Obrazy na stronie
PDF

§ 143. Oprócz wspomnionych wyżej (w $ 140) zjazdów, bywały w carstwie moskiewskiem, ale bardzo rzadko, zbory (sobor), na które wezwani przez Cara od wszech stanów narodu posłowie, podpisy swe na akcie wybór jego i koronacyą stwierdzającym, kladli (1). Odbywała się téż ziemska i carska rada, w czasie ważnych dla kraju zdarzeń. Radził się nakoniec Car Patryarchy, wyższego duchowieństwa i Bojarów, gdy mu wojna z sąsiadem zagrażała, lub gdy miał zamiar po. jąć małżonkę (2); w żadnym innym przypadku nie zasięgał ich rady. Daleko ważniejszy i obszerniejszy był zakres polskich i węgierskich zwyczajnych i nadzwyczajnych sejmów, lubo i na elekcyjnych, konwokacyjnych i koronacyjnych, ważne załatwiano sprawy, roze ważając na nich tak zwane exorbintancye, zatwierdzając acta interregni (3), o czém niżej będzie.

S: 144. Przystępując do bliższego określenia ich działań, zaczynam od Węgier. Tutejszy sejm, mając pierwotnie taki zakres swéj władzy co polski, utracił go pod rządem domu habsburskiego. Wtedy to dzialanie obrad narodowych wyłącznie się na koronacyi, wyborze Palatyna, jak wyżej mówiliśmy, dalej na straży klejnotów koronnych (Cronhüter- Wahl), udzielaniu indygenatów, nadawaniu nowych przywilejów miastom królewskim, ustawodawstwie w przypadkach zwłoki nie cierpiących, nakoniec na rozkładzie nowo przez rząd nałożonych podatków, ograniczyło. Sejm przy otwartych się drzwiach odbywał, a dzielił na dwa sto,

[ocr errors]

ly (tabula): przy pierwszym panowie duchowni i świeccy (Praelati, Magnates) osobiście, a bynajmniej przez zastępców, obradowali. Jeżeli pan zastępcę przysłał za siebie, to wtedy przy drugim, gdzie siedziała szlachta i mieszczanie, musiał tenże pomieścić się stole. Tłu. mnie przed r. 1608 przychodzono do szlacheckiego stołu; od tego zaś roku, po dwóch z każdego komitatu i miasta wyprawiać posłów i plenipotentów (deputowanych) zaczęto, co trwa aż dotąd. Król lub wyznaczony na to przezeń urzędnik koronny, pierwszemu przewodniczył stołowi, Palatyn prezydował drugiemu, Marszałka więc sejmu nie obierano tu. Według ustawy z roku 1495 zaczynano sejm od przedstawień królew. skich (propositio), które usłyszawszy sejmujący odpowiadali (repraesentatio), przy czém téż swoje przekładali mu potrzeby (gravamina). Następnie przy każdym stole w osobnym gmachu radząc, i większością głosów stanowiąc, znosiły się oba stoły, i zgodziwszy na jedno, Królowi przedstawiały, na co tenże odpowiadał (ordines statuerunt, respondet ad hunc articulum sacra majestas). Gdy się na co oba zgodzić nie mogły stany, godził rzecz Król, za pierwszym lub drugim oświadczając się stołem. Zapadała wtedy ustawa sejmowa, októréj już w § 319 tomu pierwszego mówiliśmy.

§ 145. I sejmy polskie miały, od czasu ustalenia się sejmików, dwie izby, senatorską i poselską. Pierwszą poznaliśmy wyżéj, drugą poznamy teraz. Zgromadzały się obie i odbywały według różnemi laty (r. 1633 — 1775) przepisanego prawem porządku. Dzień odbywania się sejmu dopiero w r. 1717 po raz pierwszy oznaczony został, czas w którym się miał zbierać postanowiony był dawno. Zbierał się od r. 1569 dwa razy w Warszawie, a trzeci raz, jak r. 1673 postano

wiono, w Grodnie. Sam tylko zwyczajny miał tę koléj: konwokacyjny i elekcyjny koniecznie w Warszawie, koronacyjny w Krakowie, wszelki inny, gdzie wy. padło, odbywać się mógł. Pomijając inne sejmy, opiszę porządek zwyczajnego, który innym służył za wzór. Miał on czas do narad potrzebny prawem określony, który jednomyślnością tylko przedłużony być mógł. Zaczynał się od mszy ś. i kazania, i również się na nabożeństwie, tudzież na odśpiewaniu pieśni „Ciebie Boga chwalimy“, jeżeli zerwany nie został, kończył. Zkościoła odprowadzali posłowie Króla do senatu. Tam przeszłego sejmu („staréj laski“ jak mówiono) Marszalek, wraz z kilku posłami, dopraszał się Monarchy, by mu wolno było udać się z posłami do osobnéj izby. Gdzie gdy stanął, wzywał ich do obrania nowego Marszałka. Skoro to, według kolei trzech prowincyi, nastąpiło (1), wyséłał nowy Marszałek do Króla z zapy. taniem, czyby wraz z posłami nie mógł być do ucało. wania jego przypuszczony ręki? Czekając na odpowiedź, zajmował się oczyszczeniem izby, rugując z niéj tych posłów, którzy nieformalnie obrani zostali (rugi). W roku 1768 postanowiono, ażeby się tém zajął Marszałek staréj laski. Za nadejściem odpowiedzi królewskiej, prowadził posłów do senatu (połączenie obu izb), miał mowę do Króla, i o przypuszczenie do ucałowania ręki prosił. Co skoro mu przez usta Kanclerza dozwolone zostało, brano przed się od r. 1669 pacta conventa, ażeby izby przekonały się o tém, czy te dopeł. nione, lub w czém naruszone nie zostały. Następnie

