Obrazy na stronie
PDF

k) Przyluski Jakób w zbiorze praw przez siebie ułożony ch, umieścił jeograficzną i historyczną wiadomość o pojedynczych prowincyach polskich.

1) Broscyu8z Jan matematyk zostawił opisanie Polski jak sam mówi w dziele Aritmetica integroium 1620, za grunt naznaczył bieg Wisły, uważany przez sztukę mało komu znaną, do czego- u/yl pomocy Walentego Raczkowskiego.

Myślano już o statystyce kraju za Zygmunta I. W roku 1520 sejm postanowił, aby regestra poborowe były spisane przy farach, przez plebana świeckiego do niego przysądzonego przysięgłych, jak Libri benejitiorum i retawationum od duchownych napisane były. Na mocy ustawy sejmowej z r. 1527 zrobiono wykaz dochodów kościelnych, które duchowni pod przysięgą zeznawali. Wykazy te zwane Libi i retaxationum dotąd w rękopisach zostają. (Czyt. Vol. Leg. T. I str. 479 tit. taxatio fuudorum).

Na jednym z sejmów za Zygmunta Augusta przed rokiem 1563 wniesiono prawo nakazujące spisywanie ludności; radził to Orzechowski który się byl tego nauczył od rządu weneckiego, bawiąc w Padwie. Orzechowski mówi, iż takim sposobem można się będzie dowiedzieć o wzroście lub uby-r wauiu ludności i o liczbie zdatnych do oręża ludzi. Jakoż był w Załuskich bibliotece rękopis z czasów Zygmunta Augusta: Totius regni Poloniae possessionis regiae et equestris ordinis villae.

W pozostałych dziesięciu ułamkach Michnjla Litwina pisanych po roku 1544 ważne i ciekawe do Litwy znajdują się wiadomości, mniej ciekawe o Tatarach i Moskwie. Michalonis Litlwani de moribus Tartarorum Lith.van.orum et Moschorum fragmenta X multiplici historia referta, et Joan. Lasicii Poloni de diis samogitorum cseterorumąue Sarmatarum et falsorum Christianorum, item de religione Armenorum et de initio regiminis Stephani Batorii. Nunc primum per JJ. Grasserum ex manuscripto authentico edita. Basileae apud Waldkirch 1615 in 4to. Pisząc o Litwie w czasach Zygmuntowskick w ostrych rysach maluje zepsucie obyczajów, nadużycia sądów i zmiany, "wszystko w uieprzychylnem świetle wystawiając; wreszcie wyjaśnia wiele okoliczności,

0 których kronikarze przemilczeli. Powiada, że dawni Litwini nie znali jadła i napojów cudzoziemskich, wstrzemięźliwi i skromni, ubiegali się tylko o sławę wojenną, kochali się w orężu, koniach, trzymali orszaki, a odparłszy cudzych państwo swoje od morza do morza rozpostarli, a nieprzyjaciele chrobremi Litwinami ich zwali. Teraz nie masz na Litwie gęściejszych rękodzielni jak browary i gorzelnie: piwo

1 wódkę niosą z sobą nie tylko na wojnę ale i do kościoła: i tak do tych napojów przywykli, iż gdy na wojnie wodę im pić przyjdzie krwawej biegunki dostają.

Łasicki Jan napisał książeczkę, o bożkach zmudzkich i innych Sarmatów i fałszywych chrześcian; o religii ormiańskiej i początkach panowauia Stefana Batorego. Leon Rogattki w r. 1823 przełożył o bożkach litewskich i wydał w dzienniku wileńskim. Bardzo ciekawy opis pierwszych lat panowania króla Batorego, jest tylko przedmową do jakiegoś dzieła, które był Lasicki napisał lub pisać zamierzał.

Zygmunt 'Herberstein rodem ze Styryi, poseł cesarza niemieckiego do Polski i Moskwy w r. 1517 opisał Litwę w swojem dziele Uommentarii rerum Moscoviticarum Basilea 1549 fol najwięcej pod względem historyi, gdzie ciekawe rzeczy o Michale Glińskim umieścił; zajmujący jest jego opis żubra i łosia. Powiada tu że tury, podobniejsze do wołu jak iubry, tylko w Mazowszu się znajdują. Pasy ze skóry tura mają pomagać niewiastom; królowa Bona dala Ilerbersteinowi dwa takie pasy, z których jeden darował cesarzowej.

