Obrazy na stronie
PDF
ePub

illud, prout in specimine repræsentatur, nec pro A bium revocaret non defuit, nec Operis inscriptio apTrasamundi, nec pro Trasamund legi posse; ubi enim m? ubi a duplex? ubi u? vereor ergo ne aliud quoddam ibi latitet nomen; circa illud vero, qui codicem non viderim, divinationibus parco. Dictio quoque, quam pro Putzalis accepit Holstenius, et pro Kasulis Mabillonius habet, de Casula explicans Byzacenæ provincia civitate, valde in ambiguo est; neque enim primam litteram, ut ibi effingitur, pro Kappa recipient diplomaticorum hominum filii; et mirum videri possit, Augustini, Cypriani, Tertulliani in Africa scripta exemplaria non haberi, haberi autem Hilarii Pictaviensis.

pareat, que diversimode prolata est. Utrum itidem libris x ille de fide Orientalium adjungeretur, ex quo Cassiodorius tredecim libros beati Hilarii de sancta Trinitate memoravit, ex Ms. mutilatione ignoramus. Libri in capita videntur dividi, sed admodum prolixa. Quae afferuntur auctoritates versibus arctioribus indigi antur: verba si quæ fuerant omissa, tuinuto charactere superaddita visuntur, at ejusdem ubique figuræ ac majoris formæ.

Cum multis abhine annis (neque enim xovos, aut hornus hic labor est) in hunc præclarum codicem primo incidissem, impctu quodam ad decantatum libri secundi, capite in postrema editione vigesimo septimo, inspiciendum locum me contuli ex eo siquidem acerrimæ cum octavo ac nono seculo contentiones, tum eo maxime tempore iteratæ inter eruditos viros fervebant disceptationes. Censebam equidem eam controversiæ partem, quæ ex antiquis codicibus pendet, hoc potissimum supra cæteros antiquo atque eximio codice diremptum iri: sed mirum, in hoc quoque quod nos ancipites adhuc relinquat, me deprehendisse. Quæstionis caput est, utrum in fine prædicti capitis legendum sit, dum carnis hum litas adoratur, an vero, dum carnis humilitas adoptatur ; cumque discrepent eo loco non excusi tantum, sed et scripti libri, utra præferenda sit lectio, utra ab auctore ipso defluxerit. Id quidem tot concertationibus nequaquam disquirendum erat, cum ab utraque lectione sensus fluat orthodoxus: patet enim verbum adoptatur de humanitate intelligendum esse a Filio adsumpia, non a Patre adoptata. Historia tamen intererat, ut præcipue quod ad Felicem Orgelitanum Episcopum spectat, facti veritas detegeretur: huic exponendo supersedeo, cum satis innotescat, et a recentibus Scriptoribus fuse atque eleganter proponatur discutiaturque. Ego quid codex noster ferat bona fide exhibebo.

At de his quidquid unicuique libet credatur, neque enim quidquam præfracte statuo, neque aliud in præsentia ad rem pertinet nostram, nisi ut ex utrius- B que speciminis collatione vetustatis laude Veronensem codicem anteferendum esse, doctus lector agnoscat. Quod si vetustate nequaquam præcelleret, satis præcellit emendatione ac fide; menda siquidem in Vaticano abundare monuit Cutantius, cum in Veronensi perraro occurrant, ita ut paragrammatis minus Contaminatos codices paucos viderim. Priscæ etiam orthographiæ commendatur usu; propterea ubi exempli gratia in editis attingimus (hujus editionis col. 34), in ms. est adtingimus; ubi c. 225, ut id de quo agitur assequatur; in ms. adsequamur: quibus lectionibus sensus quoque restituitur. Plura in Auctores veteres invecta sunt ænigmata, quod librarii vulgarem pronuntiandi mollitiem sequentes, a recta hac scribendi norma deflexerint. Quis explicet, exempli gra- C tia, Пloratii versum illum, ut communiter legitur?

Cum ridentibus arrident, cum flentibus adsunt.

