Obrazy na stronie
PDF
ePub

mationi negationique communis est, namque et esse A unam rem tantum potest,quæ affirmationem tantum

et non esse potest quod possibile esse dicitur. Hoc autem falsum est de necessario prædicari. Necessarium namque si est, non esse non poterit ; si non est, nulla ratione contingit; quod si quis dicat quoniam possibilitas necessitatem sequitur,eadem possibilitas consentit contingenti, et erit necesse esse contingens non esse, id est erit contingens id quod necesse esse prædicatur. Nam si quod possibile est esse, potest non esse, quod autem potest non esse, contingit ut non sit, non dubium est quin si necessitatem possibilitas sequitur,eam sequatur quoque et contingentia ; sed contingens possumus dicere in negatione, ut dicatur contingit non esse ; est igitur quod necesse est esse, contingens non esse. Hoc autem falsum est, atque hic quidem ordo sermonum est, ut in aliis fere omnibus perplexus atque constrictus, alias enim similitudo enuntiationum, alias id quod deest implicitam reddit obscuramque sententiam ; quod si quis Aristoteles verbis seriem nostræ expositionis annectat, et quod illic propter similitudinem confusum est, per expositionis nostræ distinctionem ac separationem disgreget; quod vero in Aristotelis sermonibus minus est, hinc compenset, sententiæ ratio totius elucebit. Nunc ergo quoniam proposuit quæstionem, eam continenter exsequitur his verbis : Manifestum est autem quoniam non omne possibile vel esse vel ambulare, et opposita valet. Sed est in quibus non sit verum. Ac primum quidem in his quae non secundum rationem possunt, ut ignis calefactibilis est, et habet vim irrationabilem. Ergo secundum rationem potestates eædem plurimorum etiam contrariorum sunt. Irrationabiles vero non omnes, sed quemadmodum dictum est, ignem non est possibile calefacere et non calefacere, neque qua cunque alia semper agunt. Alia vero possunt et secundum irrationabiles potestates simul opposita suscipere, sed hoc idcirco dictum est quoniam non omnis potestas oppositorum est, neque quæcunque secundum eamdem speciem dicuntur. Cum de possibilis et necessarii consequentia dubitasset, cumque si possibilitas necessitate consentiret, quod erat incommodum,vel si possibilitas rursus necessitatem sequeretur, necessitas ipsa cui possibilitasconsentiretin se etesse et non esse susciperet, nunc incongruentem ambiguitatem rationabili argumentatione dissolvit dicens : Non vere illud metuit, ne possibilitas necessitatem consequens ipsam naturam necessitatis atque rigorem frangeret,ut id quod necesse esset,in eontingentiam permutaretur.Neque enirn, inquit, omne quod possibile est esse,et possibile est non esse.Sunt enim plura quæ unam tantum vim continent, et ad negationem nullo modo sunt apta, ut in his possibilitatibus quas irrationabilis actus efficit.Nam cum sitpossibile ignem calefacere, non est possibile ut non calefaciat. Quare hæc potestas non potest opposita. Si qua enim potestas opposita potest, illa et non esse potest et esse, et facere et non facere, quæ vero non potest opposita,

dat, negationem vero repudiat. Si quis enim ponat

possibilitatem necessitati consentire, non idcircojam

necesse est ipsam necessitatem in contingentiam

verti, cui contingenti scilicet possibilitas consentit.

Non enim, inquit, omne possibile utrumque potest,

id est et posse esse et posse non esse. Atque ideo non

omne possibile contingentiæ consentit, docet autem

hoc his modis : in his, inquit, quæ non secundum

rationem possunt,possibilitas quæ esse dicitur, non

valet opposita,ut ignem calefacere irrrationabile est.

