Obrazy na stronie
PDF
ePub

Domitiano, a Trajano tertiam, quartam ab Antonino, A Cecilius ait, adversum Deum, vel justitiam Dei advera Severo quintam, sextam a Maximino, a Decio septimam, octavam a Valeriano ab Aureliano nonam, decimam a Diocletiano et Maximiano. At Cecilius quatuor ex his decem persecutionibus penitus omisit, eas videlicet, quas Augustinus et alii a Domitiano usque ad Decium motas fuisse testificantur. Cur autem tam altum ejus fuerit de illis silentium, si postules, hanc tibi ipsiusmet verbis reddemus rationem:

sus illos reticendo. Ex utraque autem illa ratione colligi potest pro certo Cecilium habuisse hujusmodi historiam, a nullo saltem christiano scriptore ad sua usque tempora aut compositam, aut juris factam fuisse publici.

Nullos inimicorum impetus passa tunc Ecclesia, manus suas in orientem occidentemque porrexit. Jam vero non quærimus an id verum sit sed inde certo planeque colligitur Cecilii propositum in hoc libro non fuisse de omnium omnino Ecclesiæ persecutorum, sed plurium dumtaxat mortibus disserere, de iis videlicet, qui sua propter scelera, sicut ille B secutorum præcipue ultimorum crudelitate, sceleri

Quid ergo, inquies, nonne multi acta Martyrum, et christianæ religionis apologias in vulgus antea, nec semel emiserant? At certe hæc scribi ab illis non potuerunt; quin enarraverint tyrannorum flagitia, scelera, feritatem, immanitatem, et poenas gravissimas, quas tantis criminibus debitas, funesta morte vindici Deo dederunt. Numquid igitur Cecilius id ignorabat? Minime quidem sed negat tantummodo editam hactenus fuisse peculiarem quamdam de per

in hujus libri et fine et initio declarat, ac propter immanissimam in christianos sævitiam, poenas miserabili exitu dederunt.

Neque etiam constituerat eodem prorsus modo de iis ipsis disputare, quorum mortem describit. De primis si quidem a Nerone usque ad Diocletianum tanta brevitate, quinque post libri sui exordium capitulis disserit; ut eos levissime dumtaxat attingere voluisse videatur. Maximam enim vero libri partem consumit in ultimorum Ecclesiæ persecutorum Diocletiani, Herculii, Galerii, Severi, Maxentii, et Maximini horrenda tam in christianos, quam gentiles crudelitate, aliisque eorum sceleribus explicandis, propter quæ meruerunt miserrima morte puniri.

Non alius itaque in hocce libro conficiendo Cecilii C scopus fuit, quam præmissa persecutionis à primis illis imperatoribus in christianos commota, illorumque interitus brevissima enarratione, fusius explicare posteriorum in eosdem christianos immanem sævitiam, nefanda ipsorum crimina, mortem funestam, ac quomodo iis tandem divina ultione exstinctis, Ecclesia Christi mirabilem plane egerit triumphum. At certe nemo est, nullis præjudiciis præoccupatus homo, qui non fateatur verum genuinumque videri hujus libri titulum de mortibus persecutorum, cui nibil addi unquam debuit.

ARTICULUS IV.

Quibus rationibus ad hunc librum scribendum Cecilius impulsus fuerit, ac quo tempore illum in lucem protulerit.

Duas Cecilius profert rationes, quibus ad hunc librum scribendum impulsus fuit (cap. 52). Prima est, ne memoria tantarum rerum interiret, id est, pœnarum et interitus, quibus tyranni, et christianæ religionis persecutores, miserabiliter vitam finierunt, ac quomodo iis, ui mox dicebamus, æquissimo Dei judicio de medio sublatis, triumphans Christi Ecclesia pacem majoremque, quam antea, splendorem recuperavit.

Secunda ratio est, ut si quis horumce tyrannorum bistoriam scribere deinceps voluisset, ab eo veritas non corrumperetur, vel peccata illorum, uti ipsemet

bus, et morte historiam, aut eam suas venisse in manus. Nec mirum sane; quandoquidem hunc ille librum paulo post Maximini imperatoris necem se composuisse significat. Sed hujus scriptionis tempus accuratius investigandum est.

