Obrazy na stronie
PDF

miało znaczyć, że Kmieć ten, co na sądach zasiadał, wyżej stał od pracującego w roli Kmiecia. Pierwszy ten Kmieć (sądownictwem zajmujący się), pod imieniem Kneza u Bośniaków, a drugi czyli Kmieć rolnik, pod swojém u tychże Bośniaków imieniem (1) słynie. Że toż samo było u Czechów, wykażemy niżéj.

b) Wojewoda a Palatyn. § 89. Prowadząc dalej rozpoczęte w tomie drugim o Wojewodach badania, uprzedzamy czytelnika, że urzędnik ten zwrócił się znowu do pierwotnego znaczenia, jakie miał w czasach przedmonarchicznych i monarchicznych. Powiedzieliśmy bowiem (2), że zna cząc najprzód dowódzcę wojskowego, którego sobie naród na czas wojny wybierał, wykierował się z czasem na monarchę, pod którém to nazwiskiem słynął, dopóki się Księciem, Królem, Carem tytułować nie zaczął. To téż i później miano to przybierał tych krajów naczelnik, które się nowo, jak Mołdawia i Hercegowina, konstytuowały, lub które, jak Bośnia, Serbia i t. d. upadłszy, upatrywały ten tytuł dla swych władzców za najstosowniejszy (3). Koleje te przechodził Wojewoda i wtedy gdy urzędnikiem został. Ponieważ Król Madziarów, wziąwszy górę nad wszystkiemi w krajach,

[ocr errors]

które zawojował, rządzącemi Županami, nie nazwał się przecież Arcyżupanem, jak to niegdyś w témże się polożeniu znajdujący serbski monarcha uczynił; przeto i jego Wojewoda, Nadwornym się a nie udzielnie rzą. dzącym Županem (1) mianował. Lecz gdy w węgier. skiém państwie byli też u Książątek na czele gmin stojących Wojewodowie i nadworni urzędnicy (Dworniki); więc gdy to bałamuciło hierarchią urzędniczą, przeto Wojewoda ów w potocznéj tylko mowie, Nadwornym się zwał Županem, a w urzędowéj Palaty. nem mianowany był stale. Polski Wojewoda, prócz że do senatu wszedł, wyżéj jak za Piastów nie postąpił. Z nim połączył się ruski, z początku nader nizki, a nawet prywatny służebnik, w XV zaś wieku znakomity dostojnik (2). O moskiewskim powiedzieć tego nie można. Bo chociaż, jak wnet okażemy, poszedł i on w górę, stanąwszy na czele ziemstwa za Cara Iwana Wasilewicza; daleko mu jednakże było do polskiego Wojewody, co wnet wykażemy.

§ 90. Z tego, cośmy dotąd rzekli, pokazuje się, że stojącemu na pierwszém miejscu w hierarchii urzę. dów zachodnio-europejskich niemieckiemu Palatynowi (Pfalzgraf) nie tylko wyrównywał, ale nawet przewyższał go Wojewoda węgierski: tamten bowiem są. downictwem się tylko w imieniu monarchy (3), ten zaś czémś więcej zajmował. Obierany był Wojewoda węgierski przez Króla i ziemian (r. 1439). Stawszy się (r. 1485) zastępcą, a w czasie małoletności monarchy

(1) Według słown. Dankowskiego str. 679 Nadorispan za Nadwor. ny span. Patrz též com wyżej o Komnesie, Knezu i Županie powiedział.

(2) Szajnochy Jadwiga III. 426, r. 1470 u Rzysz. II. 546.
(3) Du-Cange p. w. Palans-gravius, Comites palatini. .

opiekunem jego, dawał pierwszy na wybór nowego Króla, gdy do tego przyszło, swą kréskę. Przeznaczony na Sędziego najwyższego wkrólestwie sławońskiem (r. 1609) i dałmackiém, tudzież na Komesa trzech najznakomitszych komitatów (r. 1659) wyforytowany będąc, gdy do takiej, jak w żadnym innym kraju, doszedł władzy; przeto dom habsburski, połączywszy w nim namiestniczą (Locumtenens) i wojewódzką wła. dzę (r. 1741), wyłącznie go dla jednego z Książąt swego rodu zachował (1). Od r. 1765 ciągłe tę godność członkowie rodziny domu panującego sprawują na Węgrach.