Harty Polski wychodziły pod nazwiskiem Sarmacyi europejskiej, Sarmatiae Europeae Tabula 1508 fol. Wydana przez Floryana Unglera w Krakowie 1528 roku karta Sarmacyi Polski będzie najdawniejszą. Drugą jest Wacława Gródeckiego karta Polski in folio. Znajduje się przy dziele Venceslai Grodecii in tabulam Poloniae a se descriptam nuncupatoria ad Sigisnmndmn II Avgmtum Pol. Regem. Hasileae 1558 in 8vo. Taż karta przyłączona jest do rozprawy Filipa Melanchtona De gentis Polonorum origine.

Tęż sanie kartę przebił Abrah. Ortelius w Theatrum orbis terrarum Antvep. J570 in fol i powtórnie w r. 1576 z wizerunkiem Zygmunta 111 znajduje się m Speculo orbis łerrae Antverp. 1583.

Wioch Castuldi wydał w r. 15(52 w Wenecji kartę Polski in fol. major., którą zapewne z Gródeckiego przerysował. Sztych dość dobry i nazwiska miast łatwe do odgadnięcia.

Andrzej Pogorzelslci z Pilzna wydał w Wenecyi 15G9 kartg Polski.

Jan Sieniński skreślił kartę trzech szlaków ukraińskich, Kuczmańskiego, czarnego i wołoskiego któremi Tatarowie wpadli do Polski i królowi Stefanowi wraz z ich opisem odesłał. Mappa Polski, której napis Tabula chorographica Sarmatiarum 1588 znajdująca się przy dziele Sarnickiego, zrobiona jest podług postrzeżeń Sicnińskiego. Sarnicki nad tą kartą wzrok utracił.

Najdawniejsza karta Litwy jest Gerarda Merkatora. Po niej idzie karta Litwy wydana przez Macieja Strubicza szlachcica pols. 1577. Mikołaj Radziwiłł, ten który podróżował do ziemi 8., dał Makowskiemu Tomaszowi wyj-ztychoW&ć w Nieświeżu kartę Litwy i biegu Dnieprowego, którą w roku 1613 w Amsterdamie, ale mniej dokładnie przebito, ja potem na mniejszą skalę przerobiono. Tenże Makowski »vysztychowal w Nieświeżu na 12 tablicach obraz oblężenia Smoleńska. Piotr W. zabrał te tablice z Nieświeża.

Pierwszą kartę Inflant sporządził Marek Benvcntano i Jan Cotta z Werony znajduje się w Ptolomei Geographia Romae 1508. Potem Jan Portantius skąd przeszła do Atlasu Merkatora i innych. Obwód połocki i zamki na około Połocka leżące odrysowal Stanisław Pocholowiecki sekretarz koronny kancellaryi przy królu Katorym w r. 1579 a sztychował w Rzymie de Cavaleriis r. 1580.

Pierwszą kartę Prus królewskich i k»iążęcych wydał Ka. Kasper Hennenbergrr przez cale siedem lat kosztem księcia Albrychta Fryderyka te kraje schodziwszy, w roku 1576 wydal w Królewcu wyrytą na drzewie, do której w r. 41595 wydal w Królewcu wykład historyczno-topograficzny. Henryk Celi wydal też r. 1570 kartę Prus, ale nie najlepszą in foL miu. znajduje się w Orteliusa Theatrum orbis terrarum.

Jeograjia powszechna i starożytna była długo w zaniedbaniu, jeszcze do polowy XVI wieku jeogratowowie nie wiedzieli, a przynajmniej nie wspominają o odkryciu Ameryki. W książce w r. 1549 w Krakowie przez Hegendorfina wydanej Stychologia, każe jeszcze młodzieży dy.-putować: aa antipodes sint. Po Janie ze Stobnicy cudzoziemcy Glareanns Henryk poeta uwieczony: wydał Geographia liber unus Yenetiis 1520 i Jan Ilonter*)przełożony Bursy węgierskiej w Krakowie: Rudimentorum Cosmographiae libri duo, Cracov. 1530 iii 8vo najwięcej się do krzewienia jeogratii powszechnej między młodzieżą w Krakowie przyczynili.

