Obrazy na stronie
PDF
ePub

non thure, non hostia, non pretiosis muneribus, quæ A aliud, quam de gratia Dei erga justos, et de ira ejus

omnia sunt corruptibilia, sed morum emendatione placatur; et qui peccare desinit, iram Dei mortalem facit. Idcirco enim non ad præsens noxium quemque punit, ut habeat homo resipiscendi et corrigendi sui facultatem.

CAPUT XXII.

De peccatis, deque iis recitati versus Sibyllæ.

Hec habui, quæ de ira Dei dicerem, Donate charissime; ut scires quemadmodum refelleres eos qui Deum faciunt immobilem. Restat, ut more Ciceronis utamur epilogo ad perorandum. Sicut ille in Tusculanis de morte disserens fecit: ita nos in hoc opere testimonia divina, quibus credi possit, adhibere debeinus, ut illorum persuasionem revincamus, qui sine B ira Déum esse credentes, dissolvunt omnem religionem siné qua, ut ostendimus, aut immanitate belluis, aut stultitia pecudibus adæquamur; in sola enim religione, id est, in Dei summi notione sapientia est. Prophetæ universi divino Spiritu repleti nibil

adversus impios loquuntur. Quorum testimonia nobis quidem satis sunt verum iis quoniam non credunt isti, qui sapientiam capillis et habitu jactant, ratione quoque et argumentis fuerant a nobis refellendi. Sic enim præpostere agitur, ut humana divinis tribuant auctoritatem, cum potius humanis divina debuerint. Quæ nunc sane omittamus ne nihil apud istos agamus, et in infinitum materia procedat. Ea igitur quæramus testimonia, quibus illi possint aut credere aut certe non repugnare.

Sibyllas plurimi et maximi auctores tradiderunt; Græcorum, Aristo Chius et Apollodorus Erythræus ; nostrorum, Varro et Fenestella.Hi omnes præcipuam, et nobilem præter cæteras Eryılıræam fuisse commemorant. Apollodorus} quidem ut de civi ac populari sua gloriatur. Fenestella vero etiam legatos Erythras a senatu esse missos refert, ut hujus Sibyllæ carmina Romam deportarentur, et ea consules Curio et Octavius in Capitolio, quod tunc erat curante Quinto Ca

VARIORUM NOTÆ.

[blocks in formation]
[ocr errors]

Illorum persuasionem revincamus. Ita reposui ex omnibus prope mss. edit. Venet., Tridin., Florent., Is., Cellar. In ms. Brun. legitur persuasione; in 1 Colbert., Marm., Clarom., persuasiones; in 1 Reg. rec.. persuasionem pervincamus; in Cauc., 1 Colb. et 14 impressis, persuasionem vincamus. Revincamus. Optime. L. i Institut., c. 16: Quod genus probationis adversus eos magis adhibere debemus, quam ut eos deorum suorum testimonis revincamus. De Opif., c. 10: Quos... armis... ex ipsorum inter se concertatione sumplis revincemus, et alibi sæpius. BUNEMANN. lis... non credunt isti. E. 1, c. 5: Sed omittamus testimonia prophetarum, ne minus idonea probatio videatur de his, quibus omnino non creditur. BUN.

Qui sapientiam capillis et habitu jactant. Nam promissum capillum gerebant, et palljis induebantur, qui D sapientiam profitebantur, ut 1. nt Institutionum, eap. 25, diximus. Is.-Vide etiam libro v, c. 2.

Fuerant... refellendi... Heumann. legit, fuerunt. Libri, fuerant. Similis locus, 1. v, c. 4, ubi, qua materia (Cyprianus) non est usus, ut debuit. Non enim scripturæ testimoniis quam ille (Demetrianus) ...commentitiam... putabat, sed argumentis el ratione fuerat refellendus.

Ut humana divinis tribuant auctoritatem, cum potius humanis divina debuerint. Ita omnes fere mss. ex quibus sunt antiquissimi, et 7 vet. ed. In scriptis 5 et multis impressis mendose legitur: Ut humanam divinis tr. aul. cum potius humanis divinam debuerint; 1 Colb., tribuerint.