(1) Pod r. 1556 Lelewel (Polska dzieje I. 284), Czacki (dzieł I. 295) pod r. 1618 pierwszego Marszalka kładzie. Marszałek wybierał Sekretarza sejmowego.

[ocr errors]
[ocr errors]

przedstawiał Kanclerz, w mowie imieniem Króla mia. nėj, co ma być celem obrad (propozycye), przypominał czynności przeszłego sejmu, podane ,,w reces“ (niedokończone, co Du-Cange p. w. recessus, i Lengn. IV. 2 § 41 objaśnią), doniesienia od posłów do dworów zagranicznych wysłanych nadeszłe odczytywał, (wtedy Marszałek wzywał publiczność, by na ustęp poszła), nakoniec zdawał sprawę z czynności senatu między dawnym a teraźniejszym sejmem dokonanych. Wysłuchawszy tego posłowie, prośbę do Króla przez Mar. szałka zanosili, ażeby rozdał wakujące dostojeństwa, tudzież opróżnione królewszczyzny (dobra do szafunku monarsze zostawione) nowo osadził. Co skoro dopełnione zostało, wyznaczał monarcha deputacyą, do ułożenia wzmiankowanej od nas, w $ 233 tomu pierwszego, konstytucyi sejmowej, tudzież do słuchania ra: chunku z szafowania groszem publicznym tych, którzy na czele skarbu i siły zbrojnéj, (a od r. 1775 i narodowego wychowania) stali, nakoniec do wysłuchania przedstawień wojska przystępował. Po czém Król, 'lub wyznaczeni na to od senatu i posłów, w liczbie 12, członkowie, sądem się sejmowym zajmowali, a posłowie z Marszałkiem do swej wróciwszy izby, propozycye od tronu rozważali, tudzież, według instrukcyi na sejmiku sobie danych, swoje objawiali żądania. Ważność obu wymagała, ażeby się osobno nad niemi zastanowiono; co gdy w izbie poselskiej dopełnioném być nie moglo, a nie godziło się, bez pozwolenia monarchy, z czynnością sejmową poza sejm wynosić, przeto po. słowie upraszali Króla, ażeby im w tym względzie udać się na osobne miejsce (zwykle do jakiego kościola) dozwolił. Po naradzie wracali znowu do izby,i zdanie swe kolegom objawiali. Brali się następnie do oso. bnéj izby, dla układania poleconéj sobie do zredagowania konstytucyi, w czém pomoc im niesli Ministrowie. Ulożoną odczytywał Sekretarz izby sejmowej, któréj, po trzykroć odczytanéj, gdy się nikt nie sprze. ciwil, stawała się ustawą,i nabywała moc obowiązującego prawa. Wszystko to, według konst. z r. 1633 (Vol. III. 786), na pięć dni przed zakończeniem, wuniwersale królewskim na odprawowanie sejmu oznaczonego czasu, uskutecznione być musialo: sejm albowiem, jak wyżéj powiedzieliśmy, jednomyślnością tylko przedłużyć się mógł. Ilekroć nie załatwił, co mu przedstawiano, winien był czynności swe na dalszy czas odroczyć (limita), czyli do następnego odłożyć je sejmu. Drugi więc ten sejm, i tak następny, za dopełnienie pierwszego był uważany. Po skończeniu prac izby poselskiej, łączyły się znowu izby obie, dla odczytania raz jeszcze tego, co napisano. Gdy wszystko w porząd. ku znaleziono, nakazywał Marszałek wpisać konstytucyą do akt miejscowego grodu, i ogłosić ją drukiem na koszt rzeczypospolitéj skarbu polecał. Po wyznaczeniu nakoniec nagrody dla Marszałka i Sekretarza, za ich na sejmie, z wielkim nieraz kosztem podjęte trudy, żegnały izby Króla ucałowaniem jego ręki, wyjąwszy gdy sejm, mianowicie téż przed wyborem Marszałka, zerwany został; bo wtedy wszyscy milcząco wracali do domu smutni.

§ 146. Ustawa rządowa z r. 1791, inny porzą. dek przepisała. Skoro się, według niej, na dwie, ró. wnie jak dawniej, senatorską i poselską, podzielony izby, sejm ukonstytuował, Kanclerz wyrzekł od tronu, że gdy najwyższa władza narodu ster objęła rządu, przeto zawieszają się wszystkie dotychczasowe urzędy wykonawcze. Ponieważ atoli kraj bez władz ostać się

« PoprzedniaDalej »