Z Polaków pierwszy Marcin Bielski na początku swojej Kroniki świata umieścił Kosmografią. Znajdujące się tu wiadomości o przemyśle i handlu w Polsce około r. 1550 są bardzo ważne.

Pierwsza powszechna jegografia wyszła dopiero r. 1606 tłumaczona z włoskiego przez Ks. Pawia Łęczyckiego Bernardyna, który się tem z namowy Oleśnickiego Mikołaja zajął, będąc w więzieniu na Moskwie wraz z iunemi posłami polskiemi. Tytuł dzieła jest Helatiy powszechnych Jana Botera Benesiusza z włoskiego przełożone etc, Krak. 1609, 1613 in 4to rozłożone na 5 części, w lszej zamyka się kosmografia, w drugiej Hydrografia, w 3 Monarchologia, w 4tej mówi o ludziach wszelkich sekt i wiar, w 5tej traktuje się o superstitiach, w których żyły przedtem narody nowego świata.

Jeografią starożytną zajmował się cale życie Filip Kluwerius Gdańszczanin (ur. 1580 f 1623), który umiał po polsku i bawił w młodości na dworze Zygmunta III, ale b)ł

*) ^ftwHanlty Gotótwntii, Worajo 5lw<m»Wti »»«jl»»t •rtti fo\ak*um <otUtm ^kWonoioa niedole, ftM*>W5^VU«.vvniłc*i>Wtajo , a a.twuMft* \C50\wj \«kło wxŁ<twv>lU wwil^ tv<u<k W^^od. "Niemiec i sam się za Niemca poczytywaŁ "Wysłany przeE ojca na naukę prawa do Lejdy, począł się pilnie zajmować jeografią, do czego go Skaliger zachęcił. Odtąd cały się jeografii poświęcił, żył najwięcej i umarł w Lejdzie, gdzie był professorem. Dzielą jego o jeograiii starożytnej, owoc rozległej nauki i wytrwałej pracy, należą do najlepszych z tego wieku. Przy schyłku życia napisał Urografią powszechną dla młodzieży, gdzie starożytną jeograłią z nowożytną porównywa. Introductionw m unwersatn Geographiam tam veterem quam nov<xm libr i V, Wiełe było wydaii in 4to 1624, 1676, 1683 1684. Najpiękniejsze londyńskie 1714 in 4to maj. Jest tu krótki ale dobry opis Poł>kL

[graphic]

Polska i litewska szlachta majętniejsza lubiła i w XVI wieku podróżować po Europie, do Wioch mianowicie chętnie i często jeździła, wracającego z zagranicy pana witano mowami, a przy końcu tej epoki Mieszkowski napisał przestrogi dla podróżujących. Institutio peregrinantibm peroportuna a Petro Mieszkowski edita. (Jraco-u. IHló, A lubo owocem takich włóczęg bywała często utrata majątku i zdrowia, wwożenie do kraju obcych zwyczajów, obyczajów i sposobu myślenia, wszelako w czasach kiedy jeszcze nie było gazet kolei żelaznych, przez podróże jedynie Polacy Utrzymywali się na równi w naukach i oświeceniu z innemi zachodniej Europy narodami. Jednak rzadko który podróż swoję opisał. Janicki w liście wierszowanym do Szyinonowicza opisał powrót swój z Padwy. Knobełsdorf ElbUiżauin ©pisał Lovanium i Paryż. Klonowicz w poemacie Roxolania podał bardzo zajmujący krajów ruskich opis. Mikołaj Radziwiłł odbył podróż w r. 1582 pielgrzymkę do Jerozolimy. Marcin Broniewski akatolik, mąż bystrego rozumu, łączył znajomość filo/.ofii i geoinetryi z rozsądkiem i biegłością w sprawach, pięknie po łacinie wypisać się umiał; był sekretarzem u Zygmunta Augusta. Wracając z wojny moskiewskiej po>lowal do Tatarów Przekopskicli, którzy go przez 9 miesięcy więzili; tam śmiały Broniewski, zwiedził wszystkie miasta, wsie, stanowiska, porta i warowne miejsca,

^ yiySoijomtm kvw*^ wt<jion\Ct0 p»»^ł«ti*w w^wBwy nitJ\ u^oadUu^nt,W r.

[graphic]
« PoprzedniaDalej »