Obrazy na stronie
PDF

żej zauważyłem, „Czerwoną" nazywała) u spokrewnione] z sobą Litwy, i otrzymał ją, lubo nie całą (1). Zbliżywszy się Polska przez nią do Rumunów, weszła przez to z Turcyą w związki, które za Jagielonów i do Serbii przez Węgry, za pośrednictwem Władysława Warneńczyka, zaprowadzić ją miały, ale nie zaprowadziły. Spojrzyjmy na tę Serbią, i o stanie jej politycznym pod Turkami słówko powiedzmy.

§ 16. Po nieszczęśliwie na polu Kosowem, jak w § 55 tomu pierwszego rzekliśmy, stoczonej w roku 1389 bitwie, zostawała Serbia z Turkami w ustawicznej wojnie. Rozpadłszy się na odrębne władztwa, szła dalej o własnych siłach, jak mogła. Jedne księstwa zawierały pokój z nieprzyjacielem, haracz mu opłacając (2), bisurmaniąc, i aż do upodlenia uniżając się (3) przed nim; drugie, jak Hercegowina, były wolne od haraczu aż do owego czasu, w którym doszedłszy i tam Turcy, miejscowych Książąt o tułactwo (4) przyprawili. Reszta serbskiego cesarstwa, choć w woj nie ustawicznej z nieprzyjacielem zostawała, samodzielnem się jednakże, równie jak Bośnia, mianowała państwem (5). Wszelako i Turek się samowładnym tak Serbii jak i innych zakarpackich krain (6) miano

[ocr errors]

wał panem. Rzeczywiście atoli w samych tylko grodach władał (I); kraj otwarty w rękach Serbów zostawał. Te i inne okoliczności, jak o tem świadczyły, że Serbia jeszcze żyje, tak znowu życia tego nader małe objawiały ślady. Były jak niegdyś tak i teraz siedliskiem ducha narodowości klasztory, ktorych świetność same Sułtanki, rodem Serblanki, podtrzymywały (2). Cień dawnej dworów wspaniałości był w ziemstwie, a obywatelstwa zaszczyt przechowały gminy, lud zaś, w tych żyjący gminach, w wielkiej zostawał i większej nawet niż na Węgrach niedoli. Rozwój prawa, ile z dyplomatów (które jedynem są po Carze Duszanie prawodawstwa serbskiego,przez wpływ turecki niepokalanego, źrzódłem) można wnosić, o krok nawet nie postąpił dalej. Lecz wróćmy się do Rusi.

§ 17. Dopóki był jeden na całą Ruś wielki Książę, który prawem starszeństwa godność tę obejmował, była jakaś między krajami jedność, którą związkami i umowami między sobą utwierdzali Książęta. Gdy godność tę zaczął nosić mocniejszy, bądź że ją, jak wielcy Książęta litewscy, odziedziczył, bądź od samowładnie panującego Tatarzyna nadaną miał sobie; wtedy powstały w tamtej Rusi oddzielne, Rusią nie nazywające się władztwa, z których czelniejsze były: Moskwa (moskowskie gosudarstwo) i Orda czyli Ruś tatarska, pod bezpośrednim Tatarów zostająca wpły

[ocr errors]

wem (1). Nawet po ustaniu panowania Tatarów i po przyjęciu carskiego tytułu, dzisiejsza Rossy a moskiewskiem się w przestworze lat 1590 — 1635 nazywając państwem (2), każdego, kto państwa tego poddanym nie był, lub świeżo do niego przystał, cudzoziemcem (3), bądź to był Rusin (4), bądź Polak, bądź Litwin, bądź inny jaki Europejczyk, nazywała. W ogóle wszystkich Europy zachodniej mieszkańców Niemcami mianowano w Moskwie. Był więc w pojęciu Moskala angielski, lub szwedzki Niemiec, z których drugi tak 6amo się, jak za Nestora, to jest Waragiem u niego nazywał, chociaż miano to każdy też brzegów nadbałtyckiego morza mieszkaniec nosił (5). Szczególną baczność na Nowogród i jego obwody, z których Ruś, tudzież Wocka (wjatska) ziemia i Ładoga (6) były znakomitsze, dalej na powiaty dzwińskie (nad Dzwiną położone), i na kraje od strony Litwy położone, a mia

