Obrazy na stronie
PDF

jego na najwyższe w tej ojczyźnie naszej świeckiej wokacyi miejsca posadziły, zaraz przy tak wielkiej godności wielkich prac wyglądał, które go nie minęły. Nie wiem dotąd zaprawdę, kto komu większy honor czynił, czy ten stołek jemu czy on stołkowi? Widzieliście WMPanowie, jako się więc z niego na walnych sejmach zniżał, między młodszą bracią chodząc, a powagą, konfidencyą, perswazyą i prośbą swoją ich przywodząc do szczęśliwego i pożądanego publicznych konsultacyi skutku. I wierzę, że ten sam jego tak gorący, któryśmy w nim wszyscy znali, o dobro powszechne, wspólnej ojczyzny zelus, stanic na onym ostatnim strasznym sądzie nieprawościom jego, (bez których jako człowiek nie był) ubłaganiem wielkiem. Nie chcąc żalu do żalu przydawać, nie będę się szerzył przypominając z ludźmi życie jego. Umiał on według czasu senatoriam dignitatem zachować, umiał i ludzkość oświadczyć, umiał i przyjaźni każdemu, aż do tej, która go rozłączyła śmierci z nami, statecznie dotrzymać, żył z przyjacioły po przyjacielsku, to jest szczerze i poufale. Było zawszą u niego co w sercu to i w uścicch, candor, integritas tam swe domicilium miały. Brzydził się w przyjaźni wszelaką symulacyą, która pospolicie pejor odio bywa, miał wzajem przyjacioły, jako sobie parare umiał, i bezpiecznie mógł mu każdy rzec, co jednemu cesarzowi kiedyś powiedziano: amicos habes, nam et ipse amicus es. Owo zgoła WMPanowie właśnie sobie z nim postąpiły tak fortuna jak natura. Jako więc sławny architekt, który model deliniowawszy przedniej jakiej fabryki, i skończywszy ją, mówi sam do siebie: vanum et fabuła, także i one wystawiwszy w swej perfekcyi nietylko ojczyźnie naszej ale i światu wszystkiemu, to tak zacne opus, kunszt ten tak foremny, księcia pana Krakowskiego, rozumiały o tej robocie i pracy swojej, że im samym na podziw i patrzącym na wizerunek od żadnej ręki nienaruszona trwać długowiecznie miała. Aliści niestety niezbędna śmierć, która i naturę psuje, i fortunę najwyższą kiedy chce, zdepce, śmiele rzuciwszy się na taki ich budynek, obaliła go, i na większy jeszcze żal przywaliła i przytłukła, i wszystkę familią Zbaraskich przykryła jedną w tymże kościele") mogiłą, dwóch prędko jednego po drugim rodzonych braci, ojczyzny dwoje lumina, dccora wieku naszego.

Quicunque regno fidit et magna potes (?)

Dominat aula, nec leves metuit deos

Animumąue rebus credulum lactis dedit,

Me videat et te Troja. Tak kiedyś ona królowa Trojańska nad zburzoną Troją lamentując, ad funera ojczyzny swojej, na pożałowanie i politowanie jej lud zwoływa. Patrząc teraz na ten grób, rzekę i ja coś podobnego: Ktokolwiek jesteś, kto w szczęściu nazbyt dufasz i w niem ustawicznie opływasz, co nadzieję w nadziei pokładasz, a nie myślisz: quid serus vesper ferat, a na ostatnie się (jako mówią) nie oglądasz koła, przystąp tu a pojrzyj na dwie trumny dwóch ostatnich Zbaraskich. Onić to, oni Zbarascy, którycheśmy się tu napatrzyć nie mogli, oni, którzy niedawno w oczach naszych jako robora niejakie stały, których pokazując sobie nieraześmy więc sobie mawiali:

