Obrazy na stronie
PDF
ePub

medius inter Arcas et Raphanæas Agrippæ regni civita- A
tes. Habet autem quoddam peculiare miraculum. Nam
cum sit, quando fluit, plurimus, neque meatu segnis,
tamen interpositis sex diebus á fontibus deficiens, sic-
cum exhibet locum videre. Deinde quasi nulla muta-
tione facta septimo die similis exoritur; atque hunc
ordinem eum semper observare pro certo compertum
est. Unde etiam Sabbaticus appellatus est, a sacro Ju-
dæorum septinio die sic denominatus. Locus revera in
tricatus, et, ex sententia Casauboni, jam ante Ruffi-
num corruptus, quia omnes Rabbisi Josepho adver-
santur, et Sabbaticum fluvinin dici contendunt, non
quod undas septimo exoneret, sed quod eo quiescat
die; quod et facit Plinius xxx1, 41, Hist. Naturalis ;
In Judæa rivus Sabbatis omnibus siccatur. Spizelius, in
dissertat. de Israelitis Americ. arbitratur fluvium
illum nomen Sabbatici juxta Josephum non exinde
accepisse, quod quavis septima die quiescat, sed
quod singulis Sabbatis insigni quadam mutatione
gaudeat. Manasse Ben Israel ita verborum sensum
invertit, ut Plinio per omnia respondeat; Isaacus vero
Casaubonus paucorum verborum trajectione, et non-
.nullorum omissione, corruptum restituit in Exerc.
adv. Baronium. Verum ego nulla verba omissa essé
persuasus sunn: et ita restituebam illa: où azokaïos
ἐξ ἡμερῶν ἀριθμὸν : ἔπειτα δὲ πᾶς ἐκ τῶν πηγῶν ἐπι-
λείπων, ξηρὸν παραδίδωσιν ὁρᾶν τὸν τόπον. εἰ ὥσπερ
οὐδεμιᾶς γενομένης μεταβολῆς, ὅμοιος κατὰ ( I. μετά)
thy ¿bdouny exdidwo; id est, feraturque impetu non
leni per spatium sex dierum : inde totus ab ipsis fonti-
bus deficiens, siccum præbet spectandum alveum; et
hine, quasi nulla facta esset mulatio, similis post s pli-
mum diem érumpit. Nam dum scribit, fluvium Sabba-
ticum post sextum diem siccum fuisse, et post septi-
mum, similem, ut ante septimum diem illum, eru-
pisse, satis clare docet eum omnibus Sabbatis quie-
visse et siccum fuisse. Sed eruditi judicent, qui
nobis jamdiu Joséphum promiserunt emendatiorem
Ionge.

B

CAPUT LI.

Valeria quoque per varias provincias quindecim mensibus plebeio cntiu pervagata... Videndum est unde hujus vagationis epochia repetenda sit. Licinius an. Chr. 313, kal. maii, vicit Maximinum, a quo tempore, si errores Valeriæ computamus, necesse est illam occisam esse mense junio vel Julio an. 314. Quod si vero eos numerare incipimus ab eo tempore, quo in exilium missa est a Maximino, anno 312, sequitur eam haud multo post victum Maximinum neci fuisse data; quod certe a ratione alienum non est, quia imprimis Valeriam, si conjectura mea vera, necare cupiebat Licinius; et quia etiam Lactantius, c. 39, diserte tradit, Maximinum ipsam cum matre in exilium relegasse, nec in locum certum, sed huc atque illuc præcipitem cum ludibrio exturbasse : quod infortunium dum illa subire cogitur, certe non nisi plebeium cultum induta fuit: quanquam non diffitear, rò pervagata videri significare eam non jussu imperatoris, sed sua sponte, et ad evitandos persecutores, modo in hanc, modo in aliam provinciam, sese transtulisse. Quod si libellus hic in lucem editus est statim post victum Maximinum, et ante bellum quod anno 314, inter Constantinum et Licinium ortum est, commode fuga hec a Maximini decreto repeti potest. Illo bello victus fuit Licinius vIII id. oct. ejusdem anni, pacemque obtinet tradito Hlyrico, et anno demum 319, ad deos redit; vel potius se semper gentilem fuisse ostendit, proposito edicto me episcopi haberent concilia, Christianosque persequitar. Quod si quis existimet, post primum quod inter Constantinum et Licinium fuit bellum, hunc librum a Lactantio editum esse, videbit ille facili opera, ejus natales adscribi debere tempori, quod inter annos 314 er 319 intercedit. Nam pace fruebatur Ecclesia, cum hæc memoriæ mandarentur.}

Pœnas dedit... Non opinor Lactantium velle significare eas ut noxias punitas esse, sed tantum morte periisse violenta.

CAPUT LII.

Quæ omnia, etc. Hæc erunt planissima, si distinguas, Quæ omnia (secundum fidem scientium loquor) ita ut gesta sunt mandanda litteris credidi.