Primum itaque constat nunc Cecilii librum nuncupari Donato Confessori, qui sub initio persecutionis, a Diocletiano excitate, detrusus in carcerem, plu. rimaque per sex annos tormenta propter christianæ religionis professionem perpessus, inde tandem, ac post datum a Galerio moriente in ejusdem religionis gratiam edictum anno 311 liberatus esse perhi

betur.

Deinde vero auctor noster (cap. 45 et 50) adseverat Maximinum imperatorem tyrannorum omnium, qui christianos vexaverunt, postremum fuisse. Nec minus perspicue ab illo traditur hunc, aliosque omnes christianæ Ecclesia inimicos et persecutores sic fuisse debellatos, et divina ultione profligatos: ut nulla eorum aut stirps, aut radix, vel sicut Eusebius loquitur : μὴ γένος, μὴ σπέρμα, μηδέτι λείψανον, nec genus, nec soboles, nec ullum nominis eorum vestigium (Euseb. Orat. de laudib. Constant. c. 9, p. 629), in terra amplius remanserit. Ad hæc vero, in hujus ce libri exordio et fine non sine summa grati animi testificatione palam prædicat redditam christianis pacem, Christique Ecclesiam in pristinum restitutam esse statum atque splendorem. Atqui Maximinus anno Christi 313, aut ad summum 314, mortuus est. D Præterea Cecilius de Licinio loquitur et Constantino, adhuc fœdere et amicitia conjunctis, ac nullam obortarum inter utrumque simultatum vel minimam ullibi fecit mentionem. Denique nullibi Licinium in persecutorum Ecclesiæ numero posuit: immo vero haud obscure significat ipsum favisse christianis, el integrum refert edictum, quod in eorum gratiam mense januario anno 313, ab illo datum esse memoratur. Post hunc igitur annum, et priusquam idem Licinius in christianos sævire cœpisset, hic liber a Cecilio, nisi nos ipse fallat, editus est. Verumenimvero si Eusebiani chronici auctori et aliis, quos alibi citavimus (Dissertat. in Lactant., cap. 4, art. 1), Scriptoribus fides habenda sit, Licinius

christianos ex palatio suo anno 319, aut 320 ejecit, A est clarissimam olim apud Romanos fuisse Cæciliorum atque inde eruditiores critici ducunt persecutionis ab eo excitata initium. Cecilius itaque intra hujus 313 et 320 anni spatium, hunc librum composuit.

Quo autem præcise anno manum ultimam ei imposuerit, dictu sane difficilius. Scriptum namque Sozomenus (Lib. 1 Histor. Eccles., cap. 7, p. 408), reliquit Licinium post Cibalensem pugnam, qua anno 314 mense octobri a Constantino, illius tunc hoste, victus est, mutato prorsus animo, christianos eorumque sacerdotes ideo variis pœnis afflixisse; ut eidem Constantino ipsorum fautori crearet molesliam. Tunc ergo cœpit in illos grassari. Quin etiam Eusebius (Lib. 1 de Vita Constant., cap. 5, p. 446) nobis exhibet orationem a Licinio ante Cibalense illud prælium habitam, qua militibus edixit deos, quos hactenus coluerant, si victoriam darent, ab omnibus fore semper honorandos; secus vero, colendum Constantini Deum. Verum inde non conficitur tunc motam ab illo fuisse publicam in christianos persecutionem, sed potius eum ancipiti adhuc hæsisse animo quam religionem aut rejiceret, aut tueretur. Quid vero, quod hæc privata Licinii facta Cecifio, qui longius aberat, latere potuerunt?