Nulla enim ratio est cur ignis calefaciat. Omnium

namque quæ naturaliter fiunt nulla ratio est. Ergo

hæc quorum potestas irrationabilis est non possunt

opposita, ut ignis non potest calefacere et non caleB facere. Si enim utrumque possunt,opposita possunt. Calefacere enim et non calefacere opposita sunt.Cum ergo irrationabiles potestates opposita non habeant agendi facultatem,illa quæ secundum: rationem fiunt ad oppositorum actum poterunt retineri,utquidquid ex voluntate et ratione conceptum est, ad utrumque valeat. Medicinam namque mihi exercere et possibile est, et possibile non est. Vel rursus ambulare et non ambulare.Quod enim quisquis animi ratione vel appetentia vult, hoc ex ratione venire dicitur. Et in his omnibus illa potestas est quæ ad utrumque valeat, id est ad affirmationem et negationem, ut sit scilicet et non sit. In his autem quæ sunt irrationabilia, licet in solis venire possit, ut ea potestas quæ dicitur,non etiam possit opposita,tamen non omnis irrationabilis potestas opposita non potest,ut aqua et frigida et humida est. Ergo et frigescere potest facile et humectari, sed eadem permutata in calidam potest frigescendi vim non habere, cum non possit humectandi amittere potestatem; dum aqua sit. Quocirca non omnis potestas valetopposita,sed valet quidem opposita potestas, ea quæ secundum rationabiles motus valuit.Illa vero potestas quœ opposita non valet, in solis irrationabilibus invenitur, licet non in omnibus. Sunt enim irrationabiles potestates quæ utrumque possunt, ut id quod dictum est de aquae frigore. Et tota quidem sententiæ vis talis est. Nunc quis sit sermonum ordo explicetur.Manifestum est, inquit, quoniam non omne possibile vel esse, vel ambulare, opposita valet. Quod ita dictum esse manifestum est, non ut putaremus quod omne quod ambulat potest, vel quod esse potest, non possit opposita, id est non possit non esse. Hoc enim videtur textus os!endere, sed nemo ita intelligat, potiusque sic dictum videatur. Manifestum est quoniam non omne possibile frequenter solemus usurpare, cum dicimus possibile esse ambulare, opposita valet. Neque enim omnis potestas affirmationi negationique convenit. Sed sunt quædam quæ unum tantum possunt, ut supra jam diximus, atque hoc apertius intelligitur si ita dicamus : Manifestum est enim quoniam non omne possibile et opposita valet,quoniam scilicet possibile frequenter et de esse et de ambulare prædicamus, hoc itacogitans facilius quis agnoscit,

[ocr errors]