Sibyllas. Mss. 4 rec, et edd. 16 addunt, multas fuisse : quæ duo verba a cæteris absunt. De Sibyllis lege quæ diximus, tom. I, lib. 1, c. 6. Confirmant Lactantii sententiam, quæ plurima memorat Suidas, haud dubie ex vetustissimorum auctorum monumentis collecta. Affirmat is decem fuisse, diversis temporibus et

locis. Verum Sebastianus Castalio, quidquid Sibyllarum nomine fertur, ab una profectum affirmat; ac in suam me propemodum traxit sententiam, argumentis non in speciem modo probabilibus, sed justis quibusdam rationibus roboratis. Sed interim vetustatis auctoritas faciebat, ut rationes diligentius expende · rem. Obstitit primum incredibilis Sibyllæ, quam ex multis unam facit, longævitas, a diluvio nimirum usque ad Tarquiniorum tempora: quod spatium complectitur annos circiter 1770. Et quamquam Sibyllæ vivacitas olim in proverbium abiit, fidem tamen excedit ætas ita prodigiosa, ut a nullo scriptore tanta commemoretur. Inde obstat nominum varietas, non ex gentibus variis variantium, sed propriorum maxime. Postremo adduci vix potero ut credam Now tempore græce eas scripsisse, et quidem nume ris heroicis, tam facile ad Homeri, vel Ilesiodi (vel si mavis antiquioris Orphei) suavitatem fluentibus. Et ut facile credo decem non extitisse Sibyllas, ita malim subscribere illis qui duas solummodo posuerunt, aut quatuor. BETUL. Sed quidquid hic dicat Betuleius, vide que de Sibyllis diximus libro 1, cap. 6.

Aristo Chius. Sic plures mss. et omnes ferme editi; nec aliter dicitur Ciceroni, 1. 1 de Legib., n. 78, ubi refert ejus dogmata, et Minucio Felici in Octavio. Itaque vitiose scribitur in 2 Colb. et ed. Rom. 1470, Aristochius; pejus in Reg.-Put., Cauc. et 7 aliis, Aristonicus; in Marm., Aristo meus, pro Aristonicus; in 1 Bon. antiq., Aristo Stoicus; in 1 Reg. rec., 2 Colbert., ed. Rom. 1468, Aristoricus; in nonnullis editis, Aristarchus. Hic Aristo patria fuit Chius, Stoicus Philosophus; de quo vide Diogenem Laertium, I. vI, ad finem, et l. vit ad finem Zenonis.

Apollodorus Erythræus. Laudatus etiam, l. 1, c. 6.

CELL.

Erythras. Ita plurini mss. et omnes editi. Varie alii. Ms. Baluz. legit Erythreas; Reg. Put., Erythrett a Senatu; 2 rec. et ed. Rom. 1468, Erithreos; 1 Colbert., Erithros; Bon., 1 Reg., Brun., Erythro ; ↑ Colb., Erithreo; 1 alter Colb., Eritheo.

Deportarentur. Vel deportarent.

Consules Curio et Octavius. Lips. tert., Reimm., Rost., Octavianus. Prave. Curio et Octavius fuere consules anno U. C. 678. BUN.

Q. Catulo. Ita mss. et plures editi; nec aliter Cicero lib. et in de Oratore. Alii, Catullo.

tulo restitutum, ponenda curarent. Apud hanc de A cataclysmum priore sæculo factum esse dixit, ut summo et conditore rerum Deo hujusmodi versus re- malitia generis humani extingueretur. periuntur :

Άφθαρτος κτίστης αἰώνιος αἰθέρα ναίων,

Τοῖς ἀγαθοῖς ἀγαθὸν προφέρων, πολὺ μείζονα μισθὸν;
Τοῖς δὲ κακοῖς ἀδίκοις τὸ χόλον καὶ θυμὸν ἐγείρων.

Rursùs alio loco enumerans, quibus maxime facinoribus incitetur Deus, hæc intulit :

Φεῦγε δὲ λατρείας ἀνόμους, Θεῷ ζῶντι λάτρευε.
Μοιχείας τε φύλασσε, καὶ ἄρσενος ἀκριτον εὐνὴν,
ἰδίαν γενεὰν παίδων τρέφι, μήδε φόνευε
Καὶ γὰρ ὁ ἀθάνατος κεχολώσεται, ὅσκιν ἁμάρτῃ.