gentem, ex qua omnes, quotquot orti essent, nomen accipiebant Cæcilii, addito, ut a se invicem distinguerentur, agnomine aliquo, et aliquando etiam cognomine. Pluribus quoque post stabilitam religionem christianam commune fuit Cæcilii nomen. Palam siquidem fecimus quemdam in Minucii Felicis Octavio introduci Cæcilium, qui rejectis ethnicorum religionibus, quas defendere frustra conatus fuerat, christianam lubentissime suscepit (Dissertat. in Minuc. cap. 1, art. 3). Alium adhuc Hieronymus (Catal. Script. Eccles. cap. 67, pag. 119), memorat Cæcilium Africanæ ecclesiæ presbyterum, a quo Cyprianus, Carthaginensis Episcopus, ad christianam fidem adductus, sumpsit ipsum idem Cæcilii cognomentum. B Denique in pluribus ejusdem Cypriani epistolis nomen Cæcilii inscriptum legimus (Cyprian. Epist. 7, 57, 63, 67, 70).

At certe ille ipse aperte declarat post supra memoratum Licinii edictum anno 313, pro christiana religione datum, subsecutam esse mense augusto vel septembri, Maximini et Candidiani mortem. Tum deinde narrat, illo mortuo, Valeriam Diocletiani filiam, cum matre sua Prisca per varias provincias, plebeio cultu, quindecim mensibus vagantem C errasse, et utramque postea capitis damnatam (C. 48, et seqq.). Mortuæ itaque sunt circa finem anni 514, ut infra fusius explicabitur. Nondum ergo hic liber in lucem tunc prodierat. At cum ibi finiatur, nonne inde haud immerito concludi potest illum a Cecilio hoc ipso tempore profectum, cum nihil adhuc, nec de Cibalensi prælio, nec de excitata a Licinio in christianos persecutione quidquam comperti habuisset. Ab eo itaque hic liber circa finem anni 314, aut paulo post scriptus videtur.

CAPUT II.

De libri hujus auctore, et Donato Confessore, cui nun cupatur, ac de tribus judicibus, quorum jussu variis ille propter Christi confessionem suppliciis affectus D

est.

ARTICULUS PRIMUS.

Proponuntur argumenta, quibus plurimi hunc librum Firmiano Lactantio vindicari posse putaverunt. Libri hujus titulus, a nobis qualis in unico codice Colbertino describitur, talis omnino repræsentatus, apertissime prodit Lycium, sive Lucium, littera y pro u, sicut adsolet, posita, Lucium inquam Cecilium ipsius revera esse auctorem (1). At quis ille sit, in dubium haud immerito vocari potest. Nemini etenim, veterum historiis vel mediocriter imbuto, incompertum

A quamvis hi aliique bene multi, doctrina et pictate insignes, nomen illud sortiti sint; Baluzius tamen, quem alii plerique omnes sequuntur, sibi visus est certo et perspicae deprehendisse Lucium Cælium, seu Cæcilium Firmianum Lactantium hujus libri, non secus atque aliorum, de quibus disputavimus, esse auctorem ac parentem. Persuasum autem id ita habuit; ut ullo absque scrupulo in prima libri hujus edi. tione, et alii in subsequentibus, quatuor illa Lucii Cæcilii Firmiani Lactantii nomina præfixerint. Neque eum vel minimum quidem morata sunt omissa in veteri et unico codice Colbertino duo posteriora vocabula, quibus Lactantius a cæteris omnibus, Cæcilii, sive Calii nomine appellatis, proprio quasi quodam charactere discernitur. Nam ea, inquit, ab oscitante librario, sicuti Sirmondus ad Sidonium in simili causa annotavit, prætermissa sunt.

(1) Confer disquisitionem ipsi libro de Mortibus persecutorum præmissam, in qua huic Nurrianæ opinioni validissimis argumentis contradicitur.

Tribus autem argumentis ad hunc librum Lactantio vindicandum, et illius nomini haud dubitanter inscribendum se inductum fuisse significat. Primo etenim, ubi Hieronymus genuina Firmiani Lactantii opera enumerat, in eorum numero ponit, de persecutione librum unum. At is ipse est, ait Baluzius, de quo agitur (Baluz. Not. in hujus lib. titul. Hieronym. Catal. Script. Eccles. cap. 80, pag. 121).

Secundum vero argumentum ille duxit ex hujusce libri stylo, qui ipsi omnino Lactantianus visus est. Et

id quidem confirmat Virgilii versibus, qui huicce libro, quemadmodum genuinis Lactantii operibus, in

terseruntur.