D

At cui constet scripsisse Poetam adrident, intelligit statim, respondens verbum esse adflent, quo reposito optime procedit sententia. Nolim tamen urgeatur hæc regula usquequaque, ita ut etiam exsilium scribere teneamur, quamvis quibusdam e veteribus Grammaticis edicentibus. Ita quidem in postrema S. Hilarii editione factum est, libris tamen nostris vetustissimis minime suffragantibus. Archaismum sapit in codice nostro thensaurus quoque non una vice; ut in compari alio mox enarrando tractatus in Psalmos complectente, formonsa sum; nam et in Virgilio Mediceo Formonsum Pastor animadvertere memini. Mirum est quam ad deformandas cujusvis linguæ dictiones perpetuo propensum, in pugnantes invicem corruptiones feratur vulgus ; nam quin perperam intruden tes thensaurum et formonsum enuntiabant, iidem alia efferentes verba, eam litteram injuria extrudebant; cujusmodi elocutionis vestigia in Vespasiani numismate animadvertebam nuper, Roma Resurges præferente pro Resurgens: quin freques pro frequens et alia id genus non in Mss. tantum, sed et in quibusvis monumentis persæpe occurrunt. At dolendum summopere primam æque ac postremam chartam malo, quodam fato a codice nostro abscissas fuisse; ita ut nec Auctoris nomen, quod qui in du

Primum igitur pro comperto habeatur in hoc libro ADORATUR Scriptum esse, nullo abrasionis vestigio, nulla superinductionis suspicione: at cum post eam dictionem a capite resumatur versus, in vacuo quod remanet spatio, sive eadem, sive paulo posteriori manu, ADOPTATUR adjectum fuisse. Priori verbo nuila quidem irrogata est contumelia, sed lineolis superpositis, atque R in superiori margine adscripto, indicatur de more, adjectam dictionem anteriori substituendam esse, in aliis tamen codicibus certius adhuc testimonium requirendum. Id in hoc libro, ut et in aliis, ad dubia loca græce etiam quandoque innuitur, pro R require, Z adposito, hoc est, te. In verbo adoptatur eadem litterarum figura, idem prorsus atramenti color; at levi cultello fuisse olim apparet, qui literas, et superpositas lineolas abducere tentarit, ac delere. Quæ quidem omnia in has conjecturas me pertrahunt. Liquido primum, nullaque hæsitatione exaravit librarius adoratur ; at sive ab ipso alia postmodum exemplaria inspiciente, sive ab alio quopiam adoptatur additum est, et simul ut adoratur expunge

retur monitum. Alter exinde accessit, cui secunda A certent, facieque ipsa ac conspectu majoris vetusta-
lectio non probabatur; propterea verbum adoptatur
conatus est auferre, abrasionis nubeculis id satis tes-
tantibus. Colligi hinc potest, libenter quidem adora-
tur lectum olim fuisse, de ea tamen lectione antiqui-
tus quoque, et multo ante Felicem Orgelitanum dubi-
tatum esse. Neque hunc codicem unum ex iis esse,
quibus Felix, vel ejus fautores manus injecerint, sus-
picari possumus, cum adoratur minime abrasum sit,
Hinc et in Vaticano codice, ut audio, controversa dic-
tio a secundo calamo immutationem est passa. Ex eo
accidit ut adoratur legerint Hincmarus atque Alcui-
nus, adoptatur vero Agobardus Lugdunensis; qui Fe-
licem confutans, atque omnia quæ præcesserant
probe callens, ab omni fraude sibi satis cavisse cre-
dendus est. Satis ergo verisimile apparet, lectionem B sive aliunde sumpta afferantur, seponuntur ut in

tis aucupentur fidem. S. Hilarii Tractatus in Psalmos
complectitur, quorum rara admodum occurrunt
scripta exemplaria. Illos in 1x, x et xc in ms. Vali-
cano unice ad hanc diem repertos comprobal noster,
qui pariter recenset. Libri forma media et oblonga,
ne quadrata unice in pretio sit membrana ubi inof-
fensa, candida est, adeoque subtilis ac tenuis, ut
quædam folia tactum effugere videantur atramen-
tum xerampelinum est, et subalbicans scriptura in
duas columnas discreta, ut in specimine conspicis di-
ligenter quidem efficto, nec tamen codicis faciem, ac
litterarum elegantiam satis exprimente.

Ubi Græca incidunt verba, accentibus ac spiritibus
nullis effinguntur. Quæcumque sive ex aliis Psalmis,