Indignatur ergo adversus peccatores.

CAPUT XXIII.

De ira Dei, et peccatorum punitione, deque ea Sibyllarum carmina recitata: castigatio præterea et ad- B hortatio.

Verum quia plures, ut ostendi, Sibyllæ a doctissimis auctoribus fuisse traduntur, unius testimonium satis non sit ad confirmandam, sicut intendimus, veritatem. Cumeæ quidem volumina, quibus Romanorum fata conscripta sunt, in arcanis habentur cæterarum tamen fere omnium libelli, quominus in usu sint omnibus, non vetantur; ex quibus alia de nuntians universis gentibus iram Dei ob impieta. tem hominum, hoc modo exorsa est :

[blocks in formation]

Ut ostendi. Cap. 22 et 1. 1 Inst., c. 6 et seqq. BUN. Fata. Reliqui fata, unde, quod commode Heumannus hic observat, libri Sibyllini dicti libri fatales Livio l. v, c. 14 et 15, et l. XLII, c. 2. Addo etiam Fulv. Sabinum in Vopisci Aureliano c. 19, dixisse ex Aureliani litteris, ut inspiciantur fatales libri. Etiam Suetonius in Cæsare cap. 79, hæc carmina dixit libros fatales; in Augusto c. 31, libros fatidicos. BUN.

Denuntians. De rebus gravissimis et minis. Conf. infra Inst. 1. u, cap. 16; lib. vn, cap. 16 et 13. Cicero. Att., ep. 23 extr., terrores jacit atque denuntiat,

D

Ἐξ οὗ μηνίσαντος ἐπουρανίοιο θεοῖο
Αὐταῖσι πολίεσσι καὶ ἀνθρώποισιν ἅπασιν.
Γῆν ἐκάλυψε θάλασσα κατακλυσμοῖο βαγέντος.

Simili modo deflagrationem postca futuram vaticinata est, qua rursus impietas hominum deleatur.

Καί ποτε τὴν ὀργὴν θεὸν οὐκ ἔτι πραΰνοντα,
Αλλ' ἐξεμβρίθοντα, καὶ ἐξολύοντά τι γένναν
Ανθρώπων, ἅπασαν ὑπ' ἐμπρησμοῦ πέρθοντα.

Unde apud Nasonem de Jove ita dicitur :

Ερχομένης ὀργῆς μεγάλης ἐπὶ κόσμον ἀπειθῆ,

Εσχατον εἰς αἰῶνα θεοῦ μηνύματα φαίνω,

Πᾶσι προφητεύσασα κατὰ πόλιν ἀνθρώποισι.

Alia quoque per indignationem Dei adversus injustos C Ex his apparet vanas esse rationes philosophorum,

VARIORUM NOTÆ.

Esse quoque in fatis reminiscitur, affore tempus,
Quo mare, quo tellus, correptaque regia cœli
Ardeat, et mundi moles operosa laboret.

Quod tunc fiat necesse est, cum honor, et cultus Dei summi apud homines interierit.

Eadem tamen, placari eum pœnitentia factorum et sui emendatione contestans, hæc addidit:

ἀλλ' ἐλέει μετάθεσθε βροτοὶ νῦν, μὴ δὲ πρὸς ὀργὴν
Παντοίην ἀγάγητε θεὸν μέγαν.

Item paulo post :

Οὐκ ὀλέσει, παύσει δὲ πάλιν χόλον, οὔτ ̓ ἂν ἅπαντες
Εὐσεθέειν ἐρίτιμον ἑνὶ φρεσὶν ἀσκήσητε.

Deinde alia Sibylla coelestium terrenorumque genitorem diligi oportere denuntiat, ne ad perdendos homines indignatio ejus insurgat:

[ocr errors]

Μήποτε θυμωθεὶς θεὸς ἀφθιτος ἐξαπολέσσῃ

Πᾶν γένος ἀνθρώπων, βιότον καὶ φῦλον ἀναιδές,

Δεῖ στέργειν γενετῆρα Θεὸν σοφὸν αἰὲν ἐόντα.

Epxouins, etc. Serm. vin init. Latine:
Veniente ira magna ad mundum pertinacem,
Postremum ad sæculum Dei edicta pando,
Omnibus vaticinans oppidatim hominibus.

