Obrazy na stronie
PDF

wnie Moskwa tytuł Cara dla swych monarchów przywłaszczyła r. 1547 (1), nie porzuciwszy jednakże tytulow ich dawnych, czyli nie przestawszy Gosudarami i Wielkimi Kniaziami swoich mianować Carów. Tytuły atoli te, jako mniej teraz znaczące, w drugiém kładły się miejscu (2).

§ 49. Około tego czasu (r. 1547) pierwsza wzmianka rossyjskiego carstwa występuje w dziejach. Jego władzcy już nie na samych tytułach owych (Gosudar, Car, Weliki Kniaz) poprzestali, ale nowe do nich, od krajów zdobywanych przydawali. Ukształtował się ztąd znowu inny, bo „Carów wszech Rossyi“ tytuł, który był dwojaki: długi i krótki. Car Aleksy Michalowicz pierwszy się „wszech Rossyi“ władzcą, czyli, jak dyplomata piszą, Wielkiej, Maléj i Białéj-Rusi „samodzierżcą“ mianować zaczął. Przez Wielką Ruś dawne państwo moskiewskie, przez Białą Polock i Smoleńsk na Polsce zyskany, przez Małą Ruś kozackie ziemie (po poddaniu się Chmielnickiego) i czerkaskie rozumiano grody. Karę ponosił ten z krajowców, który pisząc do Cara, nie wypisał tytułu całego, lub nie wyraził w nim najwyższéj, że tak powiem, jego rangi (3). Car atoli do państw zagranicznych pisząc, nie kładł tych, które od ziem na tychże państwach zyskanych

[ocr errors]
[ocr errors]

przybrał. Czy zaś cały lub krótki kładł tytuł, wyrażał w nim, że jest „ojczycem, dziedzicem i naslednikiem“, tudzież „panem i władzcą(gosudar i owladatel) wswych państwach; co miało znaczyć, że się mu władztwo nad niemi po ojcu i dziadzie należy, i że państwa te syn jego takiémże odziedziczy (1) prawem.

§ 50. Zwróćmy teraz uwagę w inną stronę i zapytajmy się najprzód, zkąd się wzięły, i jak się rozwinely owe pacta conventa? Obawą napadów Attyli na Wlochy powodowana ludność, okolice starożytnego Tergestu (dzisiejszy Tryest) i brzegi Padu zamieszku. jąca, schroniwszy się na wysepki po morzu adryatyckiém rozsiane, i na nich podwaliny republiki XII wysepek, czyli weneckiego założywszy państwa, nadała mu rząd taki, który częścią dawny patrycyat rzymski, częścią panowanie obcych w Chorwacyi, Styryi, Bawaryi i t. d. władzców przypominał. Jak scyrskie, według uwagi w tomie drugim ($ 77) rzuconej, jak rzą. dzące niegdyś w Chorwacyi przeważne rady, wylosowywały z pomiędzy siebie sześciu Banów i tyluż Komesów, a Banowie ci przybrawszy siódmego, wybicrali z tej liczby Króla, i warunki rządzenia przepisywali mu (2); tak lud po owych wysepkach osiadły, Dożę z naczelników tychże wysepek wybierając, rozciągnął nad nim swój nadzór, ażeby powierzonéj sobie nienad

(1) Kotoszych. VIII. 4, III. 1-14, 17, r. 1660. Akt. Ist. IV. dr. 150, r, 167 6. Dopoln. k'Akt. Istor. VII, nr. 12.

(2) Podał o tém bezimienny XII wieku pisarz, tudzież Tomasz Archidyakon, kronikarz chorwacki najdawniejszy. Warunki rządzenia (pacta conventa) były te: każdy z uprzywilejowanych rodów ma być w spokojném dóbr büych posiadaniu zachowany, nie ma nic płacić Królowi, lecz bronić kraju od napadu nieprzyjacioł o swym koszcie, a kosztem królewskim wojować za granicą państwa. Porówn. r. 1102 w Jura regni Croat. I, nr. 14, 17, 37.