quid ipsius textus verba denuntient, cum etiam adminiculari quis debeat obscuris sensibus patientia atque consensu, quod ad sententiam potius dicentis spectet, etsi sermonum ratio ita non habeat. Hoc ergo ita constituto manifestum est, scilicet non omnes potestates opposita valere, sed esse quasdam in qnibus non sit verum dicere quoniam opposita valent, et datur exemplum in his quidem quæ irrationabiliter possunt, id est non secundum aliquam rationem, quarum scilicet potestatum reddi ratio non potest, quod ipsarum sit natura, ut quoniam ignis calefactibilis est, idcirco de eo ratio reddi non potest. Hoc namque illi naturaliter adest, ut hæc quidem ignis potestas non valeat opposita, licet sit irrationabilis.Quæ vero rationabiles sunt, et secundum rationabilem potestatem eædem plurimorum etiam contrariorum sunt. Nain quibus ratio dominatur,ad utraque opposita natura ipsorum apta est, ut eædem potestates sint plurimorum quæ sunt contraria,ut si est mihi possibile ambulare, quoniam hoc ex ratione et voluntate fit, sit possibile non ambulare, et est hoc potestatis non unius, sed plurimorum,eorumque contrariorum : licet enim affirmatio et negatio sit quodammodo ambulare etnon ambulare,tamen nunc ab Aristotele in contrarii vice disponitur, et hoc quidem in omnibus rationabilibus potestatibus planum est, eas plurimorum esse contrariorum et opposita valere. Quæ vero secundum rationem non sunt, licet sint quædam quæ opposita valeant,non tamen omnia. Nam cum aqua frigefaciendi habeat potestatem quod irrationabile est,et ei rursus alia potestas calefaciendi, cum ipsa sit calefacta, sed non in omnibus potestatibus irrationabilibus hoc inveniri potest. Ignis enim (ut dictum est) u nam calefaciendi tantum videtur habere potestatem, hoc enim est quod ait : Irrationabiles vero non omnes, id est opposita valent, sed quemadmodum dictum est, ignem non est possibile calefacere et non calefacere, daturque in omnibus regula quæ non sint possibilia contrariorum, ea scilicet quæ semper unam rem actu continent, ut ignis semper calet, sol semper m.o. vetur, et cætera hujusmodi, quod per hoc ait quod dixit:Neque quæcunque alia semper agunt, alia vero possunt quædam opposita,etiam secundam irrationabiles potestates, ut dictum est de aqua. Sed hoc idcirco dictum esse testatur, ut cognosceremus nihil evenire contrariorum, si quis diceret possibilitatem necessario consentire.Cum enim non omnis possibilitas contraria valeret,ea scilicet necessitati consentit, quæ contraria non valet, sed unam rem semper agit,hoc est enim quod ait: Sed hoc quidem idcirco dictum est,quoniam non omnis potestas oppositorum est,nec quæcunque secundum eamdem speciem dicuntur quod ait: Nec quæcunque secundum eamdem speciem dicuntur tale est. Non modo omne quod dicitur possibile contrariorum esse non potest, sed etiam ea quæ sub eadem specie sunt, quædam contraria non possunt, ut ea quæ sunt irrationabilium. Nam cum omnium irrationabilium in eo quod irratio

A nabilia sunt,una sit species,tamen ne in his quidem inveniri potest utin omnibus eadem sit contrariorum potestas,ut de igne quod supra dictum est.Nam cum ejus irrationabilis sit potestas, non tamen talis est ut ad contraria transferatur.Recte igitur dictum est, quoniam neque quae sub eadem specie sunt poterunt omnia contrariorurn esse potentia. Nam cum ignis potestas cum aliis omnibus potestatibus irrationabilibus sub ea sit specie quæ irrationabilis est potestas, tamen non valet opposita. Atque hoc quidem quod attentare possit totam quæstionem, non tamen validissime dissolvere prædiximus. Quod vero maxime dirigat dubitationem ambiguitatemque conslituat, ipse continuata oratione addidit dicens:

Quædam vero potestates aequivocae sunt. Possibile enim non simpliciter dicitur,sed hoc quidem quoniam verum est ut in actu, ut possibile est ambulare quoniam ambulat,et omaino possibile est esse quoniam jam est aclu quod dicitur possibile.Illud vero quoniam forsitan aget, ut possibile est ambulare quoniam forsan ambulabit, et hæc quidem in mobilibus solis est potestas, illa vero, et in immobilibus. In utrisque autem verum est dicere non impossibile esse ambulare, vel esse,et quod ambulantia, et agit et ambulabile est.Sic ergo possibile non est verum de necessario simpliciter dicere,alterum autem dicere verum est.Quare quoniam partem universale sequitur, illud quod eae necessitate est, sequitur posse esse, non omnino. Quid hæc sententia contineret quam nunc Aristo

teles proposuit, quinto quidem libro diligenter expressimus et nunc eam breviter exsequamur.Exp0sitionis enim causa doctrinæque hunc secundum nos expositionis sumimus laborem,non augendi prolixitate fastidii. Talis ergo est sententia tota. Possibile quod frequenter in rebus dicimus non simpliciter dicitur. Atque ideo quoniam possibile a potestate traductum est,ut ipsa quoque potestas æquivocum est. Hoc hinc manifestum est,quod quædam possibilitates ad hoc dicuntur non quoniam aguntur,sed quoniam ut agantur nihil impedit,ut si de aliquo sano corpore omnibusque aliis quæ impedire poterant remotis sedente, dicatur possibile esse ambulare eum,non qu0niam ambulat, sed quoniam ut ambulet nihil omnimo prohibet.Quædam vero possibilitates ita dicuntur quoniam jam actu sunt atque aguntur,ut si quis de ambulante homine dicat,possibile esse eum ambu