E o, etc. Serm. iv init. Latine :

Ex quo irato supercolesti Deo
Ipsis urbibus et hominibus cunctis,
Terram cooperuit mare diluvio erupto.

Пolis. Regii duo, mokiɛow; 1 alter Reg. et edit. rom. 1470, πολέεσι.

Kai TOTE. Serm. Iv ad fin. Latine;

Et aliquando Deum iram non amplius placantem,

Sed aggravantem, et perdentem genus
Hominum, ac totum id incendio depopulantem.

Πραΰνοντα. Μs. Regio-Put, πραϋνθέντα, passive ; male.

Nasonem. Metam. i vers. 256.
'AM'ée, etc. Serm. iv. Latine:

Sed misericordia convertimini homines nunc, neque ad iram

Omnigenam adducite Deum magnum.
Oux léσet. Serm. iv. Latine:

Non perdet, sedabit autem iterum iram, cum omnes
Pietatem pretiosam in præcordiis exercueritis.

Pro Εὖτ ̓ ἂν ἅπαντες. Ms. Regio-Put. ἢν ἄρα πάντες; 1 Colb. et edit. Rom. 1470, πάν йпяTES; alter Colb., TELOỶ Tάvres. Quidam mss. et edd., Tepi Ovμῷ. Libri Sibyllæ impressi, περίψιμον, 1 Colb., περί Ovov. Sed omnium rectissime Regio-Put., spiriUOV, approbante Opsopœio.

Mý TOTε, etc. Latine:

Ne forte iratus Deus incorruptibilis perdat

qui Deum putant sine ira; et inter cæteras laudes A qua constat imperium, habeat necesse est. Quapropejus id ponunt, quod est inutilissimum, detrahentes ci, quod est rebus humanis maxime saatare, per quod constat ipsa majestas. Regnum hoc imperiumque terrenum nisi metus custodiat, solvitur. Aufer iram regi, non modo nemo parebit, sed etiam de fastigio præcipitabitur. Imo vero cuilibet humili eripe hunc affectum, quis eum non spoliabit? quis non deridebit? quis non afficiet injuria? Ita nec indumenta, nec sedem, nec victum poterit habere, aliis quidquid habuerit diripientibus; nedum putemus cœlestis imperii majestatem sine ira et metu posse consistere. Apollo Milesius, de Judæorum religione consultus, responso hoc indidit:

Ἠδὶ Θεὸν βασιλῆς καὶ γεννητῆρα πρὸ πάντων,
ὃν τρέμεται καὶ γαῖα, καὶ οὐρανὸς, ἠδὲ θάλασσα,
Ταρτάριοί τε μυχοὶ, καὶ δαίμονες ἐκφρίττουσιν.

ter nemo vaniloquentia philosophorum inductus ad contemptum se Dei erudiat; quod est maximum nefas. Debemus hunc omnes et amare, quod pater est; et vereri, quod dominus; et honorificare, quod beneficus; et metuere, quod severus: utraque persona in eo venerabilis. Quis salva pietate non diligat animæ suæ parentem? aut quis impune contemnat eum, qui rerum dominator, habeat in omnes veram et æternam potestatem? Si patrem consideres, ortum nobis ad lucem, qua fruimur, subministrat: per illum vivimus, per illum in hospitium hujus mundi intravimus. Si Deum cogites, ille nos innumerabilibus copiis alit, ille sustentat, in hujus domo habitamus, hujus familia sumus; et si minus obsequens, quam decebat, B minusque officiosa, quam domini et parentis immortalia merita poscebant: tamen plurimum proficit ad veniam consequendam, si cultum ejus notionemque teneamus; si abjectis humilibus terrenisque tam rebus, quam bonis, cœlestia et divina sempiterna meditemur. Quod ut facere possimus, Deus nobis sequendus est, Deus adorandus et diligendus est; quoniam in eo est materia rerum, et ratio virtutum, et fons bonorum.

