Obrazy na stronie
PDF
ePub

lieno occisus est; adeo ut mirer Balerum Cadusio · rum, et Artabasdem Armeniorum reges in epistolis ad Saporem missis apud Trebellium Pollionem, meminisse tantum filii Valeriani et nepotis : Valerianus et filium imperatorem (Gallienum) habet, et nepotem. Sed hæc aliis relinquò excutienda; nec te pœniteat, lector, consulere illustrissimum Spanhemium dissertatione vi et Joannem Vaillant, virum doctissimum in Numismatis imperatorum præstantiorum ; necnon notam Reinesii ad ins. XLI, classis III.

B

consenuisse, ut ætate affectus id tradiderit filiis. Nam A tuus et consecratus fuit: alter vero cum fratre Galprimo ille in imperio non consenuit, sed annos 70 natus imperator factus est; et cum ætatem ferret optime, multisque virtutibus præditus dignus esset imperio, non certe dici potest propter ætatem imperium filiis tradidisse, Gallienum licet initio principatus Augustum, et alterum filiorum Valerianum Cæsarem absens, forte ad bellum Persicum profectus, creaverit. Deceptus proculdubio Barthius est a Christophorsono Eusebii interprete, quem recte notat Valesius verba laudata intellexisse de Valeriano, cum ad Macrianum, cujus proxime mentio præcessit, sint referenda; unde hodie ita ille locus vertitur: Macrianus vero imperandi cupiditate flagrans, tametsi imperio indignus, cum regium imperium induere non posset, ipse corpore debilis, duos filios paterna in se translaturos crimina imperio præfecit. Et quadrant hæc optime cum iis quæ narrat in ipsius Vita Trebellius Pollio. Nam quamvis ille non memoret imperii cupiditatem, tamen ex consilio, quod cum Balista habuit (de quo iidem videatur in Gallienis), et quia statim manus ipsi dedit, puto satis patere, hanc scenam ipsos communi consilio egisse et ita Macrianum posse dici imperium concupivisse. Reliqua optime etiam conveniunt ; nam Macrianus dixit: Sed non hoc in me ætatis est : senex sum, ad exemplum equitare non possum ; lavandum est mihi frequentius, edendum delicatius: divitiæ me jamdudum ab usu militiæ retraxerunt. Cum autem Balista intelligeret eum de filiis cogitare, dixit: Prudentiæ se ipsius rempublicam tradere daret liberos Macrianum et Quietum fortissimos juvenes; atque ita factus est cum duobus filiis, cunctis militibus volentibus, imperator. Sed quia Valeriani Cæsaris mentionem tam illustrem facit Lactantius, facere non possunt, quin Epitomen Victoris examinem. Licinius Valerianus, cognomento Colobius, imperavit annos quindecim, parentibus ortus splendidissimis stolidus tamen et multum iners, neque ad usum aliquem publici officii, consilio, seu gestis accommodatus. Hic filium suum Gallienum Augustum fe- C cit, Gallienique filium Cornelium Valerianum Cæsarem. Quod de ingenio Valeriani dicit ille, satis refellitur a Tristano initio, tom. ut, quem arbitrior verissima monere; deinde Valerianus non regnavit per annos quindecim, sed ad summum per annos sex. Factus enim imperator septuagenarius, teste Treb. Pollione, et quidem anno Christi 253 captusque a Persis fuit an. 259, Fulv. Æmiliano et Pomponio Basso coss.; notantque viri eruditi, eum crudelissima morte obiisse, a cervicibus cute ad imos pedes detracta Saporis jussu anno ætatis 77 quæ certe lot imperii annos excludunt, licet Chronicon. Alexandr. eidem etiam quatuordecim annos tribuat. Erroris fons forte petendus est ex iis auctoribus, qui scripserurt, Valerianum et Gallienum totidem annos imperasse; quod cum de Gallieno verum sit (quippe qui cum patre sex, solus novem annos imperium tenuit) alii id etiam de Valeriano interpretati sunt. Treb. Pollio ita loquitur in Gallienis: De annis autem Gallieni et Valeriani ad imperium pertinentibus adeo incerta traduntur, ut cum 15 annos, eosdem imperasse constet, id est, Gallienum usque ad quintumdecimum pervenisse, Valerianus vero sexto sit captus, alii 9 annis, alii decem etiam Gallienum imperasse, in lit teras mittant. Neque aliam potuisse mentem esse auctoris Epitomes, patet ex iis, quæ mox narrat: Regnavit annos quindecim (nimirum Gallienus) cum patre septem solus octo: unde Gallienus in Epistola Dionysii apud Euseb., vir, 23, vocatur muλuids úpa Baccheus xai véos. Quod autem addit, Gallieni filium Cornelium Valerianum Carsarem a Valeriano esse factum, id alii meliori jure ad Valerianum Valeriani filium referunt, qui alia, quam Gallienus matre, vel Mariniana Genitus, a patre absente Cæsar est appellatus, teste Trebellio Pollione ; cum contra P. Licinius Cornelius Saloninus Valerianus Gallieni filius natu maior a patre sit factus Cæsar. Ilic patre vivo mor

