Obrazy na stronie
PDF

d) Strjapczy.

§ 70. I tego urzędu znaczenie z samego wyrazu odgadnąć łatwo: strjapat bowiem, znaczy „spełniać jakąbądź powinność." "Więc też urzędnik Strzapne u Czechów w wieku XIV zwany, szafarza w prywatnej lub rządowej zostającego służbie znacząc, zastępował niekiedy Komornika na sądach (1); na dworze zaś moskiewskich Carów, do potocznych spraw monarchy używany bywał. On, według Kotoszychina, gdy Car bądź do cerkwi, bądź na radę, bądź na ucztę, lub na zabawę jechał, nosił przed nim berło, w cerkwi zaś trzymał mu płaszcz i suknię, a w czasie zabawy miał pieczę o jego zbroi (pancerzu, szabli i sajdaku). Służba jego była poślednią, co i ztąd widzieć, że go nigdy Car do takich co Stolnika, lecz do niższych, za Dworem pełnić się mających, używał posług. Głową (naczelnikiem) więc mógł być, ale Wojewodą nigdy.

e) Djak, Podjaczij.

§ 71. Ludzi, co się na piśmie znali, i dla tego, że » do nauczenia się śpiewać z nut zdolni byli, Djakami (jakoby Dyakonami) nazywano. Ci po cerkwiach się równo jak i na dworze mieścili carskim (Djaki pietoczie, śpiewacy). Z nich odznaczający się zdolnością szli górą, i będąc używani po biórach jako Pisarze (Djaki dworcowje, prikaznje), w tymże, według zeznania Stanisł. Żołkiewskiego, co polscy Pieczetarze, a według Kotoszychina, co Referendarze, stali stopniu (2).

[ocr errors]

Do pomocy im dodawani/i przez nich z formami pism urzedowych obznajmieni ludzie, Podjaczymi się (jakoby Pod-Djakami służbujący) zwali. Zdatniejsi z odznaczonych towarzyszyli urzędnikom, na prowincyą do zarządu krajem, lub w poselstwie do obcych państw, wysełanym, a najzdatniejsi, w liczbie trzech lub czterech, w carskiej zasiadali radzie, zwani będąc przeto „dumnymi ludźmi." Szanowano ich wielce. Gdy więc na Kreml, gdzie Car mieszkał, nie godziło się wjeżdżać urzędnikom; lecz zostawiwszy powóz lub wierzchowca pod Kremlem, wchodzić nań pieszo musieli; tymczasem wyjątek w tym względzie dla osłabionych wiekiem Djaków i Podjaczych uczynił statut, Ułożeniem zwany. Wspomniony w nowogrodzkim dyplomacie (1) wiecznij Djak, Pisarza wiecowego znaczył.

f) Dworecki, Dworski, Dtcornik.

§ 72. Znany z drugiego tomu Dworecki czyli Dworski, wystąpił na Rusi w XIII, a za Karpatami, prócz właściwych Węgier, gdzie go nie znano, w XIV pokazał się wieku (2). Przeszedł różne koleje, które się trudno oznaczyć dają. Ze wzmianki, jakie o dowództwie jego uczynił Nestor, wnosimy, że Dworski miał z Marszałkiem polskim za Piastów podobieństwo:

[ocr errors]

i on bowiem (według uwagi w §37 przyp. 4 tomu drugiego zrobionej) dowodził niekiedy wojskiem. Potwierdzają to i w poprzednim przypisku wspomnione źrzódła,wtym co Marszałka, stawiając Dworskiego i Dwornika stosunku. Widać też z dowodów, które w § 37 tegoż tomu złożyłem, że się i z czeskim Ochmistrzem stykał. Gdy w Avieku XIV i XV za Karpatami, a w XVI, XVII w Moskwie zaszły zmiany, które równie z ziemskiemi jak dworskiemi urzędami pokumały Dworskiego, wiec wypadło ztąd, że on nie tylko dworu, lecz i całego kraju (ziemi) urzędnikiem, i niby polskim Marszałkiem koronnym został. Co większa, dworu carskiego spraw pilnując, na skarbowego też urzędnika wykierował się. Gdy albowiem skarb carski, prócz dóbr, miał rozliczne zakłady finansowe, które przez swych urzędników sprawował; więc stojący na ich czele Dworeckim się też, a nawet Dworeckim-Wojewodą, jak niżej ziemstwo opisując powiemy, nazywał (1). Krocie dyplomatów rzecz tę stwierdzają. Czeski Ochmistrz, czyli nadworny Marszałek, szedł przed Marszałkiem koronnym, a polski koronny szedł przed nadwornym. Nie Ochmistrzem się tez, który u nas był urzędnikiem dworskim, lecz Marszałkiem, jeden i drugi nazywał w Polsce.

g) Koniuszy.