Si tam lenis est, quam philosophi volunt, quomodo
ad nutum ejus non modo dæmones, et ministri tantæ
potestatis, sed etiam cœlum, et terra, et rerum natura
omnis contremiscit? Si enim nullus alteri servit nisi
coactus, omne igitur imperium metu constat : metus
autem per iram: nam si non moveatur quis adversus
parere nolentem, nec cogi poterit ad obsequium.
Consulat unusquisque affectus suos: jam intelliget
neminem posse sine ira et castigatione imperio sub-
jugari. Ubi ergo ira non fuerit, imperium quoque
non erit. Deus autem habet imperium; ergo et iram,
VARIORUM

Omne genus hominum, vitam et gentem impudentem,
Oportet amare genitorem Deum sapientem qui semper est.
Sine ira. Heuman. legit sine ira esse.

Id ponunt... per quod constat ipsa majestas. Sic habent uterque Bonen., Tax., Pen. In Lips., 2 Brun., Ultr. aliisque, mutilus est locus, et sic legitur: id ponunt quod est contra ipsam majestatem. Regnum hoc. ISÆUS. In veterrimo Regio Put. est, id ponunt quod est constat ipsa majestas. Desunt verba intermedia a primo quod usque ad tertium quod. In quo patet fuisse amanuensis erratum, ex prætermissa linea. Videtur Lactantius respexisse ad ea quæ habet sub finem cap. 17 supra, ubi ait de ira, quia utilis est rebus humanis et necessaria.-Id ponunt, quod est inutilissimum, detrahentes ei, quod est rebus humanis maxime salutare, per quod constat ipsa majestas. Non ausus fui repudiare hanc codicum ex omnibus antiquissimorum, duorum scilicet Bononiensium, et Taxaquetii et Penie, ex quibus Thomasius, Isæus, Thys. Gall. Sparkius et ed. Cantabr. in textum receperunt.

[ocr errors][merged small]

Et Deum Regem et genitorem (1) omnium,
Quem contremiscit terra, et coelum ac mare,
Tartareæque latebræ et dæmones horrescunt

Tantæ potestatis. Non inconcinne legit Heumannus Tartarea potestatis; quod exprimitur vocula græca Taptapeol.-Ministri tantæ potestatis. Ego servo, tantæ, sc. divinæ majestatis. Nam dicit infra; de hac tanta potestate: Qui rerum dominator habeat in omnes veram et æternam potestatem. Conf. supra. Dæmones hujus tantæ potestatis dicuntur regni ministri. Bun.

Metu constat. Id dicas de terreno imperio, quod legibus et metu constat: attamen dicit Livius lib. 11: Imperia legum potentiora sunt quam hominum. Non

(1) Mss. Baluz., Brun. et ed. Rom. 1470, pro omnium, legunt ante omnia, juxta græcum zpò závrov.

Quid enim Deo aut potentia majus est, aut ratione perfectius, aut claritate luculentius? Qui quoniam nos ad sapientiam genuit, ad justitiam procreavit; non est fas hominem, relicto Deo sensus, ac vitæ datore, NOTÆ.

Cidem est de cœlesti imperio, quod amor et spe potius quam metu continetur. Lex pœnalis et metus in religione non sunt nisi pro injustis, quia gratia et amore seu timore filiali justus ducitur.

D

Quapropter, etc. Hic in mss. 4 Colbert., Clarom et edd. Rom. 1470, 1474, Parrhas. et Is. incipit Caput XXIV. quod cæteri superiori connectunt.

Vaniloquentia. In Reimm. vana eloquentia est correctum vana loquentia. Recepta est Plauti, Livii, Taciti vox. BUN.

Utraque persona in eo venerabilis. Hoc est, venerar i eum debemus, non solum velut patrem beneficum, sed etiam tanquam severum dominum. Id jam dixerat Lactantius Divin. Institut. lib. IV cap. 4 initio, ubi ait Quoniam utramque personam sustinet (Deus) et patris ez Domini, et amare eum debemus, quia filii sumus, et ti— mere, quia servi. HEUMANNUS.

Habeat. Heuman. legit habet.

Si Deum cogites. Ita quidem fibri omnes: mallem cum Davisio ad Epit. c. 70. si dominum cogites; mox enim domini et parentis. Conf. 1. 1, c. 7. Bun. Officiosa. Subaudi familia. HEUMANNUS.

Notionem. Forty. Vid. not. 1. 1 Inst., c. 15, et 1. v, c. 14. BUN.