adoptatur a Felice non primo excogitatam, sed in ali-
quo codice inventam esse; cumque sibi propitiam,
ac ut accidere solet præjudicio quodam occupatis, er-
rori suo faventem male reputaret, in Aquisgranenses
codices dolose induxisse: Forte etiam lectionem illam
odio deinde habuerunt Catholici ex hoc ipso, quem
Felix illi superstruere errorem conatus est; adoptio-
nis cæteroquin voce satis ipsis suspecta post Arianam
hæresim. Non per adoptionem hæc facta sunt, absit :
ita in Capitulari alio Concilium Ephesinum continente
codice ea verba S. Athanasii in Epistola ad Epictetum
latine redduntur : οὐ θέσει δὲ ταῦτα ἐγένετο, μὴ
yévoto: quæ in Conciliis edita versio prave contor-
quet. Cassiodorius in Psalm. 1, propter humilitatem
carnis adsumptæ. Hinc Alcuinus Felici: tu omnino per-
versissime dicis adoptatur: quamvis non ea perversa
essent verba, sed interpretatio. Hæc autem omnia,
ut constet, quam ab antiquo, et cur is locus dupliciter
in libris describeretur. Cæterum quomodo Hilarius
ipse scripserit, mihi quidem facile cognitu vide-
tur omnino; contextum enim percurrentibus station
patebit vocem adoratur oratoriæ elegantiæ, quam
Auctor ibi sectatur, minime convenire. Parit Virgo,
partus a Deo est; infans vagit, laudantes Angeli
audiuntur; panni sordent, Deus adoratur : ita potes-
tatis dignitas non amittitur, dum carnis humilitas ado-
ratur. Neque apte immediata orationis membra bis
eodem verbo clauduntur, neque mirificum illud,
quod ex oppositis aucupatur Hilarius, oritur ullo mo-
do, si dignitatem non amittat, qui adoratur; oritur D
autem optime, si diguitatem non amittat, qui carnis
humilitatem adoptat. Cur vero Felix criminationem
falsi veteri aliquo prolato codice adoptatur exhibente
non repulerit, vel invidiam saltem non minuerit, pro-
fecto non intelligo. Eodem certe sensu Hilarius in ex-
positione Psalmi cxxvII protulit per adoptionem cor-
poris frustra vero legendum esse per adeptionem,
quamvis Erasmiana editione suffragante, vir ingenio-
sus conjiciebat (De vell. Hærr., etc., p. 460); nam
adoptionem præfert præstantissimus omnium Capituli
nostri liber alter, cujus jam relationem ingredimur.

exemplo, priori etiam versu rubricato. Rubricata
autem verba auri. olim superinducti alicubi vestigia
retinent. Scriptionis species Virgilium Mediceum
(parum feliciter ab editis speciminibus repræsenta-
tum) in eo præcipue refert, quod litteræ mediocris
pariter sint magnitudinis, et calamo subtiliori exara-
tæ: quod Pet Q descendant numquam, neque infra
protendantur; et quod in T transversa linea vix ap-
pareat, ut etiam in G et in L inferiores ductus. Cæ-
terum noster magis affabre, distincteque ac æquali-
ter descriptus est: ne quid a recta linea in versibus
exarandis manus deflecteret, calami via stylo desi-
gnata visitur. Ab emendatione quoque generatim
laudandus liber: quamobrem librarii jure merito in
hominum memoriam nomen revocabimus, quod præ-
ter morem, ubi minus exspectandum erat, incurri-
mus in alphabetico scilicet Psalmo cxvi, post illa,
Littera IIII explicit, incipit Littera V feliciter, exiguis,
sed majuscula pariter, ut vocamus, figuræ characte-
ribus legitur inferius: Scribit antiquarius Eutalius
NT ita colligantur N, quod compendii genus veterum
lapidum usum sapit. In eodem Psalmo post litteram
decimam, intra circulum Christi monogramma in
apice præ se ferentem: Scribtori vita, legenti doctrina.

C

Antiquariorum munus, quorum frequens apud veteres mentio, Valentis lex anno CCCLXXI lata probe describit. Antiquarios ad bibliothecæ codices componendos, vel pro vetustate reparandos, quatuor Græcos et tres Latinos scribendi peritos legi jubemus (C. Th. de Antiqu. Į. 11). Įsidorus ita dictos pulat, quia tantummodo vetera scriberent (Orig. lib. vi), sed repugnat Euthalii nostri auctoritas, qui se antiquarium vocat, Hilarii nequaquam tunc yetustos, sed forte calentes adhuc commentarios transcribens. Ego inter librarios eo præsertim nomine donatos opinor, qui non cursoriis, seu celeribus, quæ barbaris nominibus non sine miro et universali errore designari solent, sed majoribus, accurateque effictis litteris, ac diligentia singulari codices construere profiterentur. Gravcum vocabulum docet ka Aypapos, siquidem Antiquarius redditur in veteribus Glossis. Præcepit Imperator Constantinus epistola a Theodorito in Ecclesiastica Historia (lib. 1, c. 16) re