Stant gemini fratres, fecundae gloriae matris. A gdzież są? Ecce nunc in pulvere dormiunt, et si mane eos quaesieris non subsistent. O szczęście ludzkie jako bywasz często nieszczęsne! Świecie nieświetny! toć płonne nadzieje, omylne obietnice, krótkie pocie

'<) U Dominikanów w Krakowie, gdzie są groby obu Zbaraskich w kaplicy, fundowanej staraniem Jerzego.

chy, zdradliwe pieszczoty twoje. Użal się dziś nad tak żałosnem spectaculum, kto jeno nie kamienne serce w sobie czujesz. Obejrzyj się w tem jako we zwierciedle, a poznaj, quam fragili loco i ty sam stoisz. Nie dziś tylko ale przez wszystkie dni życia swego gorzko opłakiwać będzie książę imć pan Starosta krzemieniecki 1J) zejście z tego świata księcia imci pana Krakowskiego, wuja i dobrodzieja swego. Żal ten, który serce jego przeraża, zawsze z nim równo z dobrodziejstw, od nieboszczyka wziętych, pamięcią zostawać będzie. A teraz ta żalu ulga, że patrzy na to zacne przy tym żałosnym akcie WWMPanów zgromadzenie. I kogożby Mości księże kanclerzu koronny nie uweseliła i oraz nie zniewoliła dobrotliwość i łaska JKMci Pana naszego miłościwego? iż w sercu swem królewskiem, tak wielkim i świeżym najjaśniejszego domu swego smutkiem ,3) strapionem, miejsce też dać raczył żalowi śmierci wiernego senatora i sługi swego. Uniżenie JKM. Panu n. mił. książę imć pan Starosta dziękuje. Dziękuje i ten, który tam już przed królem nad królami purissimam mentem przyniósł wiary swej i życzliwości przeciwko JKMości, i czas sam lepiej toż jeszcze pokaże na złość złości ludzi zawistnych. Iż królewicz imć Władysław przy inszych wielu cnotach, krwi i urodzenia królewskiego godnych, fortunę tak wielką swoje coraz to większą, wrodzoną ludzkością czyniąc, oddawał, co teraz przez WMści m. panie Łęcki raczej manibus zmarłego sługi swego, co on JKMści usługował, uniżenie JKMści książę imć pan Starosta dziękuje, zdrowiem swem i tą jaką mu dał Pan Bóg substancyą JKMości panu swemu mił. i potomkom JKMości. Księże kanoniku! i zawzięty affekt przeciwko sławnej pamięci księciu imci panu Krakowskiemu sprawuje, iż jegomość ks. arcybiskup gnieźnieński u), prymas ojczyzny naszej przyjacielowi zeszłemu swemu i koledze nietylko in senatoria dignitate, ale w obmyśleniu i pieczołowaniu o dobro wspólne ojczyzny, i post fata jego oświadcza przez WMPana na tym żałosnym akcie uprzejmość swoje nieodmienną, za co ks. imć pan Starosta imć panu mił. swemu wielce dziękuje. Dziękuje niemniej książę imć pan Starosta imć księdzu biskupowi Kujawskiemu '*), imć panu wojewodzie Trockiemu "'), imć panu wojewodzie Ruskiemu 17), imć panu Podkanclerzowi koronnemu, imć panu podczaszemu kor., książęciu Dominikowi Ostrogskiemu. Iż jedni ichmość nie mogli się stawić dla niesposobności zdrowia, drudzy dla publicznych i prywatnych zabaw swych, niektórzy dla miejsca odległości, przez przyjacioły chęć swoje nieodmienną i na tym żałosnym placu przeciwko sławnej pamięci księciu imci panu Krakowskiemu pokazali. Dziękuje wielce WMciom, którzyście się sami stawiwszy, raczyliście prastare to chrześciańskie, przyjacielskie i ostatnie officium tak wielkiemu w ojczyźnie człowiekowi. Starać się o to książę imć pan Starosta chce, aby każdemu z WMPanów sacrosancte dotrzymując amicitias wuja i dobrodzieja swego na wszystkich WMciów miłość i łaskę w pociesznych da Pan Bóg okazyach mógł zarabiać.