Clara per gentes Joviorum et Herculiorum cognomina, quæ primum a Dioclete et Maximiano insolenter assumpta, ac postmodum ad successores eorum translata, viluerunt? Alii igitur post Diocletianum et Maximianum Jovii atque Herculii cognominati sunt. Sane Galerius, Maximinus et Licinius Jovi fuerunt dieti, uti docet Valesius ad Euseb. Ix, 9 Histor. Eccles., et Tristanus, t. I, p. 435, qui tamen nummum elegantissimum non satis bene explicat: id quod facit Henr. Norisins, vir doctissimus, in explicatione Nummi Liciniani, ubi simul docet Constantium et Constantinum Herculios fuisse appellatos; quod etiam memorat auctor panegyrici Maximiano et Constantino dicti, cap. 8: Hic est qui nomen, quod accepit a Deo principe generis tui, dedit vobis (Constantina) qui se progeniem esse Herculis non adulationibus fabntosis, sed æquatis virtutibus comprobavit. Atque in Epitome zpovo pag. 277, Muximinus Jovius nuvéstatos Kaisao occurrit; et Galerius Maximianus intelligendis est: quomodo vice versa, Maximinus nonnunquam ab auctoribus nomina hec confundentibus, vel librariorum vitio, Maximiumus appellatur.

C

Delevit ea Dominus... Rectissime ita Deus noster vocatur, quippe qui optimo jure omnium rerum Dominus est. Dederunt tamen et Gentiles tam splendidum et tam illustrem titulum diis deabusque suis. Apud Gruterum, vi, 68, occurrit KYPIOƐ AƐKAHIIOE; et in numing apud Harduinum, Oròs uéyas Kúpus Eάparts, uti haud absque ratione diductis kitteris legendum esse suspicatur vir eruditus. Solem DOMINUM Latinis, Græcisque scoñótmy dictum fuisse, đoċui in Harpocr. pag. 113, et per DOMINUM INVICTUM apud Gruter. xi, 1066, vel sol intelligi debet, qui sape Invictus vocatur, vel deus, quem Commodianus instructione 15 Invictum absolute appellat, qui Agdestis erat; cui robur invictum tribuit Arnobis, et quem cum Mithra vel sole confundi observat Rigaltius': vel denique ita appellatur Deus eo in loco cuftus. Nec de caruerunt hoc titulo. Kupia "Aprepis, Domina Diana; occurrit in ins. x, pag. 1066 Gruteri ; DoMINE in alia pag. 90, Albæ Juliæ reperta, per quas forte Dea Matres designantur; et DOMINA HONOR in ins. m. pag. 100, quod notandum, quia Honor est masculini generis, et is tamen DOMINA (si modo nulle linee interierunt) vocatur, quia interdùm instar deæ effingebatur, uti constat ex nummo Galbæ, qui inscribitur HONOS ET VIRTUS. Virgilio lib. m, En. v. 113, non aliter Cybele, vel deur mater,

vocatur :

Et juncti currum dominæ subiereleones.

Et quanquam nonnulli apud Servium arbitrentur Cybelem leonum dominam dici, notat tamen idem eam propric dominam fuisse appellatam. Dominas, ait, deas dicunt ; ut alibi:

Hi dominam Ditis thalamo deducere adorti.

Sane dominam proprie matrem deum dici Varro et cœteri affirmant; nam et ibi Proserpinam ideo a Virgilio dominam appellatam, quod ipsa terra esse dicatur, sicut et mater deum: mox addit, Hanc eamdem (nempe Cybelen) Eram appellari, hoc est Dominam. Non aliter canit Germanicus in Arateis :

Dictæi exercent dominæ famuli Corybantes,

id est, famuli matris deum; idemque epitheton Junoni atque Dianæ dat Valerius Flaccus, lib. iv, v. 555, et lib. vii, v. 181, Argonaut. Quin et Arcades deam