Paucos quidem ex Ecclesiasticis præsertim manuscriptos codices reperias, qui cum hoc antiquitate

[ocr errors][ocr errors][ocr errors][ocr errors]
[ocr errors]

Jam vero ut quidquid ad detergendum atque amplificandum Hilarium conferre utrique codices possent, ob oculos haberetur, Joseph Blanchinius, Veronensis Ecclesiae Canonicus, ac Bibliothecarius, maximæ spei juvenis, percelebrisque patrui condignus hæres, cum Benedictina editione solidos contulit, et variantes lectiones omnes summa diligentia ac fide adnotavit distincte, atque ordinatim congessit. Multum etiam operæ in iis erudite posuerunt Sacerdos eximius Dominicus Vallarsius, nec non P. Alexander Bonifacius ex Oratorii Congregatione, quæ magno et pietatis et litterarum bono paucis abhinc annis in hac civitate coaluit. Varietates autem nostras, ut a cæteris, quæ supponuntur textui, facilius secernantur, numericis designamus notis: neque B tamen universas omnino exhibuimus; quid enim utilitatis ubi patens error in codicem irrepserit, vel ubi res nibili moncantur? Adscribentur quidem aliquando, etiamsi a præcedente editore recensitæ item fuerint, ut constet, quibusuam e diversis lectionibus tam insignium membranarum calculus accedat. In textum ea tantum recepimus, quæ illum omnino resarcire, vel tuto restituere pateat; quod locis pluribus, præcipue tractatuum in Psalmos, præstare contigit: prioribus tamen lectionibus perpetuo adpositis, ut integrum unicuique liberumque judicium sit. Idem prorsus, cum Cassiodorii Complexiones primo emitterem, præstiti, ex quarum Præfatione, ut de consilio in hac etiam recensione adhibito satis constet, duo liceat verba transcribere :

lata, ut ad multarum Urbis suæ Ecclesiarum usum A sacrarum Scripturarum quinquaginta membranei codices conficerentur ὑπὸ τεχνιτῶν Καλλιγράφων, καὶ ἀκριβῶς τὴν τέχνην ἐπισταμένων, ab artificibus pulchre scribentibus, atque artem perfecte callentibus: vertit Epiphanius Scholasticus in Tripartita, ab artificibus antiquariis, et perfecte artem scientibus (lib. 11, c. 6). Propterea Augustinus in Sermone de Verbis Domini: Qui videt litteras in codice optime scripto, et non novit legere, laudat antiquarii manum, admirans apicum pulchritudinem. Id autem nominis sequiori ævo librariis majoris formæ litteris codices effingentibus adhærsisse puto, quod antiquos imitantes primævam litterarum figuram servarent: neque enim prima aut secunda linguæ Latinæ ætate ea significatione, sed pro antiquitatis cultore antiquarius usurpabatur: propterea auctor Dia logi de Oratoribus : criminabimur te antiquariis; et in codem libro: nec quemquam adeo antiquarium pulo, etc. Vocem eodem sensu adhibent Juvenalis ac Suetonius. Cæterum antiquarium nostrum, quamvis Græcum nomen præ se ferentem, Græcum fuisse nequaquam suspicemur, cum Latinis libris operam daret, et pro Euthalio (ab ¿vouλɛīv siquidem deducitur) Eutalium scriberet.

In vacuo, quod remanserat, spatio ad finem Psalmi
CXXI diverso prorsus scribendi genere, et recentiori
atramento verba hæc posterior manus adposuit quasi
ludibunda: In nomine Domini Ihum Xpi Ariperto Rege
fuit vera justitia et sincera..... Deinde, Builius Abbas
de Monastirium sci Thome Apostoli cuit vocapolo est
Pineolo. S. Thoma Templum, et Conventus, quem C Emendationum, quas raro adhibui, ubi operæ pretium

sit, admonebo, ut et ipsæ ab aliis emendari possint :
hoc si præstitissent transactis temporibus Critici, vele-
rum scripta aliquanto melius pernosceremus; innume-
ros enim locos ex arbitrio reficientes, antiquorum codi-
cum lectiones nobis subduxerunt. Exiles autem ac mi-
nutas quandoque animadversiones culpandas in his
rebus non esse, vel contemnendas, Hilarius ipse, quem
doctissimum Patrem Cassiodorius nuncupat, docet;
Arianam enim impietatem increpat, quæ se ad fraudem
syllabæ adjectione, quæ in libris non exstat, instruxit.

