Obrazy na stronie
PDF

ukazując i bezpieczeństwo i commodum ich, i ktoby chciał odjechać, aby zaraz się deklarował, a ktoby chciał w kupie zostać, aby zaraz sobie na szablę przysięgli. Rozjechało się ich snąć coś, którym jakkolwiek jeszcze poczciwość miła, a ostatek gorszych, których jest więcej zostało, i ongi zaraz mieli sześć set koni czatą posłać do Szląska, bo ich snąć Szlązacy, kiedy tu szli nazad, coś trochę szarpnęli, gdyż nie tą stroną szli, którędy się oni spodziewali, i tak się im wymknęli. Są w Oświęcimiu i Kętach i po wsiach około, czekając od Lanikowskiego wiadomości, którą im prędką obiecał, tam co czynią, już łatwo się domyśleć, i dojdą głosy WKM. A to sam herszt i głowa wszystkiego jest w ręku WKM. jeśli tam przyjechał; taki człowiek nie jest godzien i prawo na to jest wielkie, nietylko dworu WKM. attingere, ale i zdaleka, chyba bardzo skrycie i cicho być, skoroby temu szyja spadła summo jurę, zadrżałaby na tych skóra i serca wszystkich obywatelów przez tak dawny czas od tych swawolników bardzo rozjątrzone, ucieszyłyby się nie ladajako i sprawiedliwością i tern staraniem; bo alias nie może się ten płacz utulić i to narzekanie, które ad nauseam przyjść musi. Ja to piszę, com powinien a szczerość moje sam Pan Bóg widzi, którą się żadnej złej interpretacyi najmniej nie boję, bo nie mam nic w tem prywatnego, tylko bonum publicum i bonum WKM. własne etc.

XLI. Do króla.

« Z Pilicy 20. listopada 1623.

Najjaśniejszy etc.

Juzem w tej materyi niewdzięcznej nietylko WKM. ale i sobie prawie usąue ad summam molestiam napisał, ale trudno non refricare memoriam, kiedy co raz praecordia tyka i świeższe dokumenta od niej dochodzą. Posyłam do imci księdza sekretarza wielkiego, aby WKM. ukazał jako ten proscriptus generał 73) na wzgardę i sądów WKM. i sejmowych i na zgubę państw tu posłany, extendit i amplificat nomen swoje, jako Grałif Altan 74) do niego pisze i ktoś większy na Altana się referując, także przypowiednie listy daje. Czem to wszystko pachnie, juzem to WKM. według powinności i miałkiego rozsądku mego explikował; biega tu tych posłańców moc przez Oświęcim do tych tu pułkowników, dano mi i ongi znać, że biegał jakiś Inflantczyk ztamtądże do WKM. prosząc o to, co na karcie jest napisano. Nie napiszę nic więcej, bom już dosyć napisał, tylko per salutem WKMci samego, i per salutem Rzptej i wszystkich pignorum WKMci proszę, abyś tego pozwalać nie raczył, owszem omni opera zabraniać, bo jeśliby to zarazem per violationem pactorum et fidei datae, wojnę turecką i gniew Boży za tern necessario na nas wciągnęło, nie wątpię, że to WKMść łatwie widzieć raczysz i że tamta strona niepotrzebnych nadziei i subsidia przez to się chwyta i ladajakich. Wyraziłem to imci księdzu sekretarzowi w swoim liście, aby to WKM. przeczytał, abym pisaniem długiem WKM. nie był przykry. «Jako justa ab amicis sunt petenda, tak każdemu prudenti tyle comedendum ile salus jego reąuirit, i zgubą swoją nikogo się ratować nie godzi, a jeśli privato homini, gotowcie(?) principi, który tot populorum salutem na ręku i sumieniu swojem nosi i legitime panuje». Prosząc przytem uniżenie, jakom zawżdy zwykł, abyś W. K. Mość szczerą, da Bóg, i uprzejmą libertate moją urażać się nie raczył, służby moje oddaję etc.

73) Lanikowski. hetman Lisowczyków. 74) Hrabia Adolf AIthann (Altheim) jeden z najczynniejszych ajentów Ferdynanda II w Polsce, podczas wojny trzydziestoletniej, werbował kilkakrotnie Lisowczyków do służby cesarskiej za wiedzą i pozwoleniem Zygmunta lii. W r. 1623 jednak nie pozwalał król na takie zaciągi, jak świadczą listy znajdujące się w bibl. Ossol. rkps. I.201, ale cesarz przyciśnięty potrzebą działał widocznie wbrew woli królewskiej. Porównaj „Beitrage zur Geschichte des Feldzuges Bethlen Gabors gegen Ferdinand II. im J. 1633 nebst Original-Briefen Albrechts von Waldstein von Ferdinand Tadra. Arch. f. oesterreich. Geschichtsquel. LV. 1877.

