Obrazy na stronie
PDF

wojakowemi urzędnikami, między któremi Chorąży i Dowódzca gwardyi celował, służyli rozliczni, konni i piesi żołdacy (1). Gdy nakonjec i prowincyonalni, bez wyjątku wszyscy, w ziemskich się urzędników zmienili, pozostał sam tylko marszałek nadworny przeznaczeniu na monarszym dworze. Ponieważ ustawa z r. 1791 nie postawiła go w żadnym władz rzędzie, więc monarszy dwór, przez który niegdyś wyłącznie kierował Król krajem, niczem odtąd nie był, jak monarszego domu służbą. Będąca mu na posłudze gwardya koronna, z czterech pułków, dwóch polskich i dwóch litewskich złożona, tudzież milicya nadworna, uważała się wraz z nią za rzeczypospolitej wojsko (2). W Czechach i na Węgrach pozostało wszystko w dawnym stanie: też same, co niegdyś, były tu urzędy, które się teraz na najwyższe, tudzież na dworskie i ziemskie podzieliły. Inaczej poszło w Moskwie, na którą baczność szczególną zwrócę, na Kotoszychina się drugiej księdze, tudzież na Strojewa (w słowniku do dzieła Wichodi) badaniach oparłszy. Przedewszystkiem znaczenie wyrazu dwór powinienem rozważyć.

§ 65. Ten, już mieszkanie monarchy, już służbę znacząc, i na piętro 6ię (werch, wierzch), tudzież na oficyny (dworec) dzieląc, wyrażał tak siedlisko najwyższego rządcy kraju, jako też siedzibe tych, którzy będąc po różnych w oficynach rozlokowani biórach (prikazi), potrzebami się dworu i przeznaczonych na nie funduszów zarządem, a obok tego administracyą kraju zajmowali; dzieląc swe biora na wydziały {polata, izba skarbowa), które na dworze i poza dworem urzędowa

(1) Lengnich, II. 7.

(2) Skrzetuski, I. 107, 108.

ły i służbowały stale lub kolejno. Biór takich czterdzieści dwa Kotoszychin narachował i zauważył, że wielka ich liczba ztąd urosła, iż każda cześć adrainistracyi miała osobne swe, od drugiego niezawisłe, więcej mniej ważne, niby odrebnem ministerstwem będące bióro. Były więc grodowe, patryarsze, tamożenne dwory, które się miastami, sprawami duchownemi z kolatorstwa monarszego wynikającemi, i skarbowemi (1) opiekowały; były też osobne dla pewnych krajów, lub nawet służb, mianowicie wojskowych, przeznaczone bióra (sybirski, strelieckij prikaz, kazanskij dworeć); były nakoniec takie, które nad ważniejszemi biór tych urzędami (kassa, czyli tak nazywany bolszoj kazni, bols2ago dworca prikaz, niech posłuży za przykład) miały nadzór. Dworcowe szczególniej bióro tem się od nich różniło, że nie tylko na dworze, lecz i za dworem władzę swą rozciągało. Na dworze zajmowało się zakupem materyałów dla dworu potrzebnych, tudzież przygotowywało pieniądze, przez Cara tytułem jałmużny rozdawane, zawiadywało dobrami stołowemi, zbierało •opłaty czyli czynsze z słobód moskiewskich przypadające. Za dworem zawiadując dobrami carskiemi, wyręczało się osobnemi, sobie podwładnemi biórami, między któremi w Nowogrodzie z Dworeckim na czele ustanowione celowało. Zgoła czem jest dzisiejsze ministerstwo dworu, tem było rzeczone, dworcowem nazywane bióro. Inszy był skład jego, niż go miały insze bióra. W ogóle o ważności biór to zauważyć należy, .że ich rangę czyli wyższość prezydeneya wyrażała. Jednemi kierował Bojar, cłrugiemi Okólniczy, innemi

(l) Tamoienne (od lamoina, właściwie celna, dochodów niestałych pilnująca izba.)

Djak dumny albo zwyczajny (masłerskaja połata Carycy), w innych znowu Stolnik, Strapczy i t. d.^prezydował. Zastępcami ich, czyli tak nazywanymi Towarzyszami, bywali Djakowie dumni lub zwyczajni, a Pomocnikami tych, Podjaczowie. Bióro atoli, które dozorowało te dwory, sprawował z Bojarem Dworecki, Okólniczy i dumny człowiek z kilku Djakami (1). Rzedu czyli klassy, tudzież rangi czyli stopnia, przekraczać urzędnikom nie było można. I tak, Striapczy nie mógł być użyty na urzędnika przy poselstwie i t. p.