D lare, atque ideo ea possibilitas quae non secundum actuin aliquem dicitur,sed secundum id quod posset agere, dicitur eo quod agere non prohibetur a p0testate possibilitas nominatur. Hæc vero quæ jam agit atque in actu est, actus ipse possibilitas appellatur. Duæ vero sunt significationes possibilitatis, una quæ eam possibilitatem designat, quæ est potestate,quæ secundum actum non sit.Altera quæ eam possibilitatem significat quæ actu sit. Hæc autem possibilitas quaejam actu est,aut ex potestate ad actum transit, aut semper in actu naturaliter fuit, ut cum homo ex eo quod sedet non ambulat,potest ambulare,atque ideo ex potestate in actum vertitur, actum vertitur.Neque enim aliquando hunc motui, non egit.Neque ignis ut nunc non caleret,aliquando non caluit.Ergo ea rursus possibilitas quæ secundum actum aliquem dicitur duas intra se species continet,unam quæ talem actum possibilitatis designet, quemque non esse non liceat,et hæc dicitur necessaria quæ nunquam ex potestate in'actum vertitur, sed in actu naturaliter mansit; alteram vero quam liceat et non esse,quæ scilicet ex potestate in actum migravit, et hoc non necesarium cum sit actu, et hæc talis possibilitas quæ ex potestate in actumvertitur,in solis mobilibus est, hoc est quæ moveri possunt, hæc autem sunt corporalia ; incorporalia vero non moveri,quibus rationibus astruatur paulo

Sol vero cum movetur, nunquam ex potestate in A eo quod ad actum ex potestate non venerit.species

igitur quædam erit necessitas possibilitatis siquidem illic ponitur ubi est ea possibilitas quæ actu semper est.Quod si speciem sequitur genus, et ubi est species,genus deesse non potest, sequitur speciem suam, id est necessitatem genus proprium, id est possibilitas,sed non omne. Ea vero possibilitas necessitatem non sequitur quæ potestate tantum est, non etiam actu, neque ea quæ cum sit actu relinquere subjectum potest, sed ea tantum quæ cum actu sit nunquam poterit ab subjecto discedere.Sequitur ergo possibilitas necessitatem,nibilque evenit impossibile, sed ea,ut dictum est, quæ in actu sit, et nunquam in subjecto natura esse desistat. Totus quidem sensus hujusmodi est,ratio vero ver

post dicemus. Illæ vero quæ semper in actu propriæ B borum ita constabit.Quædam vero,inquit, potesta

naturæ qualitate manserunt, et in mobilibus inveniuntur,ut igni calor qui semper actu et nunquam fuerit potestate, et in his quæ sunt immobilia, haec autem sunt incorporalia et divina. Quare possibilitas ea quæ ex potestate in actum migravit,solorum est corruptibilium et corporalium.Ea vero quæ semper actu fuit,divinis corporalibusque communis est, ut igitur tota ratio breviter attingatur,ita dicendum est: possibilitas aequivoca est et multa significans. Est enim una possibilitas,quæ ipsa quidem cum non sit in actu esse possit.Atque ideo de ea possibilitas prædicatur. Est autem alia quæ jam est acfu, hæc autem quæ jam actu est, non æquivoca est, sed genus. Habet enim sub se species eam possibilitatem quæ actu quidem est, sed ex potestate migravit.Alia vero quæ actu est, sed ex potestate non migravit. Et llla quidem quæ ex potestate non migravit,ipsa dicitur necessaria,quæ nunquam relinquit subjectum. Illa vero quæ ex potestate ad actum transit, sine ulla dubitatione dicitur non necessaria.Idcirco quod poterit relinquere aliquando subjectum, sed de his utrisque, scilicet quæ vel in potestate vel in actu possibilitates dicuntur,communis esse poterit prædicatio,si dicamus utrasque esse non impossibiles. Nam et qui potestambulare cum non ambulet,et qui jam ambulat,verum est de his dicere quoniam non est impossibile eos id agere quod possunt agere vel agunt.Cum vero sub significatione possibilitatis duo sint,una possibilitas quæ actu non est,alia vero quæ actu est,illa possibilitas quæ secundum potestatem

dicitur necessariæ non accommodatur,neque aliquan- [)