Tertium denique rationis nomentum ab eo petitur ex variis loquendi modis, qui in hoc, sicut in aliis Lactantii libris ad verbum leguntur.

Tantis porro tamque manifestis, ut ille opinatur, rationibus illud dumtaxat opponi posse putavit, quod Lactantius in vulgatis librorum suorum editionibus non Cecilius, sed Cælius vocatur. Sed respondet tam levis momenti esse hanc difficultatem, ut neminem prorsus movere debeat. In Colbertino enimvero 507, variorum Lactantii librorum codice nuncupatur Cecilius, in aliis vero duobus 1003 et 1495, nec non in

856

vetustissimo Oxoniensi illud aliudque prænomen A quatuor Lucii Cæcilii Firmiani Lactantii nomina exhibet. omittitur, et simpliciter appellatur Firmianus Lactantius. Verumtamen duabus postea hujusce de persecutorum mortibus libri editionibus Oxoniensi et Cantabrigiensi præfecti, hac Baluzii responsione minime. permoti, illius titulo nomen Cælii, non Cecilii præponi voluerunt.

Videsne integrum Cæcilii nomen in solo Colbertino codice scriptum? In Puteano enim legitur Cæli et Cælii, et duobus aliis in locis Cecili: sed librarius in his nominibus scribendis alicubi certe erravit. Quis autem dixerit unius codicis aut tubante, aut errante librarii manu exarati, et recentissimi alterius auctoritatem cæteris longe pluribus et vetustioribus et melioribus esse anteponendam? Nonne ergo inde concludi recte potest in dubium saltem jure merito vocari utrum Cæcilii aut Cecilii nomen unum ex his quatuor sit, quibus Lactantius vocatur. Atqui si id incertum est, hinc plane conficitur in libri de mortibus persecutorum titulo unum dumtaxat ex illis quatuor, nimirum Lucius, certo inveniri. Nam secundum, videlicet Cecilius, anceps saltem, uti diximus et dubium est. Duo autem posteriora, scilicet Firmianus Lactantius, plane absunt. Qua ergo ratione hic liber tanta secu❤ ritate in ejus editionibus potuit quatuor Lactantii nominibus inscribi?

Hæc porro omnia, nec plura sunt rationum momenta, quibus Baluzius, aliique eruditi homines, hunc librum Firmiano Lactantio tribuere hactenus conati sunt. Ea autem sic retulimus, ut nihil plane eorum viribus detractum, sed aliquid potius auctum fuerit. At tametsi illa Baluzio aliisque ferre omnibus validissima videantur; aliter tamen Baudrio visum fuit (Baudr. not. in cap. 1 et 2), sed cur, quave ratione, ille non explicavit. Quo autem sumus animi B candore et ingenuitate, dissimulare non possumus plura, et longe majoris, quam superiora, roboris nobis suppetere argumenta, quæ non minimum dubitandi locum præbeant utrum hic liber a Firmiano Lactantio sit revera compositus. Candido autem ac simplici more nostro ea proponemus; quo omnes, depositis omnibus præjudiciis, facilius intelligant quid de hujus libri auctore certius statuendum sit.

ARTICULUS II.

Proferuntur argumenta ex hujus libri titulo desumpta, quibus confici posse videtur Firmianum Lactantium non esse illius auctorem.

Sed agedum, et dic, quæso, quid prohibet quominus stemus codicis nostri titulo, ac credamus Lucium aliquem Cecilium esse illius libri auctorem? Nonne satis perspicue ostendimus plures sane, nec ignobiles quidem fuisse viros, qui eodem Cecilii nomine sunt appellati, et eadem qua auctor noster ætate vixerunt? Nulla autem certa ratio proferri potest, cur hic liber ab uno ex illis compositus non fuerit. Non magna igitur sine temeritate asseri potuit illum editum fuisse a Firmiano Lactantio, cujus hæc duo nomina in libri hujus titulo inscripta non sunt, et tertium dubium saltem esse debet.

