Obrazy na stronie
PDF

i senatu rządy. Wiązała się nawet w konfederacyą w tym celu. Wszelako gdy rzeczony rokosz nic został nigdy przez prawo uznany, a to tem bardziej, gdy nań, węgierskim zwyczajem, występowano zbrojno, co zgromadzającym się na sejm i na sądy prawo polskie zakazało surowo; dla tej przyczyny więc i tę konfederacyą, która się z rokoszu wywięzywała, potępiono w Polsce. Pozornie miał rokosz na celu opiekę nad prawem i naprawę rządu, a w rzeczy samej bezrząd i przeciwną od celtyckiej konspiracyi, od czeskiego landfrydu i od germańskiej konfederacyi okazywał dążność. Rzecz ta osobnej monografii wymaga, która też do pism czasowych podana będzie. Dopóki to nie nastąpi, raczy czytelnik poznać konfederacyą, rokosz i kaptur z prawa pospolitego i jego historyi, od Lengnicha i J. W. Bandtkiego napisanej.

§ 332. Rozważmy wreszcie rząd policyjny, który w czeskiej stolicy, na okręgi podzielonej, sprawując jeszcze w latach 1420—1783 gminni, pod nazwą Dziesiętników znani urzędnicy, zostali dopiero wtedy przez wojskową władzę zastąpieni, gdy Praga na wzór Wiednia urządzoną będąc, musiała policyą swą oddać pod opiekę miejskiej straży (1). Toż samo nastąpiło z policyą stolic węgierskich (Budy i Pesztu). W Moskwie, która postaci miejskich nie zmieniła rządów, Dziesiętnicy policyą po dawnemu zawiadowali. Inny stan rządów policyjnych był w Polsce. Tu sejm naprzód Komissyę, któraby szpitalów w Koronie i wielkiem księstwie'litewskiem doglądała, r. 1775 ustanowił. Następnie r. 1780 tak zwaną Komissyę dobrego porządku

(J) Palacjc. deijn. IV. 1 itr. 381, Erbena Primator 2 33 nstpn.

dla większych miast naznaczył. Stolica kraju Warszawa, miała pod tym względem stać się dla innych miast wzorem. 0 ukrócenie łotrostw, w niższych warstwach towarzyskiej miasta tego społeczności zagęszczonych, dbały magistrat, kontrolę mieszkańców r. 1672 zaprowadził, nowo przybywających i z niej ubywających osób meldunki utrzymywać kazał (nadzorując je przez Dziesiętników), a dla podniesienia moralnosci w ludzie, nagrody r. 1787 za postępki cnotliwe wyznaczył (1). Wiele też oba wielcy Marszalkowie, koronny i litewski, dobrych urządzeń porobili w tem mieście. Oni to w r. 1784—8, poddali gazety pod cenzurę, nowo przybywającym do kraju lekarzom nie wprzód sztukę swą wykonywać dozwolili publicznie, aż stopień ich doktorski uniwersytety krakowski i wileński potwierdzą. Jeżeli w stolicy wykonywać ją chcieli, raz się jeszcze w tym celu przed wyznaczoną radą lekarską stawić byli powinni. Co pół roku apteki, czy mają potrzebny nowych materyałów zapas, taż rada lekarska przeglądać miała. Wielcy Marszałkowie nakoniec, na osoby w skład teatru (który za panowania Stanisława Augusta zaczął istnieć stale) wchodzące uwagę zwrócili (2).

§, 333. Na wszystko, o czemeśmy dotąd mówili, bacząc, i cokolwiek się jeszcze nie przeżyło odżywiając, przedstawiła ustawa rządowa z r. 1791 nowe o policyi prawo, które w swoim czasie nic nie zostawiało do życzenia. Marszałków wielkich, którzy, według tej

[ocr errors]

że ustawy, nie mieli w Straży państwa zasiadać, Ministrami policyi zrobiwszy, urządziła im rzeczona ustawa bióro, styczność jego ze Strażą i Komissyami tak rządowemi jak wojewódzkiemi określiła, i działalności oznaczyła krańce. Działalność ta rozciągała się tylko na wewnątrz; policyą zewnętrzną, czyli bezpieczeństwo granic, powierzono wojsku. Podrzędny zarząd ministerstwa mieli Komissarze, ze wszystkich trzech stanów narodu, senatorskiego, rycerskiego i miejskiego (na sejmie teraz, jak wiadomo, reprezentowanego), na lat dwa wybierani i ze skarbu opłacani. Każdy z nich miał Pisarza i stosowną urzędników, Officyalistami zwanych, liczbę. Zajmowali miejsca swe stale, dopóki sami dymissyi nie wzięli, lub nie dano im jej za wyrokiem sądu. Tylko na miasta wolne rozciągała się ich władza; wsie więc i dziedziczne miasta były pod poli* cyą swych dziedziców; otwarcie działano, policyi tajnej nie znano. Było ministerstwo wewnątrz prawodawczą, po za biórem zaś wykonawczą sejmu władzą. Wszystko o czemeśmy wyżej mówili, i cokolwiek w zakres władzy jakichbądź, ziemskich lub miejskich urzędów wchodząc, bezpieczeństwo publiczne, spokojność tudzież wygodę miast ogólną i szczególną miało na ce-1 lu, podpadało pod nadzór policyi, swawolę prasy wyjąwszy, której przekroczenia rozpoznawały sądy.