[merged small][ocr errors]

tes æquivocae sunt, sed hoc idcirco dictum est quoniam non omnis potestas æquivoca est. Est enim potestas quæ ut genus sit, ea scilicet quæ secundum

ctum prædicatur. Quemadmodum autem quædam potestates æquivocae sint exsequitur dicens.Possibile enim non simpliciter dicitur,et hoc partitur,sed hoc quidem quoniam verum est ut in actu,ut possibile est ambulare,quoniamjam ambulat,et omnino possibile est esse, quoniam jam est actu quod dicitur possibile. Hoc planius nihil potuerit demonstrari, quam si illud possibile dicitur, quod jam agitur. Quod si quis possibile esse neget,hoc ait et fieri atque esse dicit quod impossibile est, sed hoc omnem modnm rationabilitatis excedit. Aliam vero partem significationis possibilitatis hanc dicit. Illud vero quod forsitan aget,et dat hujus exemplum ut possibile est ambulare, quoniam ambulabit. Non ergo quod jam agit, sed quod forsitan aget, id est quod ut agat forlasse nihil prohibet. Et hoc quidem,inquit, in mobiiibus solis est potestas, hæc scilicet potestas quæ potestate dicitur non secundum actum. Mobilia vero, ut dictum est, sola corpora dicit. Illa vero,id est, quæ actu est,et in immobilibus, atque ideo addidit hoc cum dicit, et in immobilibus, ut non suspicemur in solis esse divinis actus possibilitatem,sed etiam in mortalibus atque corporeis. In utrisque vero verum est dicere, non impossibile esse ambulare,vel esse quod ambulat jam et quod agit et ambulabile.Iu utrisque,inquit,significationibus una prædicatio poterit convenire,ut dicamus non esse impossibile vel ambulare quod jam ambulat,vel ambulare quod potest ambulare et non ambulat, quod per hoc ait quod diximus ambulabile.Ambulabile enim est quod non quidem ambulat, possit tamen ambulare.His addit: Sic igitur possibile non est verum de necessario simpliciter dicere, id est, sic possibile quemadmodum æquivoce possibilitas prædicatur,non est verum de necessario simpliciter et universaliter atque omnino prædicare, hoc est non omne possibile necessario consentit. Alterum autem, id est possibile verum est, hoc est de necessario prædicare.Illud scilicet quod secundum actum dicitur immutabile. Quare quoniam partem suam,

20

id est speciem, id est in quod est universale,id est A $unt, necesse est ut id quod necessarium est