D

Imposito pede super dorsum ejus. Athenæus, lib. VI, pag. 256, memoriæ mandat. Cariæ nonnullas fœminas accitas ab Artabazi et Mentoris uxoribus, Kepaxidas esse dictas, quia pro calis ita se illis offerebant, ὥστε ἐπὶ τοῖς νώτοις αὐτῶν τὴν ἀνάβασιν γίγνεσθαι, καὶ τὴν κατάβασιν ἐπὶ ταῖς τῶν ἁμαξῶν ὀχουμέναις, ut per earum tergum in currum quo vehebantur, conscenderent, et ex eo ita descenderent; observatque Casaubonus, Eustachium notare post adducta Athenæi verba, pag. 1669, sua ætate id etiam factum esse, et cum eques non facile posset equum ascendere, aliquem sese inclinasse, et cervicem ejus loco scala, vel stapedis fuisse qui locus nos insuper docet, ipsius ætate ilJorum instrumentorum usum non fuisse promiscuum. Ceterum notanda est Persarum Orientaliumque gentium feritas; quippe qui tantum imperatorem tam fœdo affecerunt ludibrio. Et huc referenda crudelitas Adonibesec, qui septuaginta regulis digitos pedum et manuum amputavit, eosque sub mensa sua colligere micas coegit, teste Judicum libro. Huc pertinet arrogantia Sesostris, qui currui suo junxit reges subactos, cum templum, vel urbem ingrederetur, uti apud Diod. Sic. legimus; et denique Tamurlanis non minus sævum factum, qui Turcorum imp. Bajazethem ferrea caveæ inclusum ludibrii causa circumtulit, quenique etiam currui adjunxit, si fides habenda Matthæo Palmerio in Chronico ms. quod mihi utendum dedit Henr. Copezius. Temberlanis, ait, incredibilis potentiæ imp. moritur. Fuerat apud Tartaros natus humili loco, et tantas vires adeptus, ut supra duodecies centena hominum millia haberet in castris. Qua multitudine, altritis bello Teucris (ita et Turcos alibi vocat) eorum imperatorem catenis vinctum aureis currui, quo vehebatur, quasi triumphans adjunxeral.

Quod cum filium. Gallienum, qui Christianos persecutus non est, unde a Dionysio Alexandrino apud Euseb. vII 23 Hist. Eccl. vocatur Tepos rui pihalsótepos, religiosissimus Deique amantissimus imperator.

Direpta est ei cutis. Mortuo scilicet; id quod etiam tradit Petrus Patricius in Excerptis Legationum, notante Valesio ad Eusebium, cap. 24 Orat. Constantini. Adeo ut male Cedrenus narret, vivum Valerianum excoriatum fuisse : ὑπὸ Σαπώρου ἐκδαρεὶς ἑτελεύτησεν ; et frustra Barthius ad lib. Thebaidos Statii, vs. 715, hanc historiam in dubium vocet. Valeriano vivo cutem fuisse detractam tradit etiam Agathias, lib. iv. Nam postquam narrasset, Nachoragam a Chosroe ea poena fuisse affectum, et fabulis adscripsisset Marsya historiam, adjicit, Saporem, qui multo ante Chosroen tempore regnavit, hujus supplicii auctorem : eum valde injustum, præcipitem ad iram et crudelitatem; et multas historias testari, Valeriano hanc pœnam ab ipso irrog tam fuisse.

Singularis Dei. Id est, unius, et qui solus Deus est. Lib. v c. 5 Inst. eum vocat sngularem rerum conditorem; et cap. 14 libri ejusdem ita loquitur : Qui jus › titiam veram defendere, Deoque singulari servire cœpis

sent.

Continentis universa. Ita de mundo loquitur Cicero, I de Nat. deor. Mundus omnia complexu suo coercel et continel.

:

CAPUT VII.