13)Janusz Wiszniowiecki. 13) Kilka dni przedtem umarła królowa Konstancya, żona Zygmunta III. ") Jan Wężyk. I5) Maciej Łubieński. '•) Janusz Tyszkiewicz 17) Stanisław Lubomirski.

[merged small][ocr errors]

Przynosimy r\ec\, niejedyną dotąd w nasiej literaturze {rodeł historycznych. Rewizya województwa połockiego, odprawiona w r. i552 pr\e\ Jana Kmitę marszałka i Marcina Podcewskiego, koniuszego trockich z rozkazu króla Zygmunta Augusta, staje obok Rewizyi zamków ziemi wołyńskiej, uskutecznionej w roku i545 przez Jerzego Chwalczewskiego, biskupa łuckiego i diaka Lwa Patijewicza Tyszkowicza, wydanej przez Aleksandra Jabłonowskiego w VI'1"" Tomie Źródeł dziejowych (Warszawa 1877), jak niemniej obok Rewizyi starostwa pińskiego w roku i56i dokonanej, która wyszła p. t. „Pisowcaja kniga bywszago pinskawo starostwa" w dwóch tomach (Wilno 1874), w końcu obok umieszczonego w Archeograficznym Zborniku Wileńskim (1870 tom 8) c pisania żmudzkiej ziemi z r- i5$4> które wszak{e jest tylko fragmentem.

to wszystko pomniki ekonomicznej działalności Zygmunta Augusta dla historyi wewnętrznej państwa polskiego XVI«° wieku niepospolitej wartości. Podniósł i rozpoznał ich wartość pierwszy Czacki'), długo jednak potrzeba było czekać, za n'm rozpoczęto ogłaszać drukiem rzeczy, tak dla geografii historycznej, jak dla poznania wewnętrznego stanu krajów litewskich i ruskich niepospolicie ważne.

Idąc w tern za wskazówką matki królowej Bony, administrującej ogromne swoje dobra w Polsce z przywiezioną z Włoch skwapliwością i umiejętnością, Zygmunt August zaraZ PrZY wstąpieniu na tron wielkoksiążęcy litewski, rozpoczął pracę lustracyi i rewizyi dochodów książęcych, niemniej stanu, w jakim grody i wsie hospodarskie zostawały. Rewizya ta połączona była później z pomiarem geometrycznym, jakiego co do Pińszczyzw dokonał Ławryn Woyna2), co do Podlasia, Stanisław Dziewiałtowski Skoczek i Andrzej Dybowski3). Opisanie z^emx {mudzkiej tak{e wychodzi z pomiaru na wołoki pojedynczych wołości*). Towarzyszy tym porządkom ustawodawcza czynność, rozpoczynająca się ju\ od urządzeń Zygmunta I, z roku i52o, jak: Ustawa dworów i ustawa dla ludu pospolitego ziemi źmudzkiej, występująca %aś na większe rozmiary ca c\asótv Zygmunta Augusta w słynnej: Ustawie na wołoki hospodara Korola Jego Miłosti, odznaczającej się nad\wyc\ajnem wyrozumieniem potrzeb i uciążeń ludu roboczego na Litwie'").

') Pomniki hist. i lit. Wiszniewskiego, T. III. J) Pisowcaja kniga, Czast I, 3. *) Jaroszewicz: Obraz Litwy II, 118. 4) Zamiar pomiaru gruntów szlacheckich rozbił się o opozycyę sejmów. Jarosz. II. I. c.