summa veneratione coluerunt simpliciter Aérova A tassent, animadverti; datisque ad præpositos litteris, dictam, uti ex Pausania 1. vi patet. Interpres, p. 499, etiam milites cogi ad nefanda sacrificia, præcepit ut qui eam facit Proserpinam; procul dubio quia Cereri non paruissent militia solverentur. Cap. 15: Furebat conjungitur, et quia, pag. 516, ejus filia esse dicitur: ergo imperator jam non in domesticos tantum, sed in sed tamen ibi simul clare a Proserpina distinguitur, omnes; et primam omnium filiam Valeriam conjugemNeptunique et Cereris filia dicitur; et scribit insuper que Priscam sacrificio pollui coegit. Et mox: Nam juPausanias se non audere ἐς τοὺς ἀτελεστέρους γράφει dices per omnia templa dispersi universos ad sacrificia nomen hujus deæ : quæ certe docent satis superque cogebant. Ultima hæc verba explicare obiter conatus eam Proserpinam non fuisse. Verum licet Gentilium fui ad cap. 1; sed ut illa non damno plane, ita aliquid dii ita cognominati sint, noster tamen Deus optimo majus et annotatione dignius in iis videtur recondijure Dominus est; qui ́ut eos dejecit et calcavit, ita tum esse. Nam existimo Christianos tam acerba perspero eumdem tandem respecturum populi fidelis secutione pressos una cum Gentilibus deorum tematrocissimas calamitates, et pacem redditurum Ec- pla frequentasse, non ut eos adorarent, iis sacrificaclesiæ veræ per totum orbem terrarum. Imperatores rent, vel aliqua re honorem ementitis numinibus etiam Romani domini appellati sunt, uti est notissi- haberent, sed ad evitanda tormenta et pœnas, qua mum; nec illud monerem, nisi viderem Gasp. Gevar- parata continuo erant iis qui Christiani habebantur, tium ab lib. 1 Sylvarum Statii extremum non satis Christoque ejurato, diis sacrificare nolebant. Dioclebene interpretatum esse Claudianum. Nam cum do- tianus certior factus quid rerum gereretur, jubet cuisset Domitianum, Trajanum, aliosque Dominos omnes qui in templis reperiebantur sacrificare, id dictos fuisse, addit se mirari Claudianum, lib. in quod nequaquam necesse erat statuere, si nulli alii de Laud. Stiliconis, signate scribere Romanos primo B quam Gentiles templa adibant; atque ea via factum omnium Domini appellationem Stiliconi tribuisse his est ut Christiani qui cruciatus effugere conabantur verbis : detegerentur: unde et mox sequitur: Pleni carceres erant, tormentorum genera inaudita excogitabantur. Et procul dubio Christiani persuasum habuerunt sibi illud licuisse facere ad evitandam persecutionem, et tamen fidem Christo datam se posse servare; quia nequaquam consilium illis erat templa intrantibus idola colendi. Non jam dicam, Nicolaitas multa docuisse absque discretione facere, et immolata idolis vesci, et in templis esse, et publice omnia communiter agere, quemadmodum loquitur auctor Indiculi de Haresibus Judæorum, qui vulgo Hieronymo tribuitur: sed videor animadvertisse Veteres distinxisse eos qui templa idolorum colendorum causa adibant, ab iis qui eo animo eadem non frequentabant. Can. 1 concil. eliberitani ita se habet: Placuit inter eos, qui post fidem baptismi salutaris, adulta ætate, ad templum idololatrurus accesserit et fecerit, quod est crimen principale, quia est summum scelus, placuit nec in fine eum communionem accipere. Distinguuntur enim Christiani, qui templa adeunt animo idola adorandi, et qui illud faciebant et sacrificabant; quod utrumque cum Christiani qui sese a persecutionibus liberare conabantur non fecerint, videor haud immerito affirmare, eos nihil cum aliis commune habuisse, nec de illis loqui canonem concilii. Sic canone I distinguuntur Flamines, qui munera quæ in honorem deorum celebrabantur dederint tantum, et qui sacrificaverint simul: Item Flamines, qui non immolaverint, sed munus tantum dederint, eo quod se a funestis abstinuerint sacrificiis, placuit in fine eis præstari communionem; et Can. Lv, sacerdotes, qui tantum coronam portant, nec sacrificant, nec de suis sumplibus aliquid ad idola præstant, placuit post biennium accipere communionem. Et exemplum elegans est apud Cyprianum ep. XXI, ubi Candidum Æcusam, ut Cestriensis rescribit, vocat, quia pro se dona numeravit, ne sacrificaret. Sed tantum ascendisse videtur usque ad tria fata, vel dryphacta (irecte rescribendum censet J. F. Gronovius, præclaræ vir eruditionis, cap. 14 Obs. in scripteres eccles.), et inde descendisse ad dryphacta, scilicet, ubi coram præside sacrificare cogebantur Christiani, quoque licet ascenderit Candida, excusatur tamen a Cypriano, quia sacrificio sese non polluit. Et quanquam a peccato, mea ex sententia, nequaquam immunes sint qui eam ob causam Gentilium templa intrant, aliquo tamen modo excusari posse videntur, quia id non faciebant animo idola colendi. Sic Canon 41 concilii laudati permittit ut fideles idola in domibus suis habere possint. Adnioneri placuit fideles ut in quantum possunt prohibeant ne idola in domibus suis habeant si vero vim metuunt servorum, vel se ipsos puros conservent; si non fecerint, alieni ab Ecclesia habeantur. Nec absque ratione est quod notat Albaspinæus, verba ista haud dubitanter astruere, concilium illud difficillimis persecutionum temporibus,

C

Si nova Lactantii de Mortibus Persecutorum editio absoluta foret, hasce a me haud ferres forte litteras, vir amplissime; nam cum varii præstantis eruditionis viri præter Baluzium et me (id quod vehementem in modum gaudeo), libellum hunc illustrare animum induxerint, vix dubito quin eorum alicui in mentem venerit, quod præcipuum earum caput erit. Pauca verba sunt, et in quibus prima fronte vix aliquid observatione dignum sese offert: unde et factum est ut, cum Notulas meas digererem, non animadveterim quod nunc ad te cognoscendi causa mitto.

D

Constat igitur Gentiles coegisse Christianos ut sacrificarent diis, nihilque ab iis exegisse aliud, quando eos veræ religioni nuntium remittere cogebant. Plurima historiæ ecclesiasticæ, passionum, Patrumque loca hoc testantur satis superque. Notum est quod Eulalia dictum esse canit Prudentius, Hymno περὶ Στεφ. 5.

Publica sed nunquam tanta se gratia fudit
Assensu, quis enim princeps hoc omnibus egit
Obsequiis, sese dominum patremque vocari,
Quod tibi continuis resonant convexa diebus?
Macte novis consul titulis, Mavortia plebes
Te dominum Bruto non indignante fatetur,
Et quod adhuc nullo potuit terrore coacta
Libertas romana pati, Stiliconis amori
Detulit.

Sed hanc Claudiani mentem fuisse vix puto: quin potius arbitror eum canere populum coactum quasi et invitum ita principes appellasse; id quod certe sequitur, si probabilem admodum Heinsii conjecturam admittimus, Princeps non omnibus emit obsequiis; et eumdem populum sua sponte atque ex affectu Stiliconem dominum vocasse: vel Stiliconem primum consulum fuisse, qui dominus a populo nominatus sit; quod certe firmant sequentia, quibus docet ipsum restitutorem libertatis Brutum id non ægre laturum, quia scilicet Stilico, licet dominus appellaretur, parentem tamen populi agebat.