§ 91. Nie poszedł tak wysoko polski Wojewoda, ehociaż z Palatynem miał wciąż podobieństwo niejakie: zbliżył się on raczej do niemieckiego Landgrafa, ale i do tego nie zupełnie. Był niegdyś, jak z § 28, 59 tomu drugiego wiadomo, nasz Wojewoda Palaty. nem i sądownictwem się zajmował. Okoliczności atoli przywiodły go do tego, że, dwór opuściwszy, do ziemstwa przeszedł. Cesarz rzymsko-germański zrobił najdzielniejszego w swej ziemi szlachcica dowódzcą siły zbrojnej miejscowej; zkąd poszło, że ile było czelniejszych ziem w cesarstwie, tylu téż było Landgrafów (2). Toż samo Król polski uczyniwszy z Wojewodą, a przytém sądownictwo téż przy nim i inne obowiązki zostawiwszy, sprawił, że urzędnikiem ziemskim będąc tenże, pozostał w części' i dworskim. To właśnie odróżniło go od Landgrafa, który naczelnie rządził w powierzonej sobie do administrowania ziemi; gdy przeciwnie Wojewoda, choć był pierwszym z urzędników swej

(1) Cynog p. W. Locumtenens, Palatinus, Blaskovits $ 16, 45.
(2) Du-Caage p. w. Comes Provincialis, Eichorn. Fi 284 a. 240.

ziemi, jednakże nią nie rządził wyłącznie (1). Część policyjnéj wykonywał władzy, stanowiąc cenę rzeczy targowych, i czuwał nad sprawiedliwością miar i wag aż do XVII wieku, w którym urzędowi skarbowemu czynność tę oddał. Nakoniec wywoływanie „okazowania“ i dowództwo nad szlachtą w czasie pospolitego ruszenia wyjąwszy, zdał wszystkie obowiązki na swego zastępcę Podwojewodziego, obieranego z własnego ramienia, a sam senatorował (2). Jego téż torem poszedł ów zastępca. Sprawy żydowskie, które po Wojewodzie objał, zdawszy na osobnych Sędziów [którzy. Podwojewodzich mniejszych tytuł przybrali (3)], wag i miar pilnował wyłącznie; a gdy i ten obowiązek swym zastępcom oddał, to i oni go na Strażników, w tym celu jeszcze w r. 1792 obieranych, zlali (4).

$ 92. Istniał Wojewoda na Rusiw dawném, aż do czasów Cara Iwana Wasilewicza, znaczeniu, będąc wojskowym tylko dowódzcą. Odtąd nastał dwojaki, a nawet trojaki tej nazwy dostojnik. Był albowiem Wojewoda, że się tak wyrażę, ziemski, był ukrainny, był nakoniec skarbowy (opryczny i Dworecki). Pominąwszy trzeciego, gdyśmy już wyżej (§ 72) o nim mówili, czynię o pierwszym tę uwagę, że oprócz dowództwa siły zbrojnéj, kościołem się też w imieniu monarchy, ogólnego cerkwi kolatora, dalej zewnętrznemi swéj ziemi sprawami, nakoniec sądownictwem i administracyą zajmował, a nadto wykonywał nadzór nad wszystkiemi urzędami, tudzież nad dzierżanemi od rządu do

(1) Odróżniają tét obru słownikarze czescy. Bobemarius 89' mówi: Dux Woyewoda, a Welessini 242, Palatinus Lankrabye.

(2) R. 1562. Vol. II. 62 4. Lengnich III. 6.
(8) R. 1673. Vol. V. 170, 171.
(4) Rulikowski w Kron. Warsz. r. 1856 nr. 128.

brami (rozradnja, pomiestnija diela), nakoniec nad policyą, skarbowością i t. p. czuwał. W tym celu więc wchodził w stosunki z sąsiedniemi swéj ziemi państwami, działając według instrukcyi, którą inu dano, obowiązany będąc we wszystkiem się, o czém w niej wzmianki nie było, odnosić do Moskwy. Miał obszerną kancelaryą wraz z archiwum (priseżnaja, prikaznaja izba), która się na osobne dzieliła stoly (izby), a których było pięć znakomitszych: kassa (dienieżna), badawcza (sisknaja), sądowa (sudebnaja), ekonomiczna czyli dobrami rządowemi zawiadująca (pomiestnaja) i pocztowa (jamskaja) izba. W izbach tych Djaki, Starostowie i t. p., a w kancelaryi sam Wojewoda z pomocnikami przez rząd sobie dodanemi zasiadał. Im więcéj wagi przywiązywano do kraju lub miasta, do którego Wojewodę wysłano; tém tèż wyższego stopnia urzędnika tam poséłano i liczniejszych mu dodawano pomocników; jechał więc Bojar do jednych, a do drugich Okólniczy, z którymi udawali się tamże dworscy wyżej od nas poznani urzędnicy. Inaczej się rzecz miala z ukrainnymi Wojewodami: ci albo pierwszemu podlegali, albo wprost zależeli od rządu. Sadzano ich po niższego rzędu a takich miastach, które na granicy leżąc, były przez się ważnyın punktem działalności wojskowej. Mieli pod sobą siłę zbrojną i kancelaryą swoją, pod kierunkiem dodanego im Djaka, posiadali. Niekiedy w jedném miejscu bywało po dwóch Woje. wodów z osobnemi kancelaryami (1).

(1) Dowody u Czyczer. w oblast. 75 nstpn. Kotoszych. VIII. I.

« PoprzedniaDalej »