Coelestia et divina sempiterna meditemur. Ita mss. et editi. Francius legebat, et sempiterna, sicut et Heumannus, qui omittendum putat divina.-Cœlestia ez divina sempiterna. Sic omnes libri, mallem et ejecto: cœlestia, divina, sempiterna; nisi forte sempiterna explicas, quæ sempiterna sunt. BuN.

Et diligendus est. Abest a 14 mss. inter quos est Regio-Put. et a 10 vulgatis. Sed ex cæteris reponendum et retinendum, ut fiat ad tria sequentia relatio; et duo veterrimi mss. Bonon. habent in textu ut scrip simus. Quam lectionem recte propugnat Thomasius ex hoc ipso Lactantii loco. Deus sequendus est, quia in eo est materia rerum; adorandus, ob rationem virtutum diligendus, quia est fons bonorum.

Materia rerum. Id est, causa rerum. SPARK.

terrenis fragilibusque famulari, aut quærendis tem- A poralibus bonis inhærentem, ab innocentia et pietate desciscere. Non faciunt beatum vitiosæ ac mortiferæ voluptates, non opulentia libidinum incitatrix, non inanis ambitio, non caduci honores, quibus illaqueatus animus humanus, et corpori mancipatus, æterna morte damnatur: sed innocentia sola, sola justitia, cujus legitima et digna merces est immortalitas, quam statuit a principio Deus sanctis et incorruptis mentibus, quæ se a vitiis et ab omni labe terrena integras inviolatasque conservant. Hujus præmii cœlestis ac sempiterni participes esse non possunt, qui facinoribus, fraudibus, rapinis, circumscriptionibus conscientiam polluerunt, quique injuriis hominum, nefariis commissis, ineluibiles sibi maculas inusserunt. Proinde universos oportet, qui sapientes, qui homines merito dici volunt, fragilia contemnere, terrena calcare, humilia despicere, ut possint cum Deo beatissima necessitudine copulari.

Auferatur impietas, discordia; dissensionesque turbulentæ ac pestiferæ sopiantur, quibus humanæ societates, et publici fœderis divina conjunctio rum, pitur, dirimitur, dissipatur: quantum possumus, boni ac benefici esse meditemur; si quid nobis opum, si quid suppetit copiarum, id non voluptati unius, sed multorum saluti impartiatur. Voluptas enim tam mortalis est, quam corpus, cui exhibet ministerium. Justitia vero et beneficentia tam immortales, quam mens et anima, quæ bonis operibus similitudinem Dei assequitur. Sit nobis Deus non in templis, sed in corde nostro consecratus. Destructilia sunt omnia, quæ manu fiunt. Mundemus hoc templum, quod non fumo, non pulvere, sed malis cogitationibus sordidatur; quod non cereis ardentibus, sed claritate ac luce sapientiæ illuminatur. In quo si Deum semper crediderimus esse præsentem, cujus divinitati secreta mentis patent, ita vivemus, ut et propitium semper habeamus, et nunquam vereamur iratum.

B

[blocks in formation]

Ineluibiles. Ita mss. quod vix in scriptoribus latinis reperias, nisi apud Lactantium libro vn Divin. Institut. cap. 20, circa medium. Quædam editiones habent indelebiles, Cellarii scilicet et aliorum; sed maluimus sequi mss. et editos. - Ineluibiles maculas Ciceronis est, I. v, in Ver., c. 46, et pro sectio, cap. 27, maculas eluere. BUN.

Impartiatur. 1 Colb., impartiamur. Regio-Put., 4 Colb., Clarom., edit. Cantabrig,, impetiatur.

Tam immortales. Reimmann., tam immortalis, in singulari, non indocte; ut statim, mens et anima... assequitur. BUN.

.

Deus... in corde... consecratus, 1. vi Inst., cap. 25. Secum... habeat Deum semper in corde suo consecratum, quoniam ipse est Dei templum. Minuc. Fel. c. 52: Nonne melius in nostra dedicandus est'mente, in nostro imo consecrandus est pectore? BUN. Destructilia. Sic lego cum vetustissimis et optimis

CAPUT PRIMUM.
Analysis hujus libri.