ROZDZIAŁ CZWARTY.
Skarbowość.

§ 334. Dawna skarbowość, jak ją w drugim opisaliśmy tomie (§ 221), u samych tylko Serbów, których instytucye pod Turkami strupieszały, w pierwo

tnym pozostała stanie; u reszty Słowian postepowała w rozwoju, lubo nader wolno. Chociaż bowiem instytycya skarbowa odgadła przeznaczenie swoje, zrozumiawszy to dobrze, że podstawą jest i warunkiem istnienia, tudzież znaczenia obywatelstwa, którego prawo kardynalne na przyzwalaniu podatków i odmawianiu ich zasadza się głównie; atoli w Polsce nawet, gdzie się najwięcej polityczne rozwinęło życie, nic mogła skarbowość stanąć wysoko, z wielu w tym tu i w drugim dziale wytkniętych przyczyn. Lud ponosił ciężary, które ,,podatkami" Rossya mianowała, tudzież składał czyuszfc i opłaty, w co wchodziło i cło, a wszystko to razem wzięte, poborem się i poszliną w dawnem moskiewskiem nazywało państwie. Szlachta, mając z czego, nie wiele, bo w końcu (około r. 1785) '/« tego co inne stany, dawała podatków. Miasta mając mało, bo przemysł i handel stał w kraju nisko, musiały dawać wiele. Skarb, na królewski teraz i królestwa podzielony, miał kontrolę własną. Pierwszy nadzorowany był przez monarchę, do którego należał wyłącznie. Drugi ulegał kontroli sejmu tam. gdzie tenże sejm, jak było na Węgrath i w Polsce, nakładał na kraj podatki. Królestwo czeskie, po ustaleniu się Habsburgów na Przemysłowców i Książąt luksenburskich tronie, nie upodatkowywało się już na sejmie, lecz bywało od Króla opodatkowywane, a nie miało prawa pytać o to, na co rząd pobierane dochody kraju obraca. Na to prawo Korony statut Ferdynanda II (w Vernew. LOrdn. 5—8) zrobiwszy nacisk, i szeroce się, bo w trzech rozdziałach, o podatkach i poborach, czyli tak od siebie . nazywanych „kontrybucyach" rozwiodłszy, oświadczył: że gdyby się kto poważył wyrzec, że tym co dawniej trybem podatki płacić będzie, gdyż na to przywilej posiada, lub gdyby oświadczającemu urzędnikowi, ile płacić ma, śmiał jaką uwage uczynić, albo co gorsza, poważył się baczność na to publiczności zwracać, lub co najgorsza, przeciwko rozkazowi Poborcy ustnie lub piśmiennie wystąpił; taki obrazę królewskiego majestatu popełni przez to. Dawnego państwa moskiewskiego administracya skarbowa dotykała gminy boleśnie, czemu nie dało się na teraz inaczej zaradzić, jak przez popchnięcie przemysłu i handlu na nową kolej, ażeby kraj miał zasoby wymaganiom skarbowości odpowiednie. Wyszczególniając te zasoby, i porównywając dawne z nowemi, zwrócę najprzód uwagę na podatek gruntowy (dawne poradlne i podworowe), tudzież na wszystkie przychody, jakie obecnie do królewskiego a królestwa (razem w Czechach i w Rossyi połączonego) wpływały skarbu; a następnie o wszystkich podatkach stałych i niestałych, tudzież ich stosunku do szacunku dóbr (tak zwanego kadastru) przejdę. Rzecz ta na budżet państwa, od reprezentującego skarb królewski odrębny, a ta znowu na przegląd skarbowych urządzeń, sama przez się naprowadzi.

§ 335. W znaczeniu, jakiem je w tomie drugim (§ 301) określiliśmy, istniało wciąż poradlne, będąc czynszem i podatkiem, i albo pod swojem nazwiskiem, jak na Szląsku, w Nowogrodzie i w Mazowszu, albo pod innem, ale na toż samo wychodzącera mianem, jak w Germanii u zniemczonych Słowian, tudzież na Węgrach i w dawnem państwie moskiewskiem, występowało. Było czynszem na Szląsku w XIV, a podatkiem od Posadzkiego i Tysiącznika w Nowogrodzie (1)

[ocr errors]
« PoprzedniaDalej »