użył władzy (1). Podobny u siebie rząd rzymsko-germańskie ukonstytuowało cesarstwo, powód do tego od Rzymian wziąwszy. Po wygaśnieniu nie tylko rodu Cezarów rzymskich, lecz i osób z nimi skoligaconych, wojsko obierało nowych, pod warunkami pewnemi, Cezarów. Naśladując ten zwyczaj rzymsko-germańscy panowie, jednego z pomiędzy siebie, ale z pomiędzy siebie koniecznie, na Króla swego wybierali, który następnie, po ukoronowaniu się w Rzymie, dokąd zjeżdżał, przyjmował tytuł Cesarza. Król ten stawał się przez swój wybór Frankiem, czyli nazwę Franka nosił na tę pamiątkę, że pierwszym był Karól W., który wznowiwszy cesarstwo zachodnie, połączył z niem Germanią. Za główny obowiązek miał ten Frank być Wójtem (Advocatus, Defensor ecclesiae) rzymsko-katolickiego kościoła, a kiedy się rzymsko-germańskie cesarstwo utworzyło osobne, przybył mu obowiązek być Sprawcą (tak zwany Reichsverweser) tegoż cesarstwa. Rządzić niém miał nie sam, lecz spólnie z radą panów, i gdyby w czém przeciwko państwu wykroczył, winien był w sądzie tychże panów, pod przewództwem Palatyna odbywanym, odpowiadać za to. Co trwało aż do r. 1519, w którym, gdy się wyborcy zgodzili na to, ażeby korona cesarska, po różnych domach dotąd wedrująca, a od XIII wieku w domu habsburskim ciągle przebywająca, zostawała i nadal w rzeczonym domu; więc uradzili téż wtedy i to, ażeby prawo władania w złotéj, za Karola IV cesarstwu nadanéj buli wyrażo

[ocr errors]
[ocr errors]
[ocr errors]
[ocr errors]

ne, w stałe warunki rządzenia (pacta conventa) na rzecz Karola V zamienione będąc (Wahlbedingung, Wahlcapitulation) obowiązywało odtąd każdego Cesarza. Tym sposobem rzymsko-germańskie cesarstwo, w państwo się federacyjne zamieniwszy, zostało wreszcie przez pokój westfalski za takowe na zawsze uznane(1). Miało to wpływ na słowiańskie ludy, a osobliwie na Czechy, Węgry i Polskę; na Moskwę mało, na Serbią wca. le nie wpłynęło.

§ 51. Czesi pierwsze pacta conventa, domowi hab. sburskiemu, który się przez luksemburski na ich tron dostal, podawszy (2), ciągle mu je podawali nastepnie. Umiał atoli dom rzeczony tak nakierować rzeczy, że warunki te coraz lekszemi się stając, w formę przywi. leju przeszły wreszcie. Według nich, miał Król istniejące od czasów husyckich wyznania chrześciańskie w Czechach w spokojności zachować, praw stanom na: rodu, jakie im służyły, dotrzymać, wojny mimo woli panów z nikim nie prowadzić, władzę sądową według prawa wykonywać. W roku atoli 1627 w niwecz to poszło: wtedy bowiem cała władza przeszła zupełnie na Króla, a stanom samo się tylko prawo rozkładania podatków zostało (3).

$ 52. Byliby nader władzę Królów swych ścieśnili Węgrzyni, gdyby byli wzięli od Wenecyan wzór dla kształtowania swych rządów. Co gdy z przyczyny rywalizacyi, jaka między tą rzeczpospolitą a węgierskiém trwała królestwem, nie mogło nastąpić; albo

[ocr errors]

wiem samo nawet prawo wzbraniało mieszkańcom państw obu znosić się wzajemnic (1); przeto skończy. ło się na tém, że władza węgierskich monarchów nie została więcej, jak za złotéj buli Andrzeja II, tak w samych Węgrzech, jako téż w zjednoczonych z niemi czterech królestwach (chorwackiém, dalmackiem, slawońskiém, siedmiogrodzkiem), na podobnych warunkach z niemi połączonych, jakie Polskę z Litwą wią. zały (2), ścieśniona. I Królów z domu rakuskiego wy. bieranych nie ciężkie warunki wiązały. Byly one, jak w ciągu dzieła tego wykażemy, o wiele lżejsze od tych, które władzę Królów polskich krępowały (3). Na dziedzictwie tronu i koronacyi, węgierscy domu tego monarchowie prawa swe opierali i opierają głównie: współrząd przez sejm i komitaty wykonywany, miał z nimi i ma węgierski i połączonych z nim królestw naród.

$ 53. W Polsce z rodowych i gminnych rządów rozwinąwszy się monarchia dziedziczna, nachylać się znowu do gminowładztwa, ale szlacheckiego, zaczęła, gdy za panowania Kazimirza Jagielończyka (wstąpił na tron 1447, um. 1492) wszczęła się walka o zasadę rządu. Pytano wtedy: co lepiéj czynić, czy wzmocnić władzę Króla, czy też przelać ją na odrębne części narodu? Obstawał za pierwszém zdaniem znakomity swego wieku polityk, Jan Ostroróg (4), ale miałkie rozu

[ocr errors]
« PoprzedniaDalej »