modo PP. Carmelite possident, ad pontem est situs
Pignolo usque in hanc diem nuncupatum. Monaste-
rium ibi fuisse, et Monachos cum Abbate suo commo-
ratos olim esse noverat nemo. Linguæ Italicæ quam
proxime ab ea usque ætate præluderetur vides;
quod enim nunc Abate del Monasterio dicimus, Abbas
de Monastirium vulgariter scribebatur; cumque um in
• popularis pronuntiatio sæpe converteret, ut item e
mss. didici, et hic etiam apparet (vocapolo enim
pro vocabulum est), a vulgari lingua verba parum de-
flectunt. Sub Rege Ariperto scriptum codicem ex hac
nota non defuere qui arguerent; at litterarum forma,
ipsaque hujus adjectionis facies, satis ostendunt mul-
to recentiorem fuisse; et profecto nisi liber hic
utriusque Ariperti ævum longe antevertat, conjecturis
fidendum nullis, atque indiciis quibuscumque tutiori-
bus in posterum valedicendum: neque enim ad ip-
sum codicem, vel ad ejus amanuensem ea referuntur
verba, sed ut e loco et modo prorsus constat, sive
Builii Abbatis, sive otiosi cujuspiam lusus fuit vacuo
illo spatio abutentis, quod in plerisque etiam impres-
sis libris occurrere aliquando solet. Alios contra au-
divi, eo quod nigrescat horum verborum, fere ut in
hodiernis scripturis, atramentum, recenter addita
fuisse perperam existimantes : ita nimirum in erro-
rem proni perpetuo sunt, quicumque non omnia pen-
sitant, et uno tantum argumento ducti in his rebus
calculum ponunt.

D

Ego quidem tum ex omnium congerie, quæ mihi exhibendæ viderentur, varietates excerpseram, tum adnotatiunculas quasdam, paucis tamen locis, adjeceram: verumtamen cum acciderit me, antequam prælo singula traderentur, peregre exire et impressionis tempore abesse, autographas, quas dederam schedas, qui operis et emendationi præerant ob implexam scripturam nequaquam assequentes, quædam omittere coacti sunt, quædam aliquanto immutare. Id vero etiamsi parum referat, sunt qui me adigant, ut ex prætermissis aut interpolatis hic sequentes exhibeam. Adscripseram ergo.

Col. 15, 1. Priore Veronensis libri quaternione abscisso, variantium lectionum prima occurrit tenet pro tenuit; ut habetur paulo ante: Quartus liber auspicatur. Ab iis verbis sub finem paragraphi decimi a suis non receptum nunc ms. incipit.

C. 17, 2. Pia doctrinæ in textum receperam, subtus monens: ita ms. noster, ubi in anteriori editione

[ocr errors][ocr errors][ocr errors]

pietati doctrinæ, n. 6, divinitatem, nihil addens ; n. 7, A in anteriori natum et ex Deo.

C. 19, 1. Liber noster: necesse est in professione absoluta adversandi calumnia videatur. Aliquanto melius quam in Erasmiana cæterisve: el cesset, etc. Plane, ut opinor, restituemus locum, si legamus : at necesse est, etc., calumnia caveatur.

C. 21, 1. In anteriori pro ab eo, ut legit Erasmus quoque, habebatur aut illud, quod sententiæ non quadrat.

C. 32, 7. Quæcumque habet Pater dedit Filio: exhibentur verba hæc in editis, sed in ms. nostro non apparent, nec unde eruta fuerint reperire est.

C. 34, 9. Manibus lino occupatis, pedibus limo oblitis in textum admiseram at ignarus inter variantes recensebam.

C. 35, 3. Veronensis liber: et sumet sibimet quod liberum est: nam si verbum a tempore liberatur, videtur consequi sumpturum sibi quod liberum est, hoc est nemini obtemperaturum. Quod statim diluitur Apostoli verbis subjunctis, itemque, quoniam qui abest a tempore non abest ab auctore. Ita Ms. noster, ubi anterior editio, qui abest a cognitionis tempore. Habetur etiam in codice erans, loco tou qui erat.

B

C. 39, 1. Odiosa inserueram textui, ita præferente ms., et quia otiosa profecto non erat fraudulentia hæreticorum undique circumstrepentium.

C. 59, 1. Adjecimus e libro nostro habet Erasmus quoque, 1 Cor. xv, 8: visus est et mihi.

C. 63, 2. Salutaris tui.

C. 165, 2. Deus addidimus, nec ex conjectura tantum, sed codicis nostri auctoritate ceteris vetustioris': in Græco textu quoque ὁ ἀλεθινὸς θεός.