Primam dubitandi rationem an hic liber Lactantio Firmiano tribui debeat, ipsiusmet titulus nobis sup- C peditavit. Duæ enim sunt illius partes, quarum prima auctoris nomen, secunda ejusdem libri argumentum nobis exhibent. Atqui utraque pars demonstrat Firmianum Lactantium non esse ejus auctorem. Non aliud quippe in eo nomen, nisi Lucii Cecilii inscribitur. Lactantius vero quatuor his nominibus Lucius Cælius, sive Cæcilius Firmianus Lactantius appellatus est. At clarissimus vir Christophorus Matthæus Pfaffius nos admonuit in vetustissimis codicibus operum ejusdem Lactantii Bobiensi et Oxoniensi, in octo Taurinensibus, in Ambrosiano, Mutinensi, et duobus Florentinis utrumque Lucii Cælii, sive Cæcilii prænomen penitus omitti. Ad Gallicanos autem codices quod spectat, in regio codice olim Puteano, ab annis 700, aut 800 scripto hic divinarum Institutionum titulus est: Fir- D majusculis exaratus est. Quis autem nescit majorem Ꭰ miani Lactantii de falsa religione. Postea : Incipit liber secundus Lactantii Firmiani. Et in fine: Cæli Firmiani Institutionum... explicit. Ad calcem vero libri de Ira Dei legitur: Cæcili Firmiani de ira... explicit ; et libri de Opificio Dei: Cæcili Firmiani..... explicit. In altero regio codice, quondam Floriacensi ab annis circiter 900 exarato: Incipit liber Firmiani Institutionum, etc., atque in margine eadem manu: Cœlii Firmiani de religione; et in fine, L. Cæli Firmiani, eodemque modo ad libri tertii, quarti et quinti calcem. Plures adhuc sunt in Colbertina bibliotheca codices, sed longe recentiores, uti in nostra de librorum Lactantii dissertatione exposuimus. At unus tantum hæc

a librariis diligentiam in hisce titulis, et auctorum nominibus, quam in cæteris omnibus describendis adhiberi? Lento siquidem ac peculiari modo hasce litteras singillatim, nec calamo currente effingunt. Huc accedit, quod hic liber ab eo librario scriptus est, qui multa verba, a se primum depravata correxit. At certe titulum libri, si quid ipsi defuisset longe potiori jure emendare debebat.

Fac tamen, si Deo placet, utrumque Lactantii Firmiani nomen a librario oscitante, et aliud cogitante, quod fieri vix aut ne vix quidem potuit, fuisse omissum. Numquid ille, ne libri hujus haud dubie venalis pretium perderet, titulum ejus numquam postea re

At quis est, inquiunt, iste Lucius Cecilius? Sed ab his, qui id postulant, vicissim petimus quinam sint plurimorum, quorum unicum superest exemplar, librorum auctores, qui solo nomine eis præfixo nobis cogniti sunt. Numquid eis idcirco abjudicandæ erunt genuinæ commentationes, et adscribendæ alteri, qui ex pluribus illorum nominibus unicum prætulerit?

Ea itaque levissima profecto postulatione omissa, Baluzius aliique contendunt ab oscitante librario prætermissa fuisse in libri de mortibus persecutorum titulo duo Lactantii Firmiani nomina. Sed id nec ulla penitus ratione firmatur, nec quomodo fieri potuerit videmus. Nam is titulus minio et litteris, uti aiunt,

legit? Numquid etiam ab alio aliquo numquam lectus A librariorum fuisse hunc ab eo notatum errorem. est, qui illum omissorum nominum admonuit? Tunc enimvero illa, sicut in alio Lactantii codice factum vidimus, saltem in margine descripsisset.