§ 66. Opatrujące potrzeby dworu, jedno bióro szafarnią się (żitennoj dwor, spichrz), drugie stołem (kormotcoj dwor), trzecie pieczywem chleba (chliebnoj dwor), czwarte piwnicą (sitennoj dwor, miejsce gdzie się miód syci), piąte szatnią czyli garderobą (kazenoj dwor), szóste nakoniec stajnią, tudzież łowami carskiemi, zimą i latem odprawianemi (konjuszennoj dwor, potiecha na zwieri) zajmowało. Na przykład, jak każde z tych biór odbywało służbę, wezmę na uwagę stołowe i szatnie bióro. Pierwsze zająwszy się w kuchni przez należącego pod swój zarząd technika przyprawą pokarmów, delegowało następnie, kolej snadź pewną w tem zachowując, jednego z łona swego urzędnika, któryby w czasie obiadowej godziny dopilnował tego, ażeby w sali jadalnej Klucznik i Dworecki dobrze usłużyli monarsze. Dworecki stał przy kredensie, do którego przynoszono potrawy; odbierał je, i Klucznikowi, otoczonemu od Podkluczuików i Strapczych, a ten znowu Stolnikow?., ten zaś Krajczemu, dla postawienia przed Carem i Carycą, podawał (2). Drugie, czyli szatnie

(1) Kotoacych. I. 12, 13, VIII. 4.

(2) Kotosc. I. 8, YI. 3. Wichodi p. w. dwór gotudartw.

bióro, z funduszów na to przeznaczonych, których administrowaniem zajmowało się samo, materyał na bieliznę i szaty dla monarchy potrzebne zakupując, majstrom je w izbie bióra swego (masterskaja polata), i pod swojem kazało sporządzać okiem; z nimi się rachowało i opłacało ich. Ponieważ na każdą uroczystość osobne przyodziewy, a zwłaszcza suknią i czapkę, Car bierał, które bióro przechowywało szatnie, więc to, wydając ubiór urzędnikowi, i od niego odbierając go protokularnie (1), nie małe z tego powodu miało zajęcie. Lecz przejdźmy pojedynczo dworskie urzędy, i, w czem podobieństwo z urzędami innych Słowian miały, powiedzmy.

a) Stolnik.

§ 67. Już pod rokiem 1228, 1230 wspomniał Nestor (2) o Stolniku, nie opisawszy znaczenia jego. Kotoszychin powiada, że urzędnik ten, gdy monarcha z posłami państw ościennych lub Bojarami ucztował, służył do stołu, trzymając na rękach półmiski, które od niego Krajczy i Okólniczy odbierali. Tamten stawiał wzięty półmisek przed Carem, ten stawiał go przed posłami. Nie zajętego służbą Stolnika, używał do różnych posług monarcha. Jednego w poselstwie wysełał, drugiego za towarzysza dawał posłowi. Innego na urzędzie za dworem, Wojewodą go czyniąc, lub na dworze po biórach osadzał. Stolników do pięciuset dochodzić miała liczba. Takąż służbę i polscy Stolnicy, w cząsie uczty, którą nazajutrz po koronacyi Król

(1) Doszły nas te protokóły z lat 1682
(J) Lietop. 44 i 194 Kniaiski Stolnik.

—1682. Patrz Wichodi

dawał, czynili; jeże1; się ra spełnienie jej nie stawili, wtedy dworski spełniał ją w ich 'mieniu urzędnik.

(b) Spalnik, Postelnik.

§ 68. Większe miał znaczenie Spalnik, który Cara rozbierał i ubierał, tudzież Postelnik, który staranie miał o monarszej pościeli. Pierwszy do mężów liczył się radnych, drugi pieczęć monarszą do spraw sekretnych chował. Oba w tejże samej co monarcha sypiali komnacie,ilekroć tenże sam się na spoczynek udał (1).

c) Okólniczy.

§ 69. Samo nazwisko oznacza, że urzędnik ten, po raz pierwszy, ile mi wiadomo, r. 1356 — 87 wraz z Cześnikiem (Czasnik) wspomniony (2), miał ztąd swą nazwę, że się ustawicznie około monarchy znajdując, spełniał jego rozliczne, najczęściej sądowe zlecenia (3). Najprzód jeden bywał, później bywało ich wielu. Przetrwał ten urząd aż do Piotra W., mając z dzisiejszym urzędnikiem do szczególnych poruczeń, a dawnym węgierskim Personałem, wiele podobieństwa.

[ocr errors]
« PoprzedniaDalej »