[ocr errors]

nowicie na włodzimirskie, pskowskie, smoleńskie, połockie, nakonicc na caraty kazańskie, astrachańskie, sybirskie, z przyczyn, które niżej poznamy, rzeczona Moskwa zwracała. Z obcych, ściągały na siebie jej uwagę te kraje: Krym, Litwa, Nogaj (Tatarów nogajskich kraje), Czerkasów pole (między temi a krymskiemi Tatarami położone kraje tatarskie), Niemcy (1). Przez ostatnią nomenklaturę rzymsko-germańskie rozumiała cesarstwo. Rozważmy jakie ztąd, według pojęć ówczesnej polityki, wynikały stosunki.

§ 18. Starożytni Grecy zakładali między obcemi ludami osady handlowe, i przez to cywilizowali je. Przeciwnie Rzymianie, osady wojskowe w tymże robiąc celu, podboje przez to czynili. Pierwszych torem szli Słowianie, drugich Niemcy. To też ludy, między któremi osiadali tamci, nie traciły swej narodowości, chyba że się wyzuwały z niej samowolnie; a przeciwnie ludy, między któremi siedliska sobie drudzy obierali, tracić ją musiały, albowiem zmuszali ich do tego zwycięzcy. Tym torem szły i ludy władztwo po Słowianach i Teutonach dziedziczące. Bezpieczniejszy był samobyt narodowości i prawa pod Tatarem i Turkiem, niż pod Niemcem. Świadkiem tego są Słowianie pod panowaniem Saksonów i następców ich, tudzież pod władztwem i wpływem Szwabów będący, którzy nie inaczej obok nich, jak w zupełnej z nimi amalgamie żyć mogli; gdy przeciwnie będący pod panowaniem Turków Serbowie, a Tatarów Rusini i Moskwa, choć dwojako materyalnie i moralnie upadli, narodowość swą jednakże ocalili. Taż sama Moskwa, garnąc

(1) Akt. jurid. nr. 306. II.

pod swe panowanie kraje naddzwińskie, tudzież pskowskie i nowogrodzkie, własne im zostawiała urządzenia, dosyć mając na tem, że zwierzchni nad nimi rozciągnęła nadzór (1). Tymże trybem inne słowiańskie i zesłowiańszczone ludy postępowały sobie, o czem si§ szeroce w pierwszym dzieła tego tomie (o źrzódłach prawa w § 190 nstpn, mówiąc) rozwiodłszy,raz jeszcze czytelnika upominam, że temu to pochopowi do szanowania obcej narodowości winni są Nowogrodzanie i Rumunowie ocalenie swej narodowości. To też nawzajem chętnie się ludy te z sąsiadów ustawami obznajmiały, widząc, że oni zachowują im prawa własne. Nowogród pod Litwy i Polski panowaniem zostając, z polskiemi się, statut wiślicki i warteński na swój tłomacząc język (2), oswajał chętnie. Rumunowie w państwach Polski mieszkając, wołoskiem się swem rządzili prawem (3).

§ 19. Tem więcej przestrzegano tego na korzyść zunijowanych, a w obrębie jakiege kraju mieszkających ludów, którym nie tylko własne zostawiano statuta, ale nawet miejscowe ich szanowano zwyczaje, dozwalając wyosobnić się jednemu od drugiego „indygenatem", przez który stawał się zunijowany Litwin, Wołoszyn i t. d. dla Polaka, a Polak dla niego, ob

[ocr errors]
« PoprzedniaDalej »