Sed similem, inquit Baluzius, prætermissionem Sirmondus in suis ad Sidonii libros animadversionibus annotavit. Sed quæ illa sit non indicat. Numquid autem ea est a Sirmondo edita in hunc titulum: C. Solli Apollinaris Sidonii epistolarum liber primus. Ibi namque doctus ille vir observat, in quibusdam, non in cunctis codicibus, Modesti nomen additum. Sed ibidem continuo nos admonet nullam hujus posterioris nominis ullibi apud Sidonium fieri mentionem, nisi eo forsitan alludere videatur, ubi ad Oresium scribit, malle se Modestum, quam facetum existimari. Quis autem non videt hanc prætermissionem ab illa B instabunt Lactantium solo aut Firmiani, aut Lactan

Atqui si paucorum est, numquid hinc ulli inferre licet eamdem fuisse oscitationem illius nominatim librarii, qui librum de mortibus persecutorum transcripsit? Sed dic, quæso, cur ille potius, quam tot alii librarii, a quibus omnes aut aliquæ separatim Lactantii commentationes descriptæ sunt, duo præcipua ejus nomina omisit, et ex duobus aliis unum scripsit quod quidem, ut diximus, valde dubium est? Donec igitur id plane ostendas, nonne multo verisimilius, ne dicamus, certius est auctorem libri de mortibus perseculorum duobus tantummodo Lucii Cecilii nuncupatum nominibus, longe a Firmiano Lactantio diversum fuisse?

Alios porro non magis audiendos putamus, qui

multum discrepare, quæ in Ceciliani libri titulo fingitur? Modesti siquidem appellatio quintum erat, nec proprium Sidonii nomen, quod illi rarissime, et in quibusdam tantum manuscriptis codicibus attributum fuit. Quærendus ergo alius libri alicujus titulus, in quo propria ac peculiaria auctoris nomina omittantur.

lii, aut utroque hoc nomine sæpius vocari. Nam cum utrumque illud nomen ei proprium fuerit, utroque, aut uno ex iis tantum a cæteris omnibus scriptoribus satis discernitur.

Verum insurget fortasse aliquis, et urgebit ab eodem Sirmondo (Præfat. in Sidon. de propr. nomin.) insuper observari nobiliores, stante Romana republica, viros pluribus nuncupatos fuisse nominibus, quorum proprium illud erat, quod primum. Post reipublicæ vero eversionem mos, inquit, inductus est; quo proprium cujusque nomen postposuerunt cæteris, aut aliunde pro arbitrio, ac sæpius a propinquis af- C quem Hieronymus (Catal. Script. Eccles. cap. 80,

Ad secundam vero tituli, quo hujusce libri argumentum continetur, partem si veniamus, inde sane rursus confici potest illum Firmiano Lactantio jure haud prorsus merito adjudicari. Nam his verbis de mortibus persecutorum, nec pluribus repræsentatur. Atqui nemo umquam aut ostendit, aut dixit compositum fuisse a Lactantio librum, quem de mortibus persecutorum inscripserit.

Contra tamen Baluzius aliique contendunt hanc inscriptionem eamdem penitus esse, ac libri illius,

fectibus deductum imposuerunt. Fatetur autem vir ille doctissimus in quibusdam librorum titulis a posteriore hoc more aberratum. Nam rei rusticæ, verbi gratia, scriptor quatuor vocabatur his nominibus; Palladius, Rutilius, Taurus, Emilianus. At quamvis hoc ultimo nomine tamquam proprio illum Isidorus (Init. lib. XVII Origin.) citaverit, a pluribus tamen Palladius tantum vocatur. Quatuor quoque erant Cassiodori nomina: sed nonnulli nomine Senator, quod epithetum esse arbitrabantur, plane rejecto, Cassiodorum simpliciter nuncupaverunt. Sed librariorum, pergit Sirmondus, brevitati studentium, negligentia proprium dumtaxat quorumdam auctorum nomen, quod quidem ultimum erat, illorum libris inscriptum fuit.