Libri hujus initio (Cap. 1) eum a se idcirco conscriptum esse significat, ut plurimorum ac quorum

mss. Bonon., 2 Reg., 2 Colb., Tax. Scripti recentiores et editi ferunt destructibilia. Destructilia. Quinque syllabis, quod adjectivum tuetur versus Prudentii Peristeph. II., x, 346, sqq. :

Edem sibi ipse mente in hominis condidit
Vivam, serenam, sensualem, stabilem,
Solvi incapacem posse, nec destructilem.

Idem aliquoties cum Vitruvio et Celso dixit, structilis; ut Tertullianus, instructilis. BUN.

DISSERTATIO

DE LACTANTII LIBRO DE IRA DEI.

AUCTORE DOM. LE NOURRY O. S. B.

Malis cogitationibus sordidatur. L. v Inst., c. 20. Quanto satius est mentem potius eluere, quæ malis cu Cpiditatibus sordidatur, BUN.

#

Quod non cereis ardentibus. Vide Not. supra ad lib. vi Inst., cap. 6.

Sed claritate ac luce sapientiæ. Ms. Bodl. habet, sed Dei claritate; editi nonnulli ac duce sapientia.

Cujus divinitati secreta mentis patent. Hæc desunt in 19 rec. mss. et edd. Rom. quorum vice legitur ejus divinitatis potentia ita vivemus; ita etiam habent yetusta sæculi XV editiones. At in Bouon. muliisque aliis est ut in textu; in Regio-Put. vero, cujus divinitatis ita patentia vivemus. Cujus divinitati secreta mentis patent, ita viyemus. Ita 1. vi Inst., c. 24: Deo... nihil potest esse secretum... patemus Deo..... Dei divinitas nec visceribus submoveri potest. BUN.

dam etiam philosophorum coargueret errorem, quo Deum irasci pernegabant. Fatetur autem se non eo arrogantia devenisse, ut persuasum haberet veritatem, quam nemo homo, teste Socrate, per sc ipsum solum comparare potest, suo se comprehendisse in

genio: sed Dei, qui solus occultæ veritatis patefa- A homines nullo conscientiæ fræno coerciti, in omni ciendæ potestatem habet, doctrinam se sequi profitetur.

scelerum genere volutabuntur.

Tribus vero gradibus ad hanc, inquit (Cap. 2), veritatem conscenditur. Primus est falsas intelligere religiones, et abjicere impios deorum cultus. Secundus, cognoscere verum, unicum, summumque Deum, qui omnia potestate sua creavit, et providentia gubernat. Tertius, agnoscere Dei legatum ac nuntium, qui homines erroribus liberatos, ad hujus veri Dei cultum ac justitiam formavit. Breviter autem indicat ubinam illos, qui hunc triplicem veritatis gradum explicando aberraverint, aut confutaverit, aut deinceps confutaturus sit.

His ita prælibatis, docet quadruplicem de ira Dei haberi posse quæstionem. Primo, an Deo ira tri- B buenda sit, et demenda gratia. Secundo, an utraque ipsi detrahenda. Tertio, an gratia ipsi ascribenda, et tollenda ira. Quarto, an utraque ipsi attribuenda. De prima quæstione non potest, inquit (Cap. 3), ulla esse disceptatio. Quid enim dictu magis absurdum, quam Deum, boni auctorem, nemini prodesse ac benefacere, sed nocere tantum omnibus, et irasci?

Epicurei vero plane somniaverant in Deo nullum esse aut gratiæ aut iræ motum ( Cap. 4). Sed pauci, iique scelerati homines hac falsissima ducebantur opi. nione. Si Deus enim, sicut illi garriebant, non movetur; si ulla absque voluntate aut providentia torpet immobilis, is proculdubio Deus non est. Quamobrem si hæc sit Epicuri opinio, ille profecto non reipsa, sed verbo tenus Deum existere asseruit.

Stoici autem aliique nonnulli arbitrabantur (Cap. 5) gratiam in Deo quidem esse, sed nullam unquam iræ commotionem. Etenim sicuti benignitas, aiebant, et beneficentia in Deo esse debet, ita et quælibet mentis perturbatio ab eo omnino absit, necesse est. Contra vero Lactantius: Si Deus, inquit, movetur gratia; ergo et ira. Verumenimvero qui bonos et pios diligit, ille impiis et iniquis irascitur. Boni quippe dilectio ex mali odio, et mali odium ex boni dilectione manat ac profluit. Qui ergo gratiæ motu bonis benefacit, ille etiam malis iratus, eos pro merito corripit et castigat.