Rewizya województwa połockiego, którą podajemy, zbliża się treścią i rozmiarem do Rewizyt zamków ziemi wołyńskiej, ogłoszonej w tomie VI1*"* „Źródeł dziejowych". Mieści ona wszakże obok opisu zamku połockiego, jego służb i przynależności, inwentarz dziedzicznego i feodalnego wyposażenia szlachty połockiej, jak je zastali ' sprawdzili rewizorowie. Główną wartość z<*bytku stanowi oczywiście możność wglądnięcia w ustrój społeczny i polityczny województwa, w jego stosunki ekonomiczne i cywilizacyjne. Nie mamy wcale zamiaru wyprowadzać sami wniosków z jego treści, ani Zestawiać obrazu z danych naszego pomnika. W wydaniu jego nasuwały się inne pytania, jak go objaśnić i jakim indeksem opatrzyć.

Zaczniemy od drugiego pytania. Ktokolwiek rozglądnie się w naszym Zabytku, przekona się, że zupetny indeks nazwisk osób i miejscowości musiałby zaJaŚ przynajmniej połowę tego miejsca, które zajmuje zabytek, a nie prowadzić do żadnego celu. Większa połowa nazwisk osobowych nie miałaby w indeksie żadnego znaczenia i żadnej nie odpowiadałaby potrzebie, większa połowa nazwisk miejscowości nie przydałaby się także na nic, bo uapróżno szukaliśmy ich na mapach, które mamy pod ręką: Zanoniego, Atlasu Imperium z '"• !79^i Chrzanowskiego i fotografowanych odbiciach mapy sztabu generalnego rossyjskiego. Miejscowości te patronymicznego na\wania z biegiem czasu zmieniły nazwisko.

Wypadło wiec co do indeksu ograniczyć się do nazwisk osób i miejscowości przedstawiających realną wartość. Wypadło oznaczyć położenie tych ostatnich, poczynić uwagi nad pierwszemu Nasunęła się też od razu myśl, czy indeks tego rodzaju nie połączyć z indeksem rzeczowym, a uczyniwszy t0' dać do słów rzeczowego indeksu potrzebne lingwistyczne, historyczne i historyczno-prawne objaśnienia. Myśl ta w wykonaniu usunęła wszelkie inne przypisy oprócz tych > które samego manuskryptu się tyczą.

Lingwistyczne objaśnienia do indeksu zawdzięczamy Dnuri Lucyanowi Malinowskiemu. Kończymy opisem rękopismu.

Pochodzi on z biblioteki hr. Branickich %v Suchej a udzielony zostat łaskawie do użytku Akademii przez Dra Franciszka Nowakowskiego, bibliotekarza tamże. Jest papierowy, w matem ąuarto.

Oprawa w ciemną zn'yc\ajną skórę bez wytłaczań, na grzbiecie etykieta z papieru z napisem: Rewizya Zamku Arsenału y Szlachty Województwa Połockiego. Papier w całym manuskrypcie jednostajny, przedstawia znak wodny mężczyznę '■ w stroju francuskim i kobietę pijących do siebie kieliszkami. Pod figurami napis: Allmodopappir. Jestto papier z fabryki Jagerndorf, używany u nas pospolicie około połowy XVIII wjeku. Pismo też manuskryptu te samą datę wskazuje. Oryginał, którego ten rękopis jest kopia, był prawdopodobnie pisany ruskim charakterem. Przemawiają zatem wyrazy na stronie dziewiątej ruskiemi przepisane literami. Rękopis obejmuje kart nieliczbowanych 123, nie jest jednak cały, na stronicy ostatniej bowiem jest kustosz u dołu „Jackou, snąć następna dziś brakująca karta od tego wyrazu się zaczynała. Wszelako koniec rękopisu musiał przed obecną oprawą, która może pochodzić z końca zeszłego stulecia, zaginąć, albowiem po oprawie nic już 5 rękopisu nie ubyło. Każda strona ma u dołu kustosza, mianowicie pierwszy wyraz stronicy następującej.

5) Jaroszewicz II, 220. podaje ustawę w całości.

« PoprzedniaDalej »