pag. 121) ab ipsomet Lactantio, non alio, quam simplici de persecutione titulo editum fuisse testificatur. Sed quo, amabo te, argumento id Baluzius, tanta, uti omnes norunt, eruditione præditus, vel alii deinceps probavere? Nullo plane. Cur ergo? Numquid arbitrati sunt ita unum eumdemque esse de persecutione et de mortibus persecutorum librum; ut ad id demonstrandum nullo, ne minimo quidem, argumento opus sit? Sed quis eis illud asserentibus fidem statim habebit? Nobis certe videtur his titulis diversum omnino argumentum designari, quod quidem vario penitus modo tractari debuit. Qui enim de persecutione, christianorum videlicet, conficit librum, is procul dubio in illo explicare debet quæ, D et quanta ii pro religionis suæ professione tormenta ac supplicia pertulerint, ac quomodo illam ad extremum usque spiritum, et crudelissimam internecionem fuerint tutati. Atqui hæc describi potuerunt, tametsi nulla aut levissima de ullius persecutoris morte, aut publicis gentilium rebus fiat mentio. Contra vero Cecilius noster in libro de persecutorum mortibus simili plane modo de gentilium ac de christianorum vexationibus sermonem instituit. Deinde vero ab hujus libri exordio aperte declarat illum a se ideo editunt, ut palam omnibus faceret, quibus pœnis in eos christianorum persecutores cœlestis judicis severitas vindicaverit, ac quomodo illi serius quidem, sed graviter ac digne debitas sceleribus suis

Sed quid contra nos facit hæc scita Sirmondi observatio? nos enim ibi monuit a festinantibus librariis omissa fuisse prima Auctorum nomina, ac scriptum tantummodo ultimum. At nunc non de primis agitur Scriptoris nominibus, sed de ultimis, quæ a librario prætermissa jure vel injuria contendunt. Huc accedit quod Lactantius in nullo umquam librorum titulo, nec ab ullo umquam auctore Lucius, aut Lucius Cecilius tantum appellatus est. Quacumque igitur festinatione liber de mortibus persecutorum exaratus fingatur, illius titulo nomina Firmiani Lactantii potius quam Lucii Cecilii, scribi debuerant.

Præterea Sirmondus aperte declarat paucorum

pœnas supremo persolverint Deo, qui in illis exstin- A Anglicisque interpretationibus explicare voluerunt,

guendis et delendis virtutem majestatemque suam ostendit. Ad illud autem argumentum toto in libro collineat, nec ab illo ad aliud digreditur. Diversum est igitur utriusque libri de mortibus persecutorum, et de persecutione argumentum.

a se invicem omnino dissentiant. Nihil autem necesse est horumce obscuriorum locorum, et variarum in his explanandis opinionum omnia hic congerere exempla. Nam sæpius occurrunt, et plura a nobis postea annotabuntur. Quis autem nobiscum non fatebitur eruditos illos homines debuisse aut vitiose hujus brevitatis accusare Lactantium, aut ipsi hunc librum abjudicare? Atqui nullus adhuc illud sermonis vitium in genuinis Lactantii operibus deprehendit. Quid autem inde sequitur, quis non videat?

Neque dixeris Hieronymum ex iis unum esse, qui in citandis memoriter librorum titulis sæpius erraverunt. Non enim hunc solum Lactantii librum, sed alios plures citavit. Qua ergo ratione dici potest in hoc solo recensendo memoria lapsus? Deinde vero si memoria illum ibi defecit, cur illius falsa auctoritate ad hunc librum Lactantio adjudicandum abu

tuntur.

Præterea quomodo tanta confidentia asseverari potest unam eamdemque esse illam de persecutione, B et de mortibus persecutorum commentationem? Scimus enim quid hic Cecilii de mortibus persecutorum liber complectatur: quid vero in Lactantii libro de persecutione scriptum fuerit, plane penitusque ignoramus. Nam jacturam illius jam a longissimo tempore fecimus, ac solus illius titulus ab Hieronymo designatus superest. Tacuit enimvero eximius ille doctor que in illo a Lactantio disputata sunt, nec ulli alteri hæc scire hactenus licuit. Donec ergo hic liber inveniatur, aut aliquis nobis certo ostendat quæ in hoc, a se lecto, contineantur, nemo plane homo affirmare jure merito potest illum eumdem esse, atque Cecilii nostri librum. Sed ad alia non minoris ponderis rationum momenta gradum, si lubet, faciamus.