Tres participes regni fecit. Non simul, vel eodem tempore. Nam Maximianus Herculius assumptus est

in consortium imperii, et Angustus factus an. 285 a A unum recenset, cujus in antiqua parte cernitur Ma

Diocletiano; illique ambo an. 295 Constantium Chiorum et Galerium Maximianum Cæsares fecerunt. Puto enim errare Eutropium, cum, cap. 45 lib. xiv Herculium Cæsarem, et cap. 14 eumdem ex Cesare Augustum creatum esse narrat, licet eum sequantur Orosius, VI, 25, et P. Diaconus, lib. x Histor. Miscelle. Errat etiam auctor Epitomes Temporum apud Scalig., p. 277, et non satis caute scribit, Herculium factum esse βασιλείας κοινωνὸν ineunte tertio anno imperii Diocletiani, cum illud factum sit kal. aprilibus, an. 285, et Diocletianus imperium adierit 12 kal. dec. 284. uti docet Baluzins in Chronologia.

XIMIANUS. NOB. CES. in altera vero PRINCIPi Juventut. Sed forte ille ad Galerium referendus est, cujus nummi talibus inscriptionibus ornantur. Sed et Cæsarem eum vocat Mamertinus, cap. 6 Panegyr. quem Treveris dixit: Vidimus te, Cæsar, eodem die pro Republ. et vola suscipere; et mox: Vidimus te, Casar, et in clarissimo pacis habitu. Verum oratio dicta est Maximiano Herculio Augusto: unde et eum, cap. 4, (ratrem Diocletiani vocat; et cap. 9 eos virtutibus fratres esse dicit. Sic cap. 1: Revera enim te, sacratissime imp., merito quivis te, tuumque fratrem R. imperii dixerit conditores, que certe nequaquam Cæsari conveniunt; et cum cap. 2 et cap. 5 harret varias HereuHii victorias, et quidem de Burgundionibus, Alamannis, Chaibonibus et Erulis, non potuit nisi imperatori et Augusto hie panegyricus dici, quia gentes ille superate sunt anno 287, Diocletiano Aug. In et Maximiano Aug. coss., et quia Maximianus, ex sententia eruditorum, factus est Augustus anno 286, cun Cæsar an. 285 foret creatus. Unde apparet à Cæsar auctori panegyrici non esse secundi fastigii, sed, more antiquo, primi vocabulum.

Indictionum. Id est, tributorum, uti docet idem, pluribusque exemplis firmat Ducange in Glossario. infra c. 31, Indictiones auri et argenti; videnturque initio extra ordinem imperatæ fuisse. Tangit hane rem Victor, c. 39 de Cæsaribus: Hinc denique parti Italiæ invectum tributorum ingens malum. Nam cum omnis eadem functione, morataque (Al. moderataque) ageret, quo exercitus atque imperator, qui semper, aut maxima parte aderant, ali possent pensionibus inducia lex nova. Asterius, Homil. in Avar., p. 28, émetάypKTÜ appellat.

B

[blocks in formation]

Alii monetum dicebant, uti docet du Cange. Diocletianum autem multa præclara extruxisse opera, ex hoc loco, et ex thermis ejus Romæ constat, quæ absolute Diocletianæ vocantur scholiaste Juvenalis, cujus verba laudat Ferrarius El. 6: Juxta aggerem primus posuit castra Sejanus, id est, super Diocletianas, que dicta sunt castra prætoria; nam ultra has thermas fuere illa castra. Sic Vopiscus in Carino, c. 19 testatur, Romæ Diocletianum scenam, quæ conflagraverat, magnificentiorem reddidisse.

Armorum fabrica. In quibus vel omnis, vel hujus sive illius generis arma fabricabantur. Sic in Notitia imperii magister officiornm in Occidente præesse fabricis octo in Galliis dicitur: Argentoratensi armorum omnium; Matisconensi sagittaria; Augustodunensi loricariæ; Suessionensi balistariæ, et scutariæ, et clíbanariæ. CAPUT VIII.

