Obrazy na stronie
PDF

Car Dymitr, który dworskie urzędy na niższe i wyższe podzieliwszy, drugie imionami polskich urzędmków koronnych ponazywał. Nastał więc wielki Dworecki, wielki Koniuszy, wielki Orużmczy (nad orężem carskim dozór mający), wielki Miecznik, wielki Krajczy, wielki Sokolniczy (Łowczy), wielki Sekretarz, a oraz Pieczętarą ttidzież osobny Sekretarz wielki (niby polski Kancliera i Podkanclerzy), nakoniec wielki Podskarbi) (li^i Zakroił więc na to, co było w Polsce, i gdyby był pożył'Dymitr, byłyby się zapewne z urzędów tych.ministerstwa rozwinęły w Moskwie.

§ 11& Weźmy teraz na uwagę ową, wyżej w § 110 wytkniętą* nielogiczność czeskiego prawa. Ministrem nazywał się urzędnik ten, który przez Cara, lub, jak było w królestwach polskiem i węgierskiem, przez monarchę z jakiegobądź, byle szlacheckiego, lub, jak w Czechach,u uprzywilejowanego rodu, godność w narodzie piastującego dziedzicznie, mianowany był na urząd. Takim na Węgrach był. Palatyn, niby rzymskogermański Elektor (2), który sługą będąc cesarstwa, był! oraz: Cesarza przeciwnikiem. Toż samo zjawisko na Węgrach tudzież w Czechach, choć tu ani Palatyna, ani Elektora, nie było, spostrzegamy. Tu bowiem ziemscy urzędnicy, uniżywszy się przed dworskimi, pod Królemi i pod nimi intrygowali. Po Burgrabinr

[ocr errors]

praskim Ochmistrz, jak kazał zwyczaj na dworze Cesarzów byzanckich i Królów Franków przyjęty, pierwsze zajmował miejsce, będąc od ziemi (sejmu) na dwór królewski wydelegowany po to, ażeby ceremoniału przestrzegał dworskiego, sprawę o pochodzenie szlacheckie wytoczoną rozpoznawał, sądom kameralnym i t. d. przewodniczył, i, jednem powiedziawszy słowem, pierwsze po Królu zajmował na dworze miejsce (1). Sejm więc czeski wywyższając go, uniżył się przez to, i w tem się położeniu postawił, co rząd węgierski, który w środku między królestwem a monarchą stanął. Unikł tej nielogiczności naród polski, inny kierunek ministeryom i senatowi dawszy. Sam tu monarcha, bądź z pośród senatu, bądź z pośród osób nie będących Senatorami, wybierał Ministra. Kogo z drugiej kategoryi wybrał, ten przez to samo Senatorem się stając, miał do zasiadania na sejmie przez uniją lubelską sobie wskazane miejsce. Pierwsze Marszalkowi koronnemu, drugie Kanclerzowi, trzecie Podkanclerzemu, czwarte Podskarbiemu, ostatnie Marszałkowi, ezyli, jak się wyraził akt unijowy, Marszałkowi dwornemu-(nadwornemu) naznaczono. W roku 1768 przybyło szóste miejsce, które Hetman wielki po Marszałku koronnym, i siódme, które polny po nadwornym zasiadł. Ustawa rządowa z r. 179 L do dawnej wróciła się liczby, Ministra policyi, pieczęci, wojny, skarbu, i spraw zagranicznych, naznaczywszy, ale osób przez to do usług Korony z ministeryalnych urzędów branych nie zmniejszywszy. Ciż sami więc, co wprzód, byli Marszałkowie, i ta jedynie zaszła różnica, że gdy

(1) Du-Cange p. w. Magister aulae Imperialit, Ottiariorum, pctftitti. Jot w § 42 R. Z. C. nazwany jest Ochmistrz Capilantus regni.

jeden Marszałek jako Minister w Straży (radzie państwa,) zasiadał, to Marszałek drugi Kommissyi rządowej przewodniczył, mając przytem dozór i zwierzchność nad dworem, i tego wszystkiego co dawny Marszałek dworu dopilnowując. Toż samo się o Pieczętarzach i t. d. rozumieć miało. Poznajmy Ministrów w szczególności.

a) Marszalek Wielki Koronny.

§ 115. W drugiej połowie XV wieku wystąpił w hierarchii urzędniczej dygnitarz, który już to Marszałkiem bez oznaczenia bliższego (1). już Marszałkiem królestwa (2) nazywając się, przybrał z czasem miano wielkiego, ażeby się tak od dworskiego, jako też od ziemskiego, na Litwie urzędującego Marszałka, odznaczył. Będąc głównie do czuwania nad bezpieczeństwem osoby królewskiej przeznaczony, miał najwyższą władzę policyjną tam, gdzie monarcha stał swym dworem. Więc też za dworem jeździł, i gdziekolwiek się tenże zatrzymał, tam władzę swą rozpościerał, wykonywając na miejscu sprawiedliwość każdemu, ktokolwiek pokrzywdzony został; karząc bez żadnej folgi, ktokolwiek z krajowców lub cudzoziemców przestępstwa się lub zbrodni dopuścił. Miał też nadzór nad targami, i cenę sprzedawanym produktom naznaczał, zboża i produkta szlacheckie wyjąwszy; za co też, z mocy służącego sobie na to prawa, pobierał targowe.

[ocr errors]

W czasie bezkrólewia wykonywał, wspólnie z księdzem Prymasem najwyższą w kraju władze, a nawet usiłował przywłaszczyć sobie wyłącznie moc zwoływania sejmów i sejmików (1), na co jednakże nie przystały narodu stany. K'woli wykonywania tej władzy straż przyboczną posiadał, i miał własne, osobno uorganizowane sądy. Ażeby zaś władzy swej nie nadużył, określono ją osobnemi prawami, (tak zwane artykuły marszałkowskie), które przy wstąpieniu na tron każdego monarchy odczytywane na sejmie będąc, umieszczono r. 1699 w zbiorze sejmowych postanowień.

b) Kanclerz Wielki koronny.

§ 116. Już teraz i ludy greckiego obrządku Kanclerzy nazwę zaznały (2), mając jednego nie zaś dwóch, jak bywało w Polsce. Z tych pierwszy najwyższym, lub królestwa Kanclerzem, wXV wieku nazywany (3) będąc, mianować się w XVII (4) wielkim Pieczętarzem zaczął. Na Litwie już się r. 1451, jak w VI. 149 tego dzieła stoi, ukazał. Urzędnik ten stróżem był majestatycznej pieczęci, którą na jakiemkolwiek wycisnął piśmie, wtedy pismo to miało moc urzędową. Więc też przysięgał na to, urząd obejmując, że listów pargaminowych, wieczystemi w statucie Zygmunta I. z r. 1511 zwanych, czyli pism takich, które przywilej lub dyplom na udzieloną godność lub posiadanie królewszczyzn w sobie zawrą, ani sam z własnej woli wydawać, ani

(1) Legn. II. 3 § 3, Skrzetuski I. 172.

(2) R. 1450, 1454. Kanziler, Kanciler, w Mon. 442, 465.

(8) R 1381. Cancellarius supremus regni Poloniae, r. 1490 regni Poloniae Cancellarius, u Rzysz. III. 827, 379, 467. (4) Od r. 1680, jak twierdzi Szulc 25.

na niezgodnie z prawem, przez samego nawet Króla, wydanych, pieczęci, pod utratą (jak r. 1550,1603 Vol. II. 617 powiedziano) urzędu, jeżeli się o to posłowie upomną na sejmie, nie wyciśnie. Pierwszym więc urzędnika tego obowiązkiem było, całości praw monarsze i Koronie służących przestrzegać, drugim tłómaczyć prawo stronom, gdy się od sądów grodzkich lub ziemskich do monarchy odwołają, trzecim prezydować *w sądach zadwornych, czwartym przedstawiać senatowi, o czem ma być narada, tudzież dawać na zapytania Królowi czynione odpowiedź, piątym nakoniec podawać do druku uchwały na sejmie zapadłe, i takowe, pieczęcią opatrzywszy, rozsełać, gdzie należy. Po nastaniu Trybunałów, jak w następnym opowiemy tomie, część sądowej pracy jego, na dykasterye przeszedłszy, nie zwolniła i tak Kanclerza od prac nad prawodawstwem, albowiem i przez ustawę rządową (przez prawo o Straży uchwalone) zobowiązany został do czuwania nad prawodawstwem i sądownictwem krajowem, jako Minister sprawiedliwości.

c) Podkanclerzy.

§ 117. Po ustaniu księstw udziałowych, ustał -zupełnie i urząd kanclerski w nich sprawowany, nie mogąc się w ziemstwie, gdzie Pisarz rej wodził, ostać przy znaczeniu dawnem. Fundusze po tych Kanclerzach na siebie spadłe zabrawszy monarcha, obracał je zwykle na naukowe cele (1). Gdy atoli przybyło wielkiemu Kanclerzowi dużo, z postępem czasu, pracy,

[ocr errors]
« PoprzedniaDalej »