C. 169, 1. Se carere synagogam in hoc siquidem codice caret Patrem, careat virtutem; ad psalmum LXVI substantiam non carebunt; e Græcorum usu, apud quos Tí vσTep; Latine quoque Plautus in Curc. id quod amo, careo.

C. 245, 2. Abest æternam a nostro quoque.
C. 246, Christi secundis curis.

C. 251, 1. Omnis plenitudo divinitatis, To C papa. Sic et infra: omnis vero corporaliter plenitudo divinitatis.

C. 271, 3. In eo. Exinde inreligiosi unionis; ubi conjectura firmatur doctissimi editoris Benedictini ad n. 56 libri octavi suspicantis, unionis nomen masculini generis Hilario fuisse. Ejusdem generis fuit id nominis apud omnes cum pro margarita adhibitum est. C. 284, 5. Ecferret. Aliis etiam in locis ecferre pro efferre.

C. 296, 3. Mandando pro manendo.

C. 385, 1. Præ participes tuos. In altero tractatus in Psalmos complectente codice: præ consortes tuos. Animadversum est a nobis, sub finem præfationis ad Cassiodorii Complexiones Florentiæ vulgatas, in hujusmodi barbarismos indoctos amanuenses ex communis sermonis consuetudine aliquando incurrisse; quapropter Trimalchionem et socios, ut etiam a plebeia locutione ridiculum aucupetur, ita sermocinantes inducit Petronius Arbiter : scimus te præ litteras fatuum esse. C. 420, 6. nisi ex utroque consistit.

C. 440, 1. Solus hic itaque : neque ultra procedit Capitularis codex postrema charta diminutus. Nihil attinet monere, verba quædam addi aliquando, et subjici, quorum mihi non est laus inroganda, variantesque aliquas in diligentiæ fidem exhiberi, quas ego transmiseram: veluti genum pro genu, precem eguit pro prece eguit, saltim pro saltem similiter profane, ubi recte in editis profanæ, far, ubi triticum in farinam comminutum, figens, ubi fingens, neque, ubi nempe, exteriorque, ubi eritque, crura vulnera, ubi erat cruda. Multo minus variatum est circa Tractatus in Psalmos, præcipue ubi aliquid addideram, aut adnotaram, cuin nitidior esse autographi exemplaris scriptura. Hæc tamen sunt omissa.

C. 24, 6.Abest Cœlestis, ut etiam a Græcis pluribus. C. 26, 4. Non mutilentur : aliquanto melior lectio, sed adhuc mutilata.

C. 27, 3. In judicio.

C. 39, 2. In Ms. jus libertatis ; exinde artatum est. Cum i littera puncto superposito nequaquam a librariis distingueretur, ambigua persæpe erat lectio. Vis ac potestas non defuere qui pariter legerent, ubi jus ac potestas scripserunt Jurisconsulti. Hinc utrum Liutprandum scribamus, an Luitprandum nescimus. C. 40, 6. Convertimini. Codex Psalmorum Veronensis Capituli præstantissimus, convertamini.

C. 64, 1. In anteriori editione, quotiens qui titulos habent. Cæterum huic codici solemne est quotiensque exhibere pro quotiescumque.

C. 68, 4. In ms. civitate eversa: primam dictionem respuimus, secundam amplectimur; ita paulo ante eversam præfert liber. Rectam hic Benedictini editoris lectionem captivitas apellitur confirmat codex; a Græco enim verbo est, àπw, excludo, rejicio; quamvis auctorem alterum, qui Latine usus sit, non meminerim haud feliciter conjecerant, qui appellatur substituebant.

C. 68, 5. Psalmus David xu, ut scribebant veteres, non Psalmus XIV.¡Sic infra: explicit Psalmus xun, incipit Psalmus LI.

C. 73, 3. Alia pro alta reposuimus ex codice, et ex verborum contextu.

C. 74, 5. Quod per superiora confirmat, Propheta subjecit dicens.

C. 78. 1. In finem intellectus illi Duvid, cum venit Doec Idumæus, et adnuntiavit Saul, et dixit ei: Venit David in domum Abimelech. Abimelech constanter in libro nostro veterrimo, Septuaginta pariter 'Aбquéex scripsere. Hebraicus textus Achimelech : cujus diversitatis ratio est, quod in antiquis Hebræorum libris nomen, hoc non scriberetur per heth, seu cheth dicamus, ut in recentioribus, sed per caph; que littera cum maximam habeat similitudinem cum 2, facillima fuit earum commutatio. Hoc autem certo comperi e veteri Auctore Breviarii in Psalmos D. Hieronymo olim adscripti, sic enim ad hunc locum : In Regnorum libro, et in ipso Hebraico Psalterio Abimelech scriptum est; sed quoniam beth et caph apud Hebræos litteræ modico apice distinguuntur, ideo error facilius obrepsit.

