix potest inveniri, credo, ne populi penuria laborarent, (52) venales esse propositas. Werumtamen ex his omnibns eligendum quid sit, non potest nosci aut comprehendi : quia non erit (35) nec proprium, nec firmum, quod habet statum semper incertum : 10 quippe cum unius electio sit aluerius reprobatio : vel si omnes omnino amplectendæ sint, ut tot quis hal)eat fides, quot non habet verba, multo magis nihil habebit, quia tractatus, qui eas genuit, vel quotidie generat, adhuc potest generare : e diverso pro

libro contra Constantium, n.5, persecutionem ditando et auro eum commovisse teterrimam prodit. At nunc pugnamus contra persecutorem fallentem... qui non

E dorsa cædit, sed ventrem palpat; non proscribit, ad

vitam , sed datat in mortem; non trudit carcere ad libertatem, sed intra palatium honorat ad servitutem; non latera veaeat , sed cor occupat; non caput gladio desecat, sed animam auro occidit. Multi quidem mumera anteponentes, ut inquit Liberius, apud Theodoretum, lib. ii Hist., c. 6, hac ratione corrupti sunt : quos proinde quæstu circumventos, et auri magis quam Christi amantes vocat Gregorius Nazianzenus, n. 14, orat. 21, de laudibus Athanasii : et inter hos a Faustino ac Marcellino in libello precum ad imperatorem apud Sirmondum, tom. i, pag. 142, refertur Potamius fidei catholicæ olim defensor, qui praemio fundi fiscalis, quem habere concupierat, fidem praevaricatus est. Similia habet Gregorius Nazianzenus, laudata orat. 21 de laudibus Athanasii, ubi pauperum bona in malum ejusmodi usum ab Arianis consumpta iestatur. Hinc iterum S. Zeno diritum patrocinia ab iisdem in subsidium advocata tradit : eorumque opibus plures corruptos docebimus annol. 59. Huc forte prospiciens S. Ambrosius, in Apolog. David, cap. 4, n. 17, allato Veteris Testamenti exemplo, de Sacerdotibus scriptum reliquit : Quo indicio claruit auri cupiditatem materiam esse perfidiæ, et avaritiæ studio sacrilegia solere generari. 55) Nec abest a mss. Pomp. et Zen. Ut autem intelligantur, quæ de vago incertoque fidei Arianorum statu id loci traduntur, simulque confirmetur dilucide hasce S. Zenonis sententias cum hujus temporis historia probe congruere , adeo ut nihil simile superioribus saeculis, quibus illum vivisse nonnulli existimant, afferri queat, cui illæ peræque respondeant; rccitanda pútamus aliquot insignia Patrum loca, quæ cum praesenti mirifice concinunt. Primum Athanas., in epist. ad Episcopos Ægypti el Libyae n. 6, p. 2T5, t. i : Itaque ómnia movent et conturbamt , uec tamen suis decretis ipsi sunt contenti : nam singulis annis, velut qui pacta scribunt, ipsi quoque conveniunt, et de fide statuere simulant, ut etiam inde nihil

peratore favente vel praesente, ab Arianis scriptae D nisi risum et dedecus referant : quippe quorum decreta

fuerunt, aut etiam libros illos, quos Lucifer Calarilanus veluti a Constantio contra catholicam fidem scriptos refert in libro de non parcendo in Deum delinquentibus. Iterum Hilarius, lib. 11 in Constantium , n. 4 : Miserabile est tot nunc fides eæistere, quot voluntates. S.Athanasius, in lib. de Synodis, undecim fidei formulas ad Antiochenam usque an. 561, ab Arianis promulgatas memorat. Harum multitudinem Socrales notans, lib. ii, c. 41, )z6%ptv0ov, labyrinthum, appellat, earumque præcipuas receiiset. Ilas porro novellas vocat S. Zeno, propterea quod novæ in dies formulæ ederentur. Quod autem ait, hasce fides litis labore et favore nutritas, vide annot. 58 et 39. (32) Förmulas Arianorum venales appellat, quippe quod Ariani, ut suarum partium numerum angerent, €t ad hæreseos subscriptionem, seu assensuim plures adducerent, præmiis üterentur. Ililarius quidem, in

non ab aliis, sed ab ipsis rescindantur. Si enim hi, quæ prius definierunt, considerarent, nollent profecto alia definire, nec rursus illis dimissis, ea nunc definirent, quae , ut ipsi certe meditantur, post aliquod tempus sunt immutaturi..... Hinc ergo numquam cessant scri6ere, atque ita sua perpetuo mutantes, incertam fidem, vel potiùs certam manifestamque infidelitatem et pravitatem habent. Praeterea in lib. de Synodis, n. 14, pag. 727 : Etenim ipsi inter se mutuo dissident, et cum a Patribus defecerint, nequaquam una eademque sunt mente , sed variis diversisque semtentiis fluctuant : disceptantesque adversus Nicænam synodum , multas et ipsi synodos celebrarunt, in quarum singulis cum fidem exposuerint, nulli tamen stetere professioni : nec alio umquam modo acturi sunt : male quippe quaerendo quam oderunt sapientiam, numquam invenient. Tandein Hilarius, lib. ii ad Constantium, n. 4, id sui so•

« PoprzedniaDalej »