Respondebant autem religionem et divinitatis me tum a prudentibus viris conficta fuisse non veritatis, sed utilitatis gratia, ut alii nimirum vitam majori innocentia ac morum integritate ducerent. Fatetur quidem Lactantius magnam hoc responso sibi proponi disputandi materiam, et a suo proposito alienam, quam tamen breviter attingit. Narrat itaque (Cap. 9) Protagoram primum omnium in dubium vocasse, an sit aliquis Deus: deinde Epicurum aperta penitusque absurda contradictione docuisse divinam esse quamdam naturam, sed cujus providentia nulla sit; denique Diagoram et Theodorum omnino negasse ullum esse Deum.

Tam falsas autem has opiniones ut funditus evertat, variis ac validis profecto rationum momentis ostendit (Cap. 10) illos plane errare, qui mundum nulla Dei providentia, sed minutis et insecabilibus, sicuți Leucippus, Democritus, Epicurus et Lucretius, corpusculis concretum, sua sola natura extitisse somniaverant. Non leviori dehinc brachio, nec minoris ponderis argumentationibus errorem concutit destruitque Stratonis, qui stulte prædicabat naturam, sensu et figura carentem, ullo sine artifice, vel auctore, sed sua sponte generatam. Aliis vero argumentis evidentissime ostendit hominem, qui ab humo nomen sortitus est, et ejus animam, ac totum mundum a Deo fuisse creata; illiusque providentia guberuari. Plane ergo, ii omnes, inquit ille, delirabant, qui religionem € metus ac terroris causa institutam venditabant.

Itaque auctor noster censet (Cap. 6) eam solam sententiam veritati consonam esse, quæ asserit Deum sicut gratia, ita et ira reipsa commoveri. In hoc autem D totius religionis summam et cardinem versari existimat (Cap. 7). Quod quidem eo demonstrat, quod homo, etsi multa cum brutis communia, aut iis similia habeat, sapientia tamen ac potissimum religione, sive notitia et cultu Dei ab aliis distinguitur. Atqui religio sine sincero Dei, peccatoribus offensi, atque irati, metu stare non potest. Iram ergo Dei perperam tollere conabantur Epicurei (Cap. 8), qui illum nihil curare effutiebant. Frustra enim nihil curanti, nihilque cum nobis commune habenti, templa ædificantur, ac fiunt sacrificia. Nullus enim honos ei debetur. Ad hæc vero si Deus non irascitur, utique non timetur; si non timetur, nec etiam colitur; quin immo

Pluribus posthæc exemplis et rationibus manifestissime demonstrat (Cap. 11) unum tantummodo esse posse hunc Deum. Quod quidem, post patefactam impii plurium deorum cultus originem, publico, nec dubio certe Platonis, Trismegisti, Socratis, Pythagoræ, Antisthenis et Aristotelis testimonio confirmat. Scd hi, inquit, quemadmodum poete, et alii gentiles etiamsi concesserint unum esse Deum; quia tamen nihil de ejus, quem beneficum credebant, cultu sta. tuerunt, idcirco arbitrati sunt illum ira nunquam concitari. Ex his porro, quæ hactenus dicta sunt, ille concludit (Cap. 12) funditus eversam esse illorum responsionem, qui contendebant religionem utilitatis tantum gratia introductam.

Aliis tamen adhuc rationum momentis convincit Deum reipsa irasci. Sed ut hæc adhuc planiora omnibus fierent, luculenter ille ostendit (Cap. 13) mundum non mutorum animalium, sed hominum causa fuisse a Deo conditum.

At si ita est, inquiebant Academici, cur tam multa ipsimet homini contraria ac pestifera inveniuntur? Respondebant quidem Stoici latentem eorum utilitatem posse deinceps agnosci, ac ex ipsis animalibus contra eorum venena haberi remedium. Sed hos refellit Lactantius, quia multa nulli videntur esse utilitati, ac satius esset nulla fieri noxia et mortifera, quam ex illis adversus ipsa remedium quærere. Quapropter ille respondet soli ex animantibus homini in

« PoprzedniaDalej »