Amplissimo viro PAULO VOET VAN WINSSEN, Celsis ac præpotentibus Trajectinæ dioceseos Ordinibus a Secretis, S. D. GISB. Cuperus.

[ocr errors]

Hæc (tormenta) rogo, quis labor est fugere ?
Si modicum salis eminulis,

Thuris et exiguum, digitis
Tangere, Virgo benigna velis,
Puna gravis procul abfuerit.

Diocletianus apud Lact., cap. 10: Ira furens, sacrificare non eos tantum qui sacris ministrabant, sed universos qui erant in palatio jussit, et in eos, si detrec

plane fuit animo. Hæc mea de Lactantii loco et inscriptione veteri sententia, quam si approbaveris, recte me huic scribendæ epistole borulam impendisse existimabo: sin secus eveniat, et me mea fallat conjectura, nihilominus lætabor ne hoc egisse, quia dolor, quem ex charissimæ uxoris morte repentina cepi vix consolabilem mitigari videtur, dum tecum colloquor; atque hæc eamdem causa non patitur ut finem litteris imponam: sed jubet quasi ut unam aut alteram notam adjiciam, quæ reliquis jungi debent.

atque adeo ante Constantinum convocatum; nam no- A a qua gens illa post captivitatem Babylonicam averso minis delationem per servos suos fieri non exhorruissent, si impunitate proposita potuissent ad arbitrium religionem quamlibet amplecti et tueri. Quemadmodum igitur domi suæ fideles persecutionis tempore idola habere potuerunt, et permittere ut servi ea adorarent, ne scilicet ab iis accusarentur, ita videntur persuasum habuisse sese Gentilium templa frequentare potuisse ad evitandam persecutionem; nec poterant in iis facile distingui, quia loca erant amplissima, porticibus exornata, aliisque operibus, in quibus ambulare poterant, nihilque earum rerum agere, quas Gentiles facere consueverant colentes numina sua, idque eo magis, quia hi sæpe templa adibant salutaturi tantum deos, nec semper sacrificabant. Nolo jam disputare num recte an secus fecerint Christiani, aut quam grave peccatum hoc sit; nec etiam inquirere quo piaculo teneantur qui ex nostratibus, videndi tantum gratia, eorum Christianorum templa intrant, in quibus statuæ et simulacra non ornatus tantum, sed cultus etiam gratia disposita sunt. Verum illud facere non possum, quin moneam Gentiles nihil aliud exegisse a Christianis, quam ut sacrificarent, nulla tacti cura, quo animo homines deos suos colerent (*). Horum utinam exemplum non imitarentur pontificii, qui sacris suis initialos esse existimant omnes, quos, vi, metu, pœnis, tormentis cogunt eorum participes fieri, cum Julianus apostata contraria senserit, vetueritque ne qui aliquem Christianorum aut injuria afficerent, aut contumelia, μηδὲ ἄκοντας πρὸς θυσίαν ἕλκειν, neque invitos ad sacrificandum traherent, sed ut qui sua sponte ad aras accederent prius placarent deos ̓Αποτροτιαίους, et expiationibus, quæ ipsis usitata sunt, purgarentur. Nam meliorem partem nostri, animum et mentem, non corpus sibi poscit Deus. Sed libet hac occasione inscriptionem veterem ad partes vocare, ex qua videor affirmare posse Judæos persecutionis tempore vel nuntium remisisse religioni sue, vel etiam ejus evitanda causa fecisse nonnulla, unde Gentiles per- C snasum habere poterant illos non amplius Judæos esse. Inter marmora Oxoniensia,num. xxvin, et apud Reinesium, num. LXVIII, exstat inscriptio quæ comprehendit eorum nomina, qui pecunias contulerunt ad exornandum, ut videtur, gymnasium Smyrnæ; et inter illos recensentur Judæi, of Tote' loudaïol, M. A., id est, ex sententia virorum eruditorum, qui nuper affuere Judæi, minam unam. Verum mihi videbatur nonnunquam reddi hæc verba debere, qui quondam fuerunt Judæi. Hæc acta sunt Smyrne tempore Adriani imperatoris, quo gravissimam Judæi excitarunt seditionem et rebellionem, duce Barchocheba, pseudo-Messia. Illos vicit Adrianus, tota Judea vastata, et occisa est miseræ gentis multitudo sine numero; cumque persecutionem absque dubio passi sint per totum imperium Romanum, fieri potuit facili opera ut nonnulli Smyrnensium Deo nuntium remiserint, et Gentilium superstitionem fuerint amplexi, vel argentum ad ornandum Fortunæ fanum contulerint, ut putarent Gentiles, eos in ipsorum castra transivisse, atque ita sese a tormentis liberarent. Nam Judæos haud difficulter talia ex magistrorum suorum sententia facere potuisse, patet ex iis quæ observavit Jacobus Capellus in libros Mosis, pag. 619 et sequentibus. Nec sane video cur minam darent in ornatum templi Judæi, qui nuper affuere, cum non sit verosimile Judæos, qui alio habitatum concesserant, vel alio sese contulerant, collaturos aliquid ad ædificandum Smyrnæ templum, vel idem præstaturos, si palam profiteri auderent sese Judæos esse; cum immunes nequaquam ab idololatria forent,

(*) Atrox calumnia. Cor imprimis exigit Ecclesia catholic, sed illud scrutari non potest. Neminem cogit. At principes ejus, qui non sine causa gladium portant, rebelles, discordiarum seminatores, contumaces, turbulentos, ut R. P. societati perniciosos, meritis afficiunt pœnis.

B

Ad caput 9, post legimus, addo: Atque huc respicit Augustinus lib. IV, pag. 29, de Civitate Dei, ubi deum Terminum ridet. Aliud est enim non cessisse, aliud unde cesseras redisse. Quanquam etiam postea in Orientalibus partibus Hadriani voluntate mutati sunt termini imperii Romani. Ille namque tres provincias nobiles, Armeniam, Mesopotamiam, Assyriam Persarum concessit imperio, ut Deus ille Terminus, qui Romanos terminos secundum istos tuebatur, et per illud pulcherrimum auspicium loco non cesserat Jovi, plus Hadrianum regem hominum, quam regem deorum timuisse videatur. Receptis quoque alio tempore provinciis memoratis, nostra pene memoria, retrorsus Terminus cessit, quando Julianus deorum illorum oraculis deditus, immnoderato ausu naves jussit incendi, quibus alimonia portabatur, etc.

Ad cap. 17 noto Veteres dixisse certare alicui et similia; atque hanc loquendi formam observo etiam in Inscrip. CCCXXXIX Gruteri :

CERTASTI. MULTIS. NULLUM. pauper. timuisti.
INVIDIAM. PASSUS. SEMPER. FORTIS. TACUISTI.

Et apud Apul. 1. v, pag. 143: Cum viderem canes et modo magnos, et numero multos, et ursis ac leonibus ad pugnandum idoneos.

Ad cap. 33 annotavi: odoritatem, prioritatem, etc., inveniri, quibus adde indulgitatem. Junius Philargyr. ad Georgic. Nove indulgentia dixit. Veteres enim indulgitatem dicebant, ut Čœlius in vi: Consuetudine uxoris indulgitate liberum.

Ad cap. 36, post ad Hist. Aug., adde: Ita Isidis sacerdotum primus vocatur summus, vel primarius, vel præcipuus sacerdos, Apuleio, lib. 11, pag. 264, 266 et 267. Ed. Elm.

D

Ad cap. 40 Observo, quo sensu homines, vel animalia dicantur famuli el bepanovτes deorum. Psyche apud Apul. lib. v Metam. eamdem ob causam Cererem rogat per famulorum draconum pinnata curricula; et Plato sese vocare solebat τοῖς κύκνοις ὁμόδουλου, teste Olympiodoro in ejus Vita, quia cygni in tutela Apollinis, vel ipsi dicati eran!, ipseque genitus putabatur eo deo. Præterea sacrati diis, vel eorum sacris initiati famuli dicebantur. Apul. lib. 11: Pro hinc me quoque peti maqno etiam deo famulum sentire deberem, et servire iisdem; idem: Teque jam nunc obsequio religionis nostræ dedica, el ministerii jugum subi voluntarium: nam cum cœperis deæ servire, tunc magis senties fructum tuæ libertatis. In Inscript. x11, 328, FAMULA BACCHI Occurrit; et Augustino lib. IV, cap. 10 de Civitate Dei, vestales virgines dicuntur ancille Vestæ, quod mirifice Lactantio convenit. Strabo, lib. XII, 1, 557, scribit Amerie templum Mavis fuisse, Tolλous ispodoulous habens; et pag. 577, Antiochiæ ad Pisidiam ἱερωσύνην Μηνὸς ̓Αρκαίου πλῆθος ἔχουσαν ispodovkov, id est, sacerdotium Luni, cognomine Arcæi (alibi Aoxaios vocatur, et Salmasio ad H. A. 'Apxaïos) multitudinem habens Hierodulorum, sive sacrorum famulorum, quo nomine sacerdotes et sacrati venire possunt; et pag. 559, Strabo ispodoúlous el ispias distinguit. Verti autem vos Luni, idque etiam pag. 580, faciendum arbitror; nec puto mensem aliquem ab iis populis cultum fuisse, sed deum Lunum, qui in nummis Antiochiæ ad Pisidiam, ne quid de aliis urbibus dicam, cernitur, quique etiam in num

[ocr errors][ocr errors]

mo Olbianorum, quorum urbs in Pamphilia fuit, A
equo insidet. Videri possunt quæ pag. 17 Harpocra-
tis noto, ubi Diospolin voco Armeniæ urbem quæ
Straboni Diopolis dicitur, quod monendum duxi. At-
que inde simul constabit, utique Mensem in Antio-
chensium nummo, uti existimant Eruditi, non me-
morari, sed rescribi debere Antiochensis, non autem
Mensis COL. CES. Antioch., id quod obiter in Harpo-
crate monui, et etiam placet Harduino in Antirrhe-
tico. Atque, si fas est sacra miscere profanis, Chris-
tiani, ipsique Apostoli dovλor Xproto vocantur, et
episcopus in Ins. 1x, 1053, FAMULUS CHRISTI.