Sed agedum, planeque demonstremus quantum non solum obscura sit Cecilii nostri breviloquentia, sed quantum etiam illius dicendi genus et stylus a Lactantiano discrepent. Primum itaque Cecilius ( cap. 2) de primis Christi discipulis sic loquitur: Per omnes provincias et civitates Ecclesiæ fundamenta miserunt. Quis autem bonæ latinitatis auctor hoc, quod Lactantianum esse venditant, umquam dixit mittere fundamenta? Is certe non est Lactantius, qui melius scripsit fundamenta Ecclesiæ ubique jece. runt (Lactant. lib. 1v Inst. cap. 21 ). Numquid autem dices ibi errasse imperitum librarium, qui pro verbo jecerunt, scripsit miserunt? Sed id primo quidem gratis fingitur. Deinde vero si omnia barbara verba, et impropriæ dictiones, quæ in hoc libro occurrunt, librarii imperitiæ tribuenda esse censeas, qua ratione asseverare potes Lactantianum loquendi genus in hoc ipso libro facile agnosci, quod in unico, hactenus superstite, exemplari fœde corruptum fateris?

C

ARTICULUS III.

Exponuntur alia argumenta, quibus demonstrari potest hunc librum a Firmiano Lactantio non esse profectum, et iis opposita diluuntur.

Nullum certe, quo hic liber Lactantio adjudicetur, argumentum minoris momenti et ponderis esse videtur, quam illud, quod plurimi hactenus ex auctoris illius stylo et scribendi ratione erui posse existimant. Nam inde manifeste demonstrari potest eum ab illo Firmiano Lactantio scriptum numquam fuisse. Quod quidem ut clarius faciliusque percipiatur, observandum est longe certius ex styli orationisque differentia, quam similitudine, judicium ferri posse, an diversi libri ab uno eodemque auctore profecti fuerint. Plures enimvero potuerunt alterius stylum scribendique modum aut assequi, aut saltem imitari. At nullus in conscribendis pluribus libris omnino dissimili penitusque diverso loquendi modo usus est. Atqui ea dictionis, sermonisque discrepantia in Cecilii et Lactantii libris passim deprehenditur.

Qui enim hunc Cecilii nostri librum majori cura pervolutarunt, suisque illustrare connisi sunt notis et observationibus, hi fateri coguntur Cecilii breviloquentiam, ejusque sermonis brevitatem vitiosam esse, ac plane obscuram. Et certe pluribus in locis tanta obscuritate est involuta; ut ii qui tencbricosos ejusmodi locos aut suis animadversionibus, aut Gallicis

Paulo post vero Cecilius (cap. 3) de secundi Ecclesiæ persecutoris morte disputat. Sed Domitiani, a quo excitata est, nomen nullibi, ne semel quidem ab eo expressum invenies. Siccine ergo Lactantius suspensos suis in libris retinuit legentium animos; ut eis, de quo loquatur, relinquat non facile divinandum?

Tum deinde Cecilius: Rex, inquit, Persarum Sapores, qui eum, Valerianum imperatorem, ceperat, si quando libuerit aut vehiculum ascendere, aut equum, inclinare sibi Romanum jubebat, ac terga præbere, et imposito pede super dorsum ejus, illud verum esse dicebat, exprobrans ei cum risu, non quod in tabulis, aut parietibus Romani pingerent. Quis umquam, amabo le, phrasim D huic similem in veris Lactantii libris animadvertit? Eam proferat, si libet, ac cedimus. At certe Baudrius fatetur primo nulla hujus commatis, imposito pede super dorsum ejus, sibi occurrisse exempla, nisi in vulgata sacræ Scripturæ interpre tatione, quam quidem Lactantiano stylo similem esse nemo umquam dixerit. Deinde vero idem Baudrius declarat se horum verborum, illud verum esse dicebat, vix ac ne vix quidem assequi potuisse sensum. Numquid ergo illum facilius percipient alii, minus docti, aut qui animo non ita attento hunc librum legerunt? At quidam auctores deprehendisse sibi videntur particulam non ibi præpostere a librario addita qua sublata sensus auctoris obscurus non erit. Sed quid

[ocr errors]
« PoprzedniaDalej »