C. 107, 4. Præter ea quæ afferuntur, addideram: Verbum habent Sedulius ac Tertullianus. Ut hic salvifica pro salvum me fac, ita alibi lucifical, et in Psal. CXLV, legit Hilarius Dominus sapientifical cæcos, ubi Vulgata illuminat. Hodiernas lectiones et D. Hieronymi emendationibus accessisse, illas ab Italica versione Hilarium arripuisse, vix ambigam.

127, 1. Tractatus in hunc atque in subsequentem liber noster non habet, sed ad præcedentis calcem : explicit Psalmus LÛ, incipitPsalmus LVII.

C. 152, in 2, inmutantur.

155, 1. et paravit eum, et in eo paravit, plane cum greco καὶ ἡτοίμασεν αὐτὸ, καὶ ἐν αὐτῷ ἡτοίμασεν.

D

C. 247, 2. quo a Zabulo tentatur. Ita scribitur in codice, atque ita passim occurrit in mss. Zaboli debellatorem præfert idem liber sub finem Sermonis in Psal. LXI. Zabuli progeniem. Zabuli potestatem, at tentaretur a Zabulo, legimus in Hilarii Commentario in Matth. apud Erasmum, Guil. Cave de Script. Eccl. in Commodiano Zabulus, Zacones pro Diacones, vocabula putat Afrorum propria: sed revera nec vocabula hæc sunt diversa, nec longius derivata; sed ut ita aliquando scriberentur, mollities quædam prolationis effecit, quam in hodiernis Græcis animadverti sæpius ζ pro δ enuntiantibus, et ζιά pro διά. Quam autem ab antiquo iis obtinuerit sonus, veteres libri testantur Zabulum sæpe, ut vidimus, præferentes ; et mire confirmat Photius, ubi animadvertit Philostorgium in Ecclesiastica Historia Nadiandum pro Nazianzo scripsisse : Ναδιανδὸν δὲ καὶ Ναζιανζὸν ἐξωνομάζει.

Č. 256, 4. Locus Isaia respicitur LIII, 5, pro nobis dolel, et nos æstimavimus eum in doloribus esse. C 256, 5. in Cælis, ut in Græco.

C. 285, 1. Nihil hic adnotaveram.

C. 329. 1. Oleum exultationis.

A in ms. legitur: Annum æterni et beati illius seculi sine
dubio declarat, quia bonitatis Domini hic annus est.
Hujus anni benedicitur corona, visitata enim terra ju-
cundissimus annus et suavissimus erit; hæc enim
Christi est potestate victoria. Magis consentaneum
est, Hilarium ipsum ita primitus elucubrasse,
deinde auxisse novis curis, et in ampliorem formam
redegisse. Forte Sermones ad populum habendos ita
prius exaravit, quos exinde in Commentarios trans-
fudit. Propterea in Psal. LXV illa omnia ms. transi
lit, quæ ad Græcitatem pertinent, et e Græci textus
lectione deducuntur. Nec tamen in hac conjectura
satis acquiescimus: nimis enim manca plerumque ex-
positio est, pluresque Psalmorum versiculos præte-
rit, quos interpretem in iis quæ desunt attigisse, ali-
quando sententia demonstrat. Quædam etiam addun-
tur, quæ Hilarii non videntur, ut ad P-al. LXIV, n. 4,
Ecclesia nondum Christi adventu inluminata, fuit ali-
quando vanis superstitionibus obnoxia, cum præcepta
gentilia, etc. Hoc in editis de humani generis univer-
sitate profertur, quam Ecclesiæ nomine nunquam
indigitavit Auctor noster. Neque illud ab eo esse cre-
diderim in Psal. CXXIV. Hoc loco in circuitu populi
Evangelium significat. Nec loca desunt minus oppor-
tune mutilata, et minus eleganter counexa. Suspicari
ergo quisquam possit ab alia manu has epitomaş
proces-isse, et in proprium usum ita ab aliquo hos
commentarios conversos. Quin et illa aliquando su-
spicio incessit; num in commentarios, quos habe-
mus, extranei quicquam et alieni insinuatum fuerit;
C velut quæ in expositione Psal. LXV a Græcarum dic-
tionum proprietate ac vi derivantur: Hilarius siqui-
dem Græcarum litterarum quamdam tantum aurulam
cœperat, si Hieronymo fides in Epistola ad Marcel-
lam; quam suspicionem tamen rem perpendentes re-
jecimus. Verum de bis eruditorum hominum judi-
cium esto.