Ad caput. XXXIX et præcipue in præfatione ago de
combustione cadaveruin, necnou de corporibus inte-
gris conditis. Postea observavi, Apuleii tempore hu-
mationem etiam in usu fuisse, uti clarissime patetex
historia pueri quem veneno e medio sublatum puta-
bant, cum contra potionem soporiferam ipsi miscuis-
set medicus, lib. Metam. x. Deinde magnam Gentiles
religionem tenuisse, corpora integra ut sepulturæ
mandarentur, vel inde patet, quod cadavera in ædi-
bus collocata servarent diligenter, ne magæ aliqua
membra inde auferrent. Narrat id multis Apul. lib. 11,
p. 124, et addit: Ehem, et quod pene præterieram, si
qui non integrum corpus mane restituerit, quidquid inde
decerptum diminutumve fuerit; id omne de facie sua
desectum sarcire compellitur. Quod sive verum, sive
fictum sit, innuit tamen curam quæ tenebat Gentiles,
ut corpora integra conderentur, totique ad inferos
venirent. Hinc lib. 1, illa Lucii tristitia, cum in ju-
dicium ob cædem vocatus esset, et ritu Græciensi
ignis et rota, tum omne genus flagrorum, quibus sci-
licet conscindendus foret, inferebantur. Augetur op-
pido, imo duplicatur mihi mœstitia, quod integro sal-
tem mihi mori non licuerit. Hunc lib. vII, cum in asi-
num transformatum castrare eum vellent, et ipse se
præcipitem dare, vel inedia mori statuit: moriturus
equidem nihilominus, sed moriturus integer; et tandem
hoc etiam patet ex pag. 199 libri ejusdem. Cadaver
disjectis partibus tandem totum repertum, ægreque con- C
cinnatum ibidem terræ dedere.

Ad idem caput observo nullam Augustam, mortuo imperatore marito, ad secundas nuptias transiisse. Et extat hanc in rem locus elegans in concilio Toletano XIII, celebrato anno Christi 685. Nam titulus capituli quinti ita sese habet: Ne, defuncto principe, relictam ejus conjungem aut in conjugio sibi quisquam, aut in adulterio audeat copulare, uti constat ex notitia conciliorum Hispaniæ, quam anno 1686 edidit Josephus Saenz de Aquire; quamquam certum etiam sit omnes reginas hanc regulam nec olim, nec nunc observasse: uti vel exemplum Pythodoridis nos docet apud Strabonem, lib. xi.

Ad cap. 46. addendum est, Apul. lib. x. Met. init. præpositum memorare, qui mille armatorum ducatum sustinebat, eumdemque, pag. 244, vocari Tribunum.

Notavi ad caput 50, Priscam et Valeriam, uxorem atque filiam Diocletiani, fuisse Christianas, vel certe Christianorum religioni favisse: postea animadverti præclare eruditionis virum Henr. Dodwellum, dissert. Cyprian. XI, num. 66, affirmare eas Christianas fuisse; uti ex cjus verbis, quæ sequuntur, patel.

>

Quin et in ipsis Imperatorum palatiis liberi versati sunt. Ipsæ eorum uxores, et liberi, et servi erant christiani. (Tales fuisse constat Diocletiani uxorem Priscam et filiam ejusdem Valeriam. Maximiani autem Galerii uxorem.) His ea, qua religionis suæ erant, tam verbis quam factis libere exequendi coram semetipsis potestatem dederunt. Binis vir harum rerum callentissimus auctoribus nititur; illique faciunt ut persuasum habeat Augustas eas Christo nomen dedisse. Eusebius alter est, lib. vi, cap. 1, Hist. Eccl., alter Lactantius, cap. 15, cujus verbis et ego veluti fundamento ad eamdem rem probandam usus sum ad caput 50. Sed tamen Eusebius mihi non videtur verba facere de imperatorum conjugibus, sed de uxoribus domesticorum, vel au

licorum, vel eorum qui in palatio versabantur, uti unde dubie patebit, si quis Græca consulere velit; unde ipse etiam iisdem verbis usus sum cap. 14, ad probandum in palatiis imperatorum gentilium sæpe Christianos fuisse, et quidem eos primos honores gessisse. Christophorsonus putavit olim Eusebium de imperatorum conjugibus loqui, sed errorem illum castigavit Valesius in notis. Monendum autem censui Dodwellum ante me animadvertisse Augustas illas fuisse christianas, ne quis forte existimet me alterius inventa mihi vindicare. Testor enim me verba illa, cum notulas meas digererem, non ob、ervasse, neque me alia omissurum fuisse virum pereruditum eo nomine laudare.

Hæc sunt quæ mihi in mentem venerunt, quæque tecum ut communicarem fecit amicitia, fecit familiaritas quæ mihi summa et suavissima tecum intercedit. Quod si typographus, vel eruditi potius, quorum, ut audio, notas expectat, longiores moras nectunt, forte alteras longioresque litteras a me feres. Neque enim materiam omnem penitus adeo exhausi, ut non de aliquibus rebus prolixiores dissertationes componere queam. Vale. Hage Comitis, a. d. 7. id. Jul.

Vix finita hæc erat epistola, cum ecce ad me affertur Antonii Pagii, viri eruditissimi et diligentis temporum restauratoris, Critica historico-chronologica in Annales Eminentiss. Baronii. Cumque ille mirum quantum Diocletiani et imperatorum, qui cum eo regnarunt, tempora illustret, tuum erit judicare an non bene rebus suis consulturus typographus sit, si illa ex opere, quæ Lactantio elucidando inserviunt, excerpta editioni novæ adjiciat. Mihi certe istud videtur apprime utile, atque eruditis acceptum fore; cum quia liber ille non omnium manibus teritur, tuni quia ita in unum corpusculum collecta forent omnia, qua ad melius aureum hunc intelligendum libellum necessaria sunt.

et

Defatigatus jam es lectione tam longæ et verbosæ epistolæ: sed tamen te missum facere nequeo, veniam precor, si alteram æque prolixam priori annectam. Virum igitur eruditionis præclaræ mecum, ad annum Christi 306, sentire summa cum voluptate perspicio, Constantinum Magnum in oppido Naisso, non autem in Britanniis natum; ad annum 302, Priscam et Valeriam christianas fuisse; et denique eumdem ad an. 306, NATALEM INVICTI referre ad Solem. Nec certe ergo nunc quidquam causæ video cur non sententia Petavii, quam etiam Harduinus in Anthirretico amplectitur, sequenda sit, cum dies ille natalis solis non immerito dicatur, quia sol tunc primum ad Septentrionem ab Austro cedit, uti Julianus orat. Iv ipse docet; et arbitratur Harduinus in hunc diem natalem Christi Romæ primum translatum esse, ut dum Gentiles profanis ritibus vacarent, sacris suis Christiani libere operam darent. Sed commodius mihi videtur ut alia, quæ mihi in libro Pagii observata sunt, quæque vel sententias meas probant, vel quæ ut examinentur digua sunt, ad ordinem capitum disponam, ut ita omnia facilius invenire, atque de iis judicare possis.

D

el

De Domitiani persecutione ago ad caput Lactantii 3, inque ea sum opinione eam nec longam, nec gravem fuisse. Pagius contra existimat Domitianum anno 13 imperii decrevisse persecutionem adversus Christianos, eam continuatam anno 14, auclam occasione quinquennalium anno 15, quo occisus est in cubiculo, teste Suetonio, non autem in templo Jovis, iv rộ ispõ Acòs, uti scribit auctor Chronici Alexandrini. Sententiam suam ut firmet vir eruditus, scribit, in Chronico laudato sub coss. lib. ix Asprenate, et M. Arretino Clemente legi: Brutius narral magnam Christianorum copiam ab 14 Domi tiani anno sublatam el martyrio affectam; et deinde observat Eusebium, qui Brutii historiam legerat in Chronico narrare incœptam esse persecutionem anno Christi 93, idemque eum in Historia confirmare,

[ocr errors]

B

et cap. 17, lib. II de persecutione sub Domitiano A
loqui, quæque habet postea, cap. 18, ostendere tan-
tum eain hoc anno auctam esse. Sed Chronici aue-
torem non esse ex accuratissimis scriptoribus uti-
que constat, nam hosce coss. sequentes conjungit :
Domitianum XIII, et Flavium Clementem; Asprenatem
et Lateranum; Domit. XIV, et Clementem; denique
Valentem et Veterem. Primis coss. assignat persecu-
tionis initium, illoque tempore scribit apostolum
Joannem in Patmum relegatum esse, et Domitia-
num statuisse Davidis genus e medio tollere; se-
quentibus Brutii verba supponit; et reliquis binis
annis ne persecutionis quidem mentionem facit. Si-
milia judicare debemus de Eusebii Chronico. Et
quamquam, ut Brutii sequamur auctoritatem, per-
secutio potuerit anno 14 incoepisse, illa æque in
exitum, quam in principium anni illius rejici potest:
quod si verum est, non multum certe a cæterorum
eruditorum sententia discrepabit. Sed quod Pagius
ex cap. 17 et 18, lib. Hist. Eccles. Eusebii pro-
bare conatur, persecutionem incœptam an. 93, et
anctam an. 95, illud ego nequaquam, quo sum stu-
pore, capere possum. Nam Eusebius capita librorum
per annos non disposuit; deinde scribit, teleutõvta
Christianos persecutum esse Domitianum, id est,
sub extremum vitæ tempus. Caput 48, ad hæc priori
annectit his verbis, Ev tout, nim. Stoque, vel per-
secutione; et denique illa ipsa verba, quibus Pagius
putat probari anno 15 persecutionem auctam esse,
prioribus etiam junguntur, indicantque eo
Christianos persecutione vexatos fuisse; quod mihi
firmum adniodum argumentum videtur, anno 15 in
innoxiam gentem grassari imperatorem cœpisse.
Nam, cum dixisset Scriptores etiam ethnicos non
dubitasse memoriæ tradere Christianorum martyria,
addit: ὅιγε καὶ τὸν καιρόν ἐπ' ἀκριβὲς ἀπεσημήναντο,
qui quidem etiam tempus ipsum persecutionis accurate
notaverunt. At quod illud tempus fuit? non certe
annus 13, non 14, sed quintus decimus; scribunt
enim, anno principatus Domitiani quinto decimo, Fla- C
viam Domitillam Flavii Clementis, ejus qui tunc tem-
poris Romæ consul fuit, ex sorore neplem, una cum
aliis plurimis ob confessionem Christi in insulam Pon-
tiam fuisse deportatam. Neque puto Eusebium omis-
surum fuisse narrare, si iidem scriptores memoriæ
mandassent, persecutionem jam anno Domitiani 13
incoepisse, vel decretam esse. Neque tamen, quem-
admodum ante dixi, illis plane refragari animus
est; qui anno 14 censent Domitianum jam in Chris-
tianos grassatum esse. Nam Dio Cassius, lib. Lxvin,
postquam narrasset Fabium Clementem STATE-
orta, consulem, et Flaviam Domitillam morte affec-
tos esse, illato ambobus crimine &teóτntos, impieta-
tis (ita enim de Christianis loquebantur), adjicit
Domitianum T ñs étel, anno sequente, coss. Caio
Valente et Caio Autisto, occisum esse. Et anno præ-
cedente alios etiam Christianos vel relegatos, vel
neci datos esse, ex verbis, quæ Flávia Domitillæ
historiam sequuntur palet: ἐπηνέχθη δὲ ἄμφοιν
ἔγκλημα ἀθεότητος. ὑφ' ἧς καὶ ἄλλοι ἐς τὰ τῶν Ἰουδαίων D
ἤθη ἐξοκέλλοντες πολλοὶ κατεδικάσθησαν. καὶ οἱ μὲν ἀπέ-
θανον, οἱ δὲ τῶν γοῦν οὐσίων ἑτερήθησαν. Πlatuin anto-
bus, Clementi et Domitillæ, crimen impietatis, quo
crimine plures etiam alii; Judaicos ritus amplexi,
damnati sunt: quorum pars occisa est, pars spoliata
facultatibus: ubi per Judaicos ritus intelligenda est
Christiana religio, non modo apud Dionem, verum
etiam apud auctorem Olympiadum, qui scribit illis
illatum esse crimen 'tovdaïopov. Nam Judæi et Chris-
tiani confundebantur; et forte ita Dio locutus est,
quia Domitianus interfici jussit, qui ex Davidis
stirpe oriundi erant. Et quamvis concederem tam
cito incoepisse persecutionem, tamen non sequeretur
inde illam vel longam, vel gravem fuisse; mihique
nullum fere dubium, Domitianum crudelius in alios
grassatum esse, eoque præcipue sensu posse dici,
portionem Neronis de crudelitate.

Ad cap. 9, observo, ante victum a Galerio Maximiano Narseum, Persas etiam superatos fuisse a Diocletiano, vel eos cum illo pacem fecisse; et Herculium videri cum iisdem bella gessisse. Et Diocletianum quidem bellasse cum Persis probat ad annum 289, Antonius Pagius, secutus Norisium, præclaræ itidem doctrinæ virum, qui videatur cap. 4 dissert. I de numismate Diocletiani, quique ibidem observat Maximianum Herculium nunquain contra Persas púgnasse; id quod etiam Pagius ad an. 297 sequitur. Contrarium quidem, tradit auctor Chronici Alexandrini, isque etiam male Constantium scribit cum Persis bellum gessisse, quem in errorem incidisse quoque Casaubonum observavi ad cap. Lactantii 15. Et forte is auctorem Chronici secutus est, qui ita loquitur p. 642. Persæ maximo bello a Constantio et Maximino Jovio Cæsaribus devicti sunt. Imo Constantins numquam cum Persis bellavit, et Nicomedic Cæsar creatus statim Occidentem petiit; alter quoque Cæsar, non Maximinus, verum Galerius Maximianus dictus fuit: quem errorem et alibi in eodem Chronico, vel toμn xpóvwv, uti Scaligero vocatur, occurrere, doceo ad cap. 52 Lactantii. Sed tamen Mamertinus, cap. 2 Panegyrici Maximiano Augusto dieti, ita loquitur: An tuas res gestas enumerare conabor, quæ te prima signa imperatoriis auspiciis inaugurarint, quæ castra dominum habitura susceperint, quæ bella deduxerint, quæ victoriæ auxerint? bo scilicet vestigiis virtutis tuæ colligendis per totum Istri limitem, perque omnem, qua tendit, Euphratem, et ripas peragrabo Rheni, et littus Oceani. Hæc verba, fateor, mihi significare videbantur Herculium ad Euphratem cum Persis bellasse; nec muto: sed id factum antequam Imperator foret, et cum in aliorum Imperatorum castris militabat ; et Mamertinus his verbis bre viter enarrat quomodo vitam transegerit Maximianus, antequam imperio admoveretur, et quæ virtutis suæ præclara specimina dederit. Nec quidquam evincunt munera, quibus Parthus, uti cap. 5 Genethliaci legitur, blandiebatur Diocletiano et Maximiano, quia Narseus id fecit, postquain fœdus cum Diocletiano percussit, uti patet ex cap. 10 Panegyrici, quem laudavi: Hoc eodem modo Rex ille Persarum nunquam se ante dignatus hominem confieri, fratri tuo (Diocletiano) supplicat, totumque, si ingredi ille dignetur, regnum suum pandit, offert; interim varia miracula eximiæ pulchritudinis feras mittit, amicitiæ nomen impetrare contentus, promeretur obsequio. Nam de iisdem proculdubio muneribus loquitur. Nec obstat Maxiinianum Herculum in Ins. vocari Persicum Maximum, quia illud cognomen ex Diocletiani victoriis obtinuit, qui a victoriis Herculei Ger. Maximus etiam dictus est, notante Norisio, cap. v Dissert. A de numism. Dioclet.

anno

Ad cap. 18 disputo num Diocletianus consecratus sit. Animadverto nunc Ant. Pagium ad an. 516, ex loco Eusebii à me laudato adstruere eum a Maximino inter deos relatum esse.

Ad cap 42, p. 494, examino quot per annos Diocletianus, abdicato imperio, privatus vixerit; quæque ibi noto ita refingenda sunt. Significanter ail post imperium, et per totidem annos eum, abdicata purpura, si annum, quo diem suum obiit, illis annmerainus, Diocletianum superstitem vixisse in confesso est; nam anno cccv. privatum se ipse fecit, el an. CCCXI. obiit, iisque ambobus pro integris computatis, anni novem colligentur, uti docet Pagius ad an. Christi cccxvI. Notuit autem, etc. ›

Ad idem caput Maximianum Herculium a filio
Maxentio consecratum esse observo. Firmat eam
Sententiam Anton. Pagius ex nummo apud Mediobar-
bum, qui inscribitur.

DIVO MAXIMIANO PATRI
MAXENTIVS AVG. F.

Et hanc ob causam, non autem quia a Constantino

« PoprzedniaDalej »