XLII. Do króla.

Z Pilicy 30. listopada 1623.
Najjaśniejszy etc.

Wczoraj w sam wieczór przyjechał do mnie kozak z listem WKM., w którym mi WKM. oznajmować raczysz o Lisowczykach, że niedbając nic na mandaty i posłance WKM. lubo to w rzeczy obiecali rozjeżdżać się byli i Kalinowski swoje chorągiew był odjął, nie ziścili tego, ale owszem w kupach jako największych idą pod Częstochowę i zatem obawiając się, aby gdzie za granice nie wtargnęli, lubo zamysłów swoich, jakich w państwach WKMości nie kończyli, rozkazować nie raczysz porozumiewać się z kilką IchM. przednich obywatelów tutejszych i rozgramiać ich a sam jako w pierwszym liście swoim do mnie pisanym, tak i w tym teraźniejszym strictas rationes skarbu swego wymawiać raczysz, dla których dworem swoim nie możesz suecurere w tern ostatniem utrapieniu Rzeczyptej. Wiedziałem zaraz o Lisowczykach, jako najprędzej jedno w państwa koronne z Lanikowskim zesłani byli, nie omieszkałem w tern WKMści dać znać, zarazem quo fine et ąuibus artibus to się stało oznajmić i jakim sposobem by to było co prędzej gasić, napisałem moje zdanie: wiedziałem i to, że i te obietnice ich fictae były, jakoż i pan Zadorski zda mi się, dobrze był zrozumiał. Teraz zasię, skoro się z Wołynia nazad ruszyli ku Wiśle, wiedziałem i to zarazem, mając na to pilne szpiegi, i brat mój nad Wisłą prawie mieszkając, nie omieszkał mi dać znać i imć ks. biskup krakowski cierpiąc siła od nich równo z inszymi. Nic potrzeba się tedy najmniej obawiać tego, aby się wyrwać mieli za granicę, bo wiedzieć to WKM. raczysz i odemnie i od wiciu inszych, że piętnastu najmniej kuryerów od cesarza imci są vocati i nie pierwej się ruszyli, aż transegerunt przez; tych kuryerów, których dwaj są i teraz przy Kalinowskim o tych rzeczach, które niżej napiszę, co im należało. Idą tedy jawnie nie urywku jakiego czynić w Szląsku, ale wiedzeni właśnie ductoribus cesarza imci z jakiem ostatniem utrapieniem i krwawemi łzami wszystkich państw koronnych, znać to i z listu WKM. i cursus naturae tak idzie, bo rzecz dobrze WKM. jest wiadoma, a zkąd poddani juvamina jedno od pana swego szukać mają. Zaprawdę czytając ten list teraźniejszy WKM., gdzie WKMość powtarzać raczysz niedostatki swoje, a rockazować raczysz mnie suecurrere Rzptej i gromić tych tak złośliwych raptores, musiałem się zasromać i siebie i tego papieru, na którym to napisano, jakoby moja albo tych kilku, którym

WKM. rozkazujesz, miała być superior fortuna, albo splendor większy każdego z nas dworu, z którym mieszkamy w domach swoich, jako res domestica, o ile tych czasów każe. Więc kiedy początku od WKM. nie masz i corpus jakiegokolwiek, trudno obywatelów tutejszych gromadzić, kto ma czego i imci pan podczaszy koronny sam doświadczył dla różnych w tej mierze interpretacyi ludzkich. Przypomniałem był WKM. dwoje exempla WKMości samegoż, jakoś w mniejszych razach i niepodobnym tym raczył dworom swoim succurrere Rzptej, a oba razy przez nieboszczyka p. wojewodę krakowskiego Zebrzydowskiego przeciwko Turkom, posyłając nieboszczyka p. Zamojskiego kanclerza i hetmana; teraz trzeci przypomnę przeciwko Nalewajkowi kilka set piechoty> posłanej do nieboszczyka Żółkiewskiego, hetmana na ten czas polnego. Ażeby rationarium teraźniejszych intrat WKM. miało być strictius, niż na on czas było, trudnoby podobno skarb WKMości miał to komu perswadować. Niepotrzeba się tedy spodziewać na te tu rozgromy, ani kłaść nadzieje żadnej. Tych swawolników nie masz jeszcze pod Częstochową, ale co i dzień będą i idą tam prosto różnemi drogami. Koło pierwsze, zda mi się, dzisiaj pod Piotrkowem mieli mieć, wszakoż przecie i ztamtąd pod Częstochowę ściągać się mają do Szląska. Nie wątp WrKMość nic o tern, że mi się tak pada serce patrząc na tak ostatnią niewolę tej Korony, która na nie nigdy nie bywała, iż kiedyby podobną rzecz krwią swoją własną ugasić, nie dałbym w tern naprzód onemu Rzymianinowi, który rzucił swój żywot własny in apertissimum periculum, aby nim niebezpieczeństwo ojczyzny swej odkupił. Przezierając ongi listy WKM. niektóre do siebie pisane, nalazłcm w tem pisaniu WKMości, które mi przed tym teraźniejszym listem przyniesiono te formalia: kazaliśmy uprzejmości waszej posłać kopię listu do cesarza imści pisanego, żebyś uprzejmość Wasza i insi, którzy nas tak udają, wiedzieli, że się to nie za naszem przyzwoleniem dzieje. Nie animadvertowałem czytając to prędko zrazu tych słów, w których mnie perstrinxit kancelarya WKMości bardzo niesłusznie i niesprawiedliwie, bo oddawać to, czego kto pewnie nie ma, byłoby to albo summae levitatis, albo malevolentiae, czego obojga z łaski Bożej ani w naturze ani w obyczajach moich nigdy nie było. Kiedybym to pewnie wiedział, żeby w tern conniventia WKM. być miała, nie omieszkałbym powinności mojej w tej mierze zarazem dosyć uczynić, prosić WKM. i upomnieć, jako munus moje każe, abyś tego zaniechać raczył, a jeślibym tego otrzymać nie mógł, odniósłbym to tam, gdziem powinien, ale jakom nie wiedział o tem i nie wiem, tak i ten, kto mnie w tej mierze pupugit mordaci calamo, niech tego nic rozumie, abym silentio miał dopuścić temu przyschnąć na sobie, jednak żebyś WKM. w:icdzicć to raczył, że jakom zawżdy szczerze, uprzejmie, fidcliter z WKM. się obchodził, nie patrząc na żadne pożytki moje, ani calamitate publica onych odganiając, tak i teraz co mię w tej mierze w tym tygodniu doszło wiedzieć, muszę fideliter WKMości odnieść nie dlatego, abym temu wierzyć miał, ale iż to należy, sławie i sumieniu WKMości. Racz tedy WKMość to wiedzieć za pewną, że Lisowczycy passim to udają wszędy, że za pozwoleniem WKM. kupy te zbierają i idą z niemi. Przyjechało ongi kilku szlachciców do mnie, którzy mi powiedzieli, że im to Lisowczycy jedni ich powinni, drudzy ich znajomi powiadali, że posłańcy WKMości co inszego publice co inszego secrete im rozkazują i że za wiadomością WKM. i rozkazaniem i te kupy zbierają i idą z niemi, dołożywszy tych formalia verba, że jako ono pierwej nas do Węgier posłano i przez komorniki nam iść rozkazywano, tak i teraz czynią. Posłaniec mój, który był półtory niedzieli między Lisowczykami, bom był kazał przysłać między nie dla wyszpiegowania, ten się tego

[ocr errors]

XLIII. Do Betlen Gabora.

Z Krakowa 8. grudnia 1623.
Serenissime Princeps!

Tabellarius S. V. heri nobis suas adtulit littcras, quibus significat intcr Caesaream majestatem et S. V. inducias ad certum tempus pactas esse. Grata nobis fuit, quamvis breviuscula ea suspensio armorum, quippe non solum dolendum sed summopere ingemiscendum, offensas inter christianos principes armis Turcarum Tartarorumque vocatis dirimi iisdemque sanguinem christianorum non sine summo barbarorum risu et solatió ad nauseam fundi. Rem vix aliquando auditam, per se abominabilem et nescio quo ingenio orbi christiano cxcusandam, ad quam tanta sanguinis christiani profusio, tantas ejusdem nominis nostrorum hominum ab auxiliaribus copiis S. Vrac in servitutein conjectus defertur. Subeat S. V. exemplum, quo principatus Transsylvaniae in potestatem Turcarum devenit, regnique Hungariae vix non cxtremus jam casus unde principia habuerit, facile hic socius potentior ad cujus rem juvandam flectit omnia utriusque partis fractis viribus evasurus. Versetur ob oculos extremi illius diei horror, quo omnes ctiam ii, qui quodam modo invicti sibi videntur fortunaeque lubricam fidem sequuntur, coram supremo monarcha aqud quem cuncta mortalium ludibrio sunt rationem formidabilem sit redditura et quibus argumentis effusus christianus sanguis barbarorum gladio totque hominum in catenas conjectorum damnatorumque caterva expiabitur. Ceterum, quod ad pacem tranquilitatemque regni partiumque Hungariae cum regno Poloniae attinet, ea hucusque servatur servabiturque nullaque arma contra foedus antiquum infensa hinc imminere scio, modo S. V. eandcm ab omnibus partibus praestare velit, eaque eo animo a nobis accipiat, quo studium rei christianae, cui etiam vitam debemus scribere non jussit. Interim nos nostraque studia S. V. commendamus.