[blocks in formation]

Exegi monimentum febre molestius, in ipso scribendi
æstu subtus addideram, Horatianum versum paulo
detorquens; ac si gratularer mihi, quod eo tamdem B
labore levatus essem : varias siquidem lectiones in-
vicem conferre, fugientes litteras persequi, codicum
apices captare; et cum miris librariorum sphalmatis
confligere, res est incredibilis molestiae plena, et
undequaque periculis circumsepta. Ipsas præcedentis
editoris eruditas adnotationes cum percurrerem, ali-
qua Parisini quamvis diligentis-imi typographi men-
da nostro ostendebam; ut ab iis sibi caveret; velut
pag. 175, ubi Tullii locus affertur negante adverbio
prætermisso modo autem id quidem typographum
nostrum, pag. 197, reposuisse video, sed dictionem
aliam præterisse : legi cnim debet; quod qui dubitat,
haud sane intelligo, cur non idem, Sol sit, an nullus
sit, dubitare possit.

Verumtamen præter diversas bic et sub textu pro-
latas lectiones, aliquos ex Hilarii tractatibus in Fsal-
mos retinet codex noster multoties, nec paucis dic-
tionibus, vel uno tantum aut altero versu ab editis
recedentes. Eos ut jacent, diligenter exscriptos con-
junctim adponimus et exhibemus errores tantum
quosdam sustulimus, et dictiones profeta, filosofus,
centensimus, etc., ad communem usum traduximus.
Varietatis ratio in eo præcipue veritur, ut multo
breviores hi nostri sint, pluresve qua periodos, qua
integras paginas sive scriptus liber resccet, sive vul-
gati interserant. Quodnam de hujusmodi differentia
judicium ferendum sit docius Lector statuet. Cogi-
taveram prius, num ex ore pronuntiantis exceptos
notarius vocis celeritatem haud assequens decurtatos
dedisset; ut quamdam Caesaris orationem, quæ cir- D in virtute Dei potentia hominis ; id est, ei corporis quod
cumferebatur, existimabat Augu-tus ab actuariis ex-
ceptam male subsequentibus verba dicentis (Suet. Cæs.
c. 55). At obstat consequentia sermonis, et addita
etiam interdum verba, ac mutatus non infrequenter
orationis contextus: ubi enim exempli causa in editis :
benignitatis Dei ex propheticis atque Apostolicis
doctrinis cognovimus ( Ad psal. LXV); et post aliqua :
Namque bonitatis Domini hic annus est, quo erunt in-
defessa illa benignæ retributionis tempora auspicanda.
Hujus igitur anni Dei benedicet coronam jucundissimus
et suavissimus visitatæ terræ inebriataque fructus.
Hæc enim Christi est, depulsa corporum nostrorum
corruptione, et perempta mortis potestate, victoria: ita

Ipso initio aliquid deesse, spatio relicto librarius
innuit: hinc est, quod a versiculo septimo expositio
incipiat. Sub finem quoque Psal. cxxxu mutilatum
dignosces. Ubi in editis col. editionis nostræ 188:
Accinctio potentiæ ei quod indigebat corpori coaptatur.
Non enim virtus accingitur, sed in virtute Dei potentia
homo quem Dominus assumpsit accingitur : multo me-
lius explicatur in ms. Non enim virtus accingitur, sed

deeral couplatur. Ejus ergo hom nis potentia, quem
Deus adsumpsit, accingitur in virtute. Jam vero nibil
ultra te moramur, amice Lector, et ipsos, ut in codi-
ce apparent, Tractatus, sive sermones, aut sermo-
num adumbrationes mavis, tibi ob oculos sistimus.

INCIPIT PSALMUS LXIII.

IN FINEM PSALMUS DAVID.

Exaudi, Deus, orationem meam, dum deprecor ad te:
a timore inimici erue animam meam. Scrutati sunt ini-
quitates, defecerunt scrutantes scrutinio. Spiritus enim
Prophetalis, qui per David loquebatur, audiens om-
nia et sciens universa, hoc in loco non solum Ju-
dæorum malignam conspirationem, verum etiam

« PoprzedniaDalej »