§ 73. Również w tomie drugim (§ 38) od nas wspomniony Koniuszy, nie poszedł ani na Rusi, ani w Polsce wysoko, a poszedł w Czechach, na Węgrach

(1) Podobne koleje zachodni Ourialis, o ezem powie Da-Cange, przeszedł.

i w Moskwie. Tam albowiem tyle co Marszałek, a tu najprzód tyle co polski Podkomorzy, następnie zaś tyle co oba Marszałkowie, znaczył (1). Jeszcze w r. 1526 istniał w Moskwie Koniuszego urząd (2), lecz gdy sprawujący go przy Carze Teodorze Iwanowiczu Bojar, przeniewierzywszy się krajowi (mówi Kotoszychin VI. 6), tron carski opanował, przeto zamieniono ten UTząd na masztalernią i Masztalerzami zawiadujące bióro. Węgierski Koniuszy policyą w tem miejscu, gdzie się sejm odbywał, utrzymywać, i mieszkania posłom opatrywać był obowiązany. Niegdyś miał o konia kradzionego, gdy w czasie wojny odkryto go w obozie, sądzić sprawę, czem, jak z stat. wiśl. wiadomo, zajmował się w Polsce Podkomorzy. Zkąd się pokazuje, że więcej obcych, aniżeli z urzędem swym rzeczywiście styczność mających obowiązków pilnując, słowiański Koniuszy, nie miał takiego, co w zachodniej Europie znaczenia (3).

h) Urzędy rumuńskie.

§ 74. Z tą klassyfikacyą urzędów mają podobieństwo szczeble drabiny służbowej Rumunów. Było tu i jest dotąd głównych urzędników szesnastu: Szatr ar, Żytniczer, Pitar, Suldżer, Medelniczer (dozorujący namioty, szpiżarnię, piwnicę, sól, miód czyli barcie), Stolnik, Sardar, Aga, Spatar (trzy od Turków przejęte godności), Pacharnik (Podczaszy), Kaminar (Palacz), Komis (niby Strjapczy), Ban, Postelnik (toż co na We

[ocr errors]

grach i w Moskwie znaczący urzędnicy), Waronik (nie wiem, coby ten znaczył), Waiaman (niby Starosta rossyjski), Logoteh, z których kilku tylko będącym u Słowian odpowiadają. Stopniowanie ich idzie z dołu do góry. Wszystkie nadają szlachectwo (bojerya, bojarstwo) stopniowi odpowiedne. Najwyższy więc stopień w sferę szlachectwa wyższego (bojeria-mare) przeprowadza (1).

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY.
Dwór Monarchini.

§75. Za panowania w Czechach i na Węgrzech domu habsburskiego, mniejszą niż dawniej dwór Królowej odgrywał role: co zwyczajowi Niemców przypisać należy, u których Cesarzowe (wyjąwszy żeńską dla siebie wyłącznie przeznaczoną służbę, czyli fraucymer) wspólny z małżonkami dwór miały, dzieląc w tym względzie (według uwagi w § 24 tomu poprzedniego rzuconej) los niemieckich niewiast, które nie tyle co Słowianki przez prawo uwzględniane bywały. Więc o Królowej węgierskiej to tylko nadmieniono, że Kanclerzem jej czyli Sekretarzem, jest Biskup weszprymski, który ją też koronuje, i że, gdy po raz pierwszy przyjedzie do kraju, naród złożyć się jej ma na podarunek pieniężny (2). O czeskiej zauważono, że głównym jej urzędnikiem jest Podkomorzy, który dochodami z miast na wiano jej zapisanych pochodzącemi zawiadując, Kanclerza też przy niej obowiązek pełnił.

[ocr errors]
« PoprzedniaDalej »