XLIV. Do króla.

Z Myślenic71) 16. września 1624.

Najjaśniejszy etc.

Wracając się z Cieplic dniem albo dwiema przedtem niżlim z Wrocławia wyjechał, odesłany mi był list WKM. P. m. m., w którym WKM. rozkazywać mi raczysz, abym zdanie swoje napisał około rzeczy, należących sejmowi przyszłemu i o miejscu i o czasie, przypominając tam zaraz, jako in deliberatoriis zwykło być, punkta temuż sejmowi należące. Niewczasci podobno nań odpisuję, ale iżem był extra regnum i tam mię ten list zastał, nie może być żadna wina przy mnie, żem prędzej nie odpisał, ażem do Polski przyjechał, i sama mię rzecz ta, jako powiadam u WKM. wymówi. Tak powaga i natura wszystkich sejmów niesie, a ile teraźniejszych naszych czasów, że arduae deliberationes muszą być na nich i trudne negotia, ale w tern największe nieszczęście, że od tak dawnych czasów una eademąue agitamus ustawicznie, a żadnej rzeczy koniec nie jest uczyniony, zaczem i teraz sueta moles przychodzi i podobno tenże eventus będzie. Kto pojrzy dobrze na wszystkie te negotia w liście tym wspomnionc, łatw:ie to najdzie, że nietylko tot extremis calamitatibus stargana Rzeczpta, lecz tota et fiorentissima ledwieby singulariter każdej z nich podołała, bo naprzód począwszy (co ja za caput rerum położę) do tego jakoby się sewicyi tatarskiej ustawicznej odjąć, a wejrzawszy w to maturo judicio, jako to rzecz jest ardua i jako wiele circumstaneyi ma w sobie, każdy baczny może uważyć, że dałby to Pan Bóg, i dopieroby się mogła szczęśliwą ojczyzna nasza i państwa wszystkie WKM. nazwać, kiedyby tę jedną rzecz wziąwszy przed się i wszystkie conatus w nią włożywszy, na tym sejmie tak jako gravitas jej potrzebuje, odprawić mogli. Szerzyć się z tem nie będę, jednak codzienne exitium nasze i ta tabes właśnie, którą conficimur, ukazuje, że tego nietylko potrzeba ale i gwałt ostatni. Zaś jakoby to szczęśliwie et ex re odprawić, dobrej maturitatem potrzebuje, żeby czego Boże uchowaj, za lekkim postępkiem i konfiedencyą jaką, wiecznie nic płakać, bo peregrina bella et incerta proeliorum w nich in sortem puszczane, nie jednego państwa wszystkiego pozbawiły. Piękny to conflictus był imci pana hetmana 7(;) polnego koronnego i wszystkich z nim będących z Kantymirem, rzadki w ojczyźnie naszej, wszak patent historye o tem, żeby który hetman consertis manibus z tym nieprzyjacielem miał pugnare i pychę jego ad foedam fugam przywieść poniewolnie, sławny po świecie i on za czułość i przewagę swoje, godzien pewnie łaski WKM. i wszelkiej od nas wszystkich wdzięczności. Ale nie jest koniec, odjąć się temu utrapieniu i złożyć ten strach z siebie, w którym i on równo ze wszystką koroną z trochą ludzi zawżdy być musi, altius aliąuid postulat, niż kilku albo kilkunastu tysięcy ludzi, nie wspominając inszych necessitates bellorum, które siła bardzo kosztu potrzebują. Nuż ktoby chciał non consilio ale manu inflantską prowincyą odzyskać, kozacką swawolę od tak wielu

7!) Myślenice miasteczko powiatowe w daw. obw. wadowickim w Galicyi.

76) Stanisław Koniecpolski pobił Tatarów pod Martynowem niedaleko Halicza; porów.

« PoprzedniaDalej »