genus sequitur illud quod ex necessitate est, quod scilicet species est possibilitatis, sequitur posse esse, id est possibilitas, sed non, inquit, omne. Nam illa possibilitas quæ in actu prædicatur et relinquere subjectum potest,non sequitur necessitalem,sed ea tantum quæ cum in actu sit neque ex potestatein actum vertitur, neque poterit subjectum relinquere.Atque hæc quidem quæ Aristoteles dixit hujusmodi sunt. Quæ vero nos distulimus, ut doceremus immobilia esse divina. Mobilia vero sola corpora vocari brevissime demonstrandum est. Sex motus species esse manifestura est, sicut in Prædicamentorum libro Aristoteles digessit, quanquam hoc in Physicis permutaverit, sed nunc ita ponamus tanquam si omnino sex sint.Si secundum nullam motus speciem moveri divina atque incorporalia ratio declaraverit, ordine convincitur non moveri divina. Ergo quæ neque generantur,neque corrumpuntur, neque crescent, neque minuuntur, neque de loco in locum transeunt, quippe quæ plenitudine naturæ suæ ubique tota sunt, nec de Deo aliquid intelligi fas est, nec rursus aliquibus passionibus permutantur.Quod si secundum nullum horum motuum divinarum rerum permutabilis est natura, manifestum est ea omnino non esse mobilia atque sex motus hos solis corporibus evenire. Atque hæc quidem de plurimis quæ de ea re possunt dici rationibus atque argumentis libasse sufficiat. Nunc quoniam Aristoteles consentire necessario possibilitatem, non omnem docuit, et quæ ei conveniret expressit, rursus de ipsorum consequentia et quid primo et quid posterius poni debeat, memoriler subjicit dicens: Et est quidem fortasse principium quod necessarium est,et quod non necessarium est, omnium, vel esse vel non esse. Et alia ut horum consequent: a considerare oportet. Manifestum est autem his quae dicta sunt, quoniam quod eae necessitate est, secundum actum est. Quare si priora sunt sempiterna, et quae actu sunt, poteslate priora sunt, et haec quæ sine potestate sunt, actu sunt, ut primae substantiae. Alia vero sunt actu cum possibilitate, quæ natura quidem priora sunt, tempore vero posteriora. Alia vero nunquam sunt actu,sed polestate solum. Postquam de possibilis et necessarii consequentia quid videretur exposuit, hæc ad emendationem quodammodo superioris ordinis apponit.Et quoniam superius a possibili inchoans, cæteras omnes propositiones ad possibile et contingens, et ad eorum consensum reduxit,nunc hoc rationabiliter mutat, ut non potius a possibilitate inchoandum sit, sed a necessitate. Nam si quis advertat diligentius superiorem descriptionem, primo positum est possibile et contingens, et ad eamdem cunctorum sensus relatus est. Nunc hoc permutandum videtur. Dicit enim fortasse hoc esse rectius ut magis propositionum consequentia a necessariis inchoetur.Estautem totus sensus hujusmodi.Quoniam,inquit,necessaria sempiterna sunt, quæ autem sempiterna sunt,omnium aliorum quæ sempiterna non sunt principium

[ocr errors]

cæteris omnibus prius esse videatur; ergo conso. quentiæ eodem modo faciendæ sunt, ut primum quidem necessitas, post vero possibilitas et cætera proponantur, sintque consequentia hoc modo ; Necesse esse. Non necesse esse. Non possibile non esse. Possibile non esse.

Videsne igitur ut primo quidem necesse esse et non necesse esse propositum sit ? secundo vero loco ad necessitatis caetera consensumconsequentiamquere. lata sint. Hocestergo quod dixit fortasse principium quoddam esse omnium velesse vel non esse,id quod esset necessarium, ut a necessario speculandatum propositionum principium sumeretur,quod esse alia. rum propositionum vel non esse secundum consequentiam consensum constitueret, et quoniam prius positum est necesse esse,huic consentit ea quæ dicit, non possibile non esse. Istius ergo propositionis quæ dicit, non esse possibile ut non sit, quæ scilicet non esse denuntiat (tollit enim possibile quod nondum est) principium est necessitas, cui sine ulla drbitatione consentit ; et rursus quoniam ei quæ dicit, non necesse esse, consentit ea quæ dicit, possibile esse non esse, hujus propositionis quæ aliquid esse constituit,id est possibile, principium est ea propositio quæ dicit, non necesse esse. Ergo sive affirmative necessitas proponatur sive negative,videtur quoddam principium esse cæterorum, et cætera velut his, id est necessariis consentientia judicari oportere. Et hoc est quod ait:Et alia ut h0

C rum consequentia consideraré oportet.Cur autemil

D

lud eveniat,consequenter ostendit dicens: Quoniam ea quæ necessaria sunt actu $unt,ut frequenter supra monstratum est, ea vero quæ necessaria sunt,sempiterna sunt, quæ vero sempiterna sunt, priora sunthis quorum sunt hujusmodi potestates quæ in actunondum sunt; manifestum est quoniam et quæ actu sunt,et ex potestate ad actum non veniunt,priora sunt.Sedde e0 actu loquimur qui ex potestate ad actum non venit, sed semper actu propriae naturæ constitutione permansit, ut cum ignis calet vel sol movetur et cætera hujusmodi, ita sunt ut actum nunquam reliquerint, neque ab his actus abfuerit aliquando, neque ex p0testate ad hunc venerintactum.Quoniam ergohujusmodi fuerunt ut semper essent, quæ autem semper Sunt,ea omnibus sunt priora, erunt etiam potestate secundum propriam naturam priora;sed quæ priora sunt, semper sempiterna sunt, et rursus eadem necessaria sunt actu, et necesse est ut ea quæ actu sunt his quæ sunt potestate priora sint. Post hæc fit rerum divisio ab Aristotele hoc modo : Rerum aliæ sunt actu semper quæ ex potestate non venerint, et istæ sunt quarum nullæ sunt potestates, sed semper in actu sunt. Aliæ vero quæ ex potestate in actum remigrarunt, quarum quidem substantia et actus secundum tempus posterior est potestate,natura vero prior.In omnibus enim illud quod est actu prius est et nobilius quam id quod potestat est. Illud enim quod potestate est adhuc ad actum festinat,et ideo quiddam est imperfectum,quod tunc perficitur cum ad actum aliquando pervenitur.Quod autem perfectum est eo quod estim perfectum generosius et prius esse manifestum est.Nam si res quæ ad actum suum ex potestate venerunt, prius fuerunt potestate,post vero actu,ergo actns earum rerum posterior est potestate si ad tempus referamus, prior vero eadem potestate si ad naturam,et hoc est quod ait :Alias res esse quæ cum possibilitate sunt et actu sunt, sed actum potestate tempore quidem posteriorem habent, natura vero priorem ;quasdam autem res esse in quibus sola potestas sit, nunquam actus, ut numerus infinitus.Crescere enim numerus potest infinita.Quicunque vero numerus dictus sit vel centum, vel mille, vel decem millia, et cæteri, finitus esse necesse est,ergo actu numerus nunquam est infinitus. Quoniam vero potest in infinita concrescere, idcirco solum potestate est infinitus. Eodem quoque modo et tempus.Quantumcumque enim tempus dixeris finitum est, sed quoniam tempus potest in infinita concrescere, idcirco dicimus tempus esse infinitum,quod potestate sit infinitum, non actu.Nihil enim actu poteril esse infinitum.Quod autem supra diximus quæ semper actu essent primas esse substantias, non ita putandum est, primas eum substantias dicere quemadmodum in Categoriis ubi primas substantias individuas dicit:hic autem primas subtantias quæ semperactu sunt,idcirco nominat quia, ut dictum est, quæ semper actu sunt principia cæterarum rerum sunt,atque ideo primas substantias eas esse necesse est.

ii

perfectio quædam actus est ; potestas vero adhuc A ponit,omnis homojustus est, perimitur et a negatione

QUÆ MAGIS APTAE NUNTIATIONES CONTRARIÆ DICANTUR.

Utrum autem contraria sit affirmatio negationi, an affirmatio affirmationi, et orationi, ut quæ dicit, quoniam omnis homo justus est, ei quae est, nullus /iomo iustus est, an omnis homo justus,est,ei quæ est, omnis homo injustus est, ut Callias justus est, Callias justus non est, Callias injustus est, quænam harum contraria est ?

Post propositionum consequentias pertractatas ct eas subtili inquisitione dispositas,illud exoritur inquirendum,quod magnam utilitatem ita præfert, ut quantum in eo utilitatis sit,prima quoque fronte legentium mentibus ingeratur.Nam cum sit manifestum quoniam affirmationem opposita negatio semper oppugnet, maximeque perimat universalem affirmationem universalis negatio,quoniamque non ignoratur quod affirmatio privatoria quæ contrarium affirmat ipsius quoque contrarii perimat propositionem,quæritur quæ magis perimat magisque oppugnet affirmativam,utrumne ea quæ universalis negatio est,an ea quæ contrarii, vel privationis affirmatio. Sit enim positnm hanc esse affirmationem, quæ proponit:omnis homo justus est.Hanc ergo duæ perimunt propositiones,et universalis scilicet negatio quæ dicit,quomiam nullus homo justus est,et ea quæ privationem justitiæ prædicat affirmando, ea scilicet quæ dicit: omnis homoinjustus est.Affirmatio igitur quæ pro

D

propria universali dicit, nullus homo justus est, et ab affirmatione privatoria quæ proponit, omnis hoino injustus est.Cumigitur ab utrisque perimatur, quæ autem perimitur, ei quæ eam perimit videtur esse contraria;quoniamque,ut dictum est,a duabus perimitur, et duæ unius contrariæ esse non possunt quæ duarum propositionum quas supra memoravimus,id est negationis universalis et privatoriæ affirmativæ, contraria sit universali affirmationi superius comprehensæ quærendum est. In qua re quam sit utilis quæstio nullus ignorat, qui cogitat, quia nisi hoc ab Aristotele quæsitum enodatumque esset,magna foret dubitatio an illud reciperetur,ut duo unius possent esse contraria, quod manifeste fieri non potest. Nam cum duo unam rem perimant, quis esset qui dubitaret aut unam rem duabus opponi,aut,duabus unam rem perimentibus, quæri oportere quæ magis earum videretur,contrarias?Contrarias autem dicimus,non secundum eum modum quem Aristoteles in Prædicamentis explicuit,sed tantum ad id quod res rem vel propositio perimit propositionem, ut quasi hoc modo quæratur.Affirmatio universalis secundum quam magis perimiuur,utrumne secundum eam quæ universalis est negatio, aut secundum eam quæ vel privationem prædicat vel quodlibet aliud, quod ex ipsa oppositione vim contrarii repræsentet ? Unde etiam illud latere non oportet, universale esse dubium inter universalem affirmationem privatoriam, et universalem negationem,quæ esset opposita contrariæ. Supra enim jam dictum est affirmationi uni

C. versali negationem universalem esse contrariam.Sed

hic, ut dictum est, non hoc dicitur, sed illud potius quæ magis perimat rem.Nam quæ magis perimit ea propemodum videbitur esse magis contraria.Atque ideo non solum de universalibus proposuit, sed ne suspicaretur quis quod illam contrarietatem diceret quam vel in Prædicamentis locutus est,vel rursus supra cum de universali affirmatione et negatione loqueretur, de particularibus adjecit, quibus non erant contrariæ affirmatio et negatio. Nam si recte superius comprehe*sa meminimus,affirmatio universalis et negatio universalis contrariæ esse dicebantur.Nec solum hoc, sed etiam secundum justum et injustum constituit quæstionem, quod habitus et privatio potius estquam ulla contrarietas.Quare, ut diximus, intelligendum est esse nunc in quæstione,quæ propositio quam propositionem proxime efficaciusque destruat ac perimat;hujus inquirendæ rei ratio existet hoc modo. Nam si ea quæ sunt in voce sequuntur ea quae sunt in amina,illic autem contraria est,opinio contrarii,ut omnis homo justus est,ei quae est omnis homo injustus, etiam in his quæ sunt in voce affirmationibus, necesse est similiter sese habere.Quod si neque illic contrarii opinatio contraria est, nec affirmatio affirmationi contraria erit,sed ea quae est dicta negatio.Quare considerandum est quæ opinatio vera, falsae opinationi contraria sit,utrum negationis,an certe ec quae contrariorum esse opinalur.Dico autem hoc modo: Est quædam

[graphic]
« PoprzedniaDalej »