D

Quid frater ejus Maximianus. Nimirum Herculius, qui a Diocletiano factus erat consors imperii et Augustus. Num Cesaream dignitatem gesserit, magna inter eruditos lis est. Eutropius Ix. 13, P. Diaconus in Histor. Misc., Hugo Floriac. in Chron., aliique, Tristan., t. II, p. 349, et Anton. Pagi, p. 157, memoriæ mandant et contendunt, Herculium Caesarem factum esse, antequam Augustus creatus est. Sed Victor narrat, Diocletianum, ubi comperit Bagaudas, populatis agris, plerasque urbium tentare, Maximianum STATIM imperatorem jussisse. At Bagandas ab co Caesare superatos esse, eruditi scribunt; deinde Ca saris dignitas in nullis ipsius nummis, quos collegit Mezzabarba, apparet. Franciscus quidem Angeloni

Frater ejus Maximianus. Optime notat et verissime Baluzius, Maximianum fratrem dici Diocletiani, non quia iisdem parentibus, vel eodem patre, eademve matre geniti erant: sed quia erant imperii consortes, vel ambo Augusti. Atque ut illi dicebantur fratres, ita respectu Cæsarum dicebantur patres, et contra hi illorum filii quemadmodum patet ex cap. 20, quo præclarum hujus moris vestigium continetur. Quin et Diocletianus atque Maximinianus respectu eorum, quos ex Caesaribus fecerant Augustos, patres vocantur; uti patet ex ins. 7, pag. 178, apud Grut.

DD. NN. DIOCLETIANUS ÉT
MAXIMINIANUS. INVICTI. SENIORES
AUGUSTI. PATRES. IMPERATORUM
ET CÆSARUM. CONSTANTIUS. ET MAXI
MINIANUS. INVICTI. AUGG. ET SEVERUS. ET
MAXIMINUS. NOBILISS. CÆSARES. THERMAS
FELICES. DIOCLETIANI. AUG. FRATRIS
NOMINE. CON-ECRAV. ČÆPTIS. ÆDIFI
CIS. PRO. TANTI OPERIS MAGNITU
DINE. OMNI. CULTU. PERFECTAS.
ROMANIS. SUIS. DEDICAVERUNT.

Qua in inscript. observandum præterea, Diocletianum et Maxim. Herculium post depositum imperium etiam Augustos, et denique Diocletianum ab Imp. et Cæsaribus, quorum paulo ante dicitur pater, appellari fra· trem. Atque ut hæc loquendi forma illustretur post Baluzium pluribus, notandum est, reges sese invicem fratres appellasse. Sapor apud A. Marc. xvn, 5, Constantinum Cæsarem nominat fratrem suum ; idemque alios fecisse, tam ex sacris, quam profanis auctoribus probat Valesius. Et tam Romani quam Græci res anisimiles forent, non aliter designare solebant. Noti sunt matas, vel inanimatas, si modo ejusdem originis, vel sacerdotes, fratres Arvales dicti : et in ius. occurrunt fratres fabriles, qui scilicet ex uno corpore fabrorum sunt. Carthaginienses et Philippus cum Macedonibus in foedere apud Polyb. vi, 2, sese vocant pious, zai οἰκείους, καὶ ἀδελφοὺς notumque est Eduos et Balavos a Romanis eo honore dignatos esse ex panegyricis et inscriptionibus id quod et civitates alias fecisse, ex Aristide et Dione Prusæo notat Harduinus pag. 487, quomodo apud Polybium etiam cap. 25, Excerpt. Legat. Rhodii testantur, sese cum Solensibus oriundos Argis esse, et inde adspex inter eos esse Guyyevizy; et Carthago atque Utica Tertulliano lib. de Pallio, sorores vocantur, quia ambæ a Phoenicibus conditæ ferebantur. Res inanimatas eodem consanguinitatis nomine descriptas esse, docet Mela 1, 5 : Montes sunt alti, qui continenter et quasi de industria in ordinem expositi, ob numerum septem ob similitudinem

[merged small][ocr errors][ocr errors][merged small][merged small]

485

Narseus, rex Persarum. Diocletianus ante Persas vel vicerat, vel illi pacem cum ipso fecerant; nam Mamert. in Panegyr. quens Maximiano Herculio ante ip-ius quinquentalia dixit, c. 7 ita loquitur : Credo itidem, optimam illam fertilemque Syriam velut amplexu suo legebat Euphrates, antequam Diocletiano sponte se dederent regna Persarum; rursus, c. 10: Hoc eodem modo rex ille Persarum, nunquam se ante dignatus hominem confiteri, fratri suo supplicat, totumque, si ingredi ille dignetur, regnum suum pandit; et ipsum Herculium ad Euphratein bella gessisse, hand dubie colligitur ex cap. 2. Unde et cap. 5 Genethl.: Prætereo Francos ad petendam pacem cum rege venientes, Parthumque vobis munerum miraculis blandientem de quