Obrazy na stronie
PDF

kaszczyk, wysokiego nawet będący stopnia, grabil urzędników gminnych (1), i na zasadzie że mu gmina daną była w miejsce pensyi (w kormlenie), zdzierał ją bez litości (2). Co na uwagę biorąc, i ludowi w pomoc jść chcąc, Wielcy Książęta i Carowie rossyjscy postanowili: że każda gunina ma prawo rządzić się sama przez się, czyli wybierać sobie urzędnika pod imieniem Starosty, któryby przy pomocy dodanego mu Dziesię. tnika, Pięciudziesiętnika i Setnika, tudzież Pisarza, a niekiedy i Podpisarza (Djak, Podjaczij), rządząc nią przez rok jeden, ustępował miejsca swego po upły. wie tego czasu nowo na tychże warunkach obranemu urzędnikowi. Wyjątek zachodził co do tych gmin, które w niczyjém posiadaniu nie będąc, czyli wprost od Cara zależąc, miały naznaczonego od niego Prikaszczyka, lub które prywatnej osobie w posiadanie wraz z sądownictwem oddano: wtedy bowiem pobierający dochody z gminy Prikaszczyk, Dworecki i t. p., lub pomieszczyk ów, był oraz opiekunem gminy, i przy pomocy Starosty, tudzież reszty urzędników gminnych, sprawował ją. Wszakże i taka gmina sama się sądziła i rządziła, tudzież majątkiem zawiadywała swoim. Jeżeli ją w posiadanie Donataryuszowi, bez udzielenia mu sądownictwa, oddano, wtedy wybierała sama należące się mu od gromady dochody, a wręczywszy mu je, nic zresztą z nim do czynienia nie miała. Car, lub w imieniu jego rządzący Bojarowie i t. p., wprost się z gminą znosili, i w przedmiotach policyi, skarbowości, wojskowości i sądownictwa, a mianowicie karnego

(1) R. 1525. Zatalenie o to w imieniu swego Dziesiętnika zanosi na carskiego Namiestnika klasztor, tamże nr. 361, I.

(2) Nader ważny dyplomat z r. 1555, w Akt. sobr. I. nr. 241.

dotyczących się, rozkazy do spełnienia wydawali jéj. Majątek gminy stanowiły dwojakie, w posiadanių i dziedzictwie będące, przez udział lub kupno nabyte role, z których gdy pierwsze tylko powszechną własność (wobczee, wobczicha) stanowiły, więc też jedynie te, i to tylko opustoszałe lub tak zwane,,dzikie pola“, ezyli od posiadaczy opuszczone lub dotąd przez niko. go jeszcze nie uprawiave role, na posiadłość, za po. wszechną całéj gminy zgodą (ogoworitsia so wsjomi Chrestiani, mówią liczne dyplomata), przez Starostę lub Sockiego dawane być mogły (1). Wszelkie inne, a mianowicie blizko wsi leżące, nawożone, i, jak niósł zwyczaj (o którym mi powiadano, bo źrzódła pominę, ly to, jako rzecz wszystkim swojego czasu wiadomą), kolejno po pewnym przeciągu czasu dzielone między gromadników role, przybyszom dawane, a nawet, jak niósł i Mazurów zwyczaj, przedawane im być nie mogły. Każdy bowiem, według starodawnego od rzeki Skaldy aż w głąb Moskwy upowszechnionego zwyczaju, osadnik mógł założyć veto (2), i udaremnić przy. chodniowi osiedlenie się we wsi.

$ 31. Z urywkowych, w odległej starożytności czynionych o Dziesiętnikach i Pięciodziesiętnikach zmia. nek (3), niktby sobie jasnego nie był w stanie uczynić

[ocr errors]

pojęcia, gdyby nie dyplomata moskiewskie, które przepisując, jak ma gmina urzędników tych wybie. rać (1), określają oraz obowiązki tychże. Był Dziesię. tnik, jak dzisiejsi Sołtysi, ostatnim hierarchii urzędniczéj ogniwem, chociaż powinien był być niem Piętnik, albowiem z przepisu prawa i pięć wiosek, a nie dzie. sięć tylko lub dwanaście (wielkie, z § 272 tomu drugiego znane nam, dziesięć), razem się na dań przez rząd nałożoną, tworząc gminę składalo (2).

$ 32. Setników nazwę i znaczenie w bardzo odlegle, bo w Tacytowe posunęliśmy czasy, i z poprawionego od nas tekstu pisemka jego o Germanach wnie. bliśmy, że, w każdej oddanéj temuż Setnikowi w zarząd gminie, on jedynie rządził naczelnie, mając dodanego sobie do pomocy Towarzysza (3). W osobie Pieciodzie. siętnika miał go Setnik, a sam znowu na usłudze był Starosty, który go wespół z wołością obierał (4), i nim się zastępował. Zkąd poszło, że zamiast pierwszego drugi, czyli zamiast Starosty występował Socki (5). Im znakomitsza była gmina, którą reprezentowal, tém większe též Setnik znaczenie miał: a więc nad Douem

[ocr errors]

0118 00

lub w Pskowie rządzący Setnik, więcej znaczył niż nad Dźwiną, a znowu dźwiński, na jednym stojąc stopniu z urzędującym po halickich i białoruskich miastach, niższym był od sprawującego gminy moskiewskie Sockiego (1). Ponieważ Starosta kryminalnemi też zajmował się sądami, więc był mu i v sprawowaniu ich pomocnym ów Socki (2). Zwykle jednak same tylko cywilne, a mianowicie graniczne sprawy są. dził (3).

$ 33. Jeszcze starszy od Setnika był Tysiącznik, znany Gotom i Wandalom jako urzędnik wojskowy, którego władza nie wiadomo kiedy na słowiańskich Wojewodów przeszła (4). Za czasów monarchicznych stawszy się Księciem, pozostał w republikach pod dawną nazwą. Atoli i z tych jeden go tylko Nowogród wielki zatrzymał, i aż do końca XV wieku, czyli do czasu przejścia pod władzę Carów, utrzymywał stale (5). Był on w republice władzy wojskowej nominalnym wyobrazicielem, rzeczywistą bowiem miał w swych rę. kach Książę opiekun. W tymże stosunku stał on do Księcia w monarchiach, będąc Wojewodą. Pełno na to dowodów ruskie latopisy dostarczają. W wieku XIV utracili znaczenie polityczne moskiewscy Tysiącznicy,

[ocr errors]

i odtąd już tylko na pamiątkę przy weselnych obrzędach (1) pod dawną swoją występowali nazwą.

$ 34. Stała i chwiała się, wznosiła i upadała, ale nie ze wszystkiém upadła rolnicza gmina: w moskiew. skiém albowiem państwie, po wielu wszakże, jak zaraz okażemy, przemianach nowo się uorganizowawszy, trwała jeszcze w samych początkach XVIII. wieku w dawnym swoim składzie, rządząc się przez wybra. nych od siebie urzędników (2). W tej postaci istnieje ona dotąd w Rossyi w dobrach cesarskich, tudzież na Sybirze, mając Prikaszczyka na czele, lub obchodząc się bez niego (3). Byt jéj był niepewny od samego monarchii zawiązku, albowiem Normanowie, nawykłszy do gmin z jednodworców składających się, lub pod dworskiem prawem żyjących, nie mogli sprzyjać wsiom rządzącym się samoistnie. To téż gdy Włodzimirz Wielki miejską starszyznę, z tychże co wiejska składającą się żywiołów, na obrady wraz z Dziesiętoikami i Setnikami zapraszał, i z nimi się o sprawach ziem. skich (krajowych), tudzież o wojskowości naradzał (4); to przeciwnie Włodzimirz Wszewłodowicz, z samych tylko, r. 1113-1125, jak w $ 36 Pr. R. stoi, Tysiączników złożoną wzywał, pomijając tamtych. Rozumie się,

[ocr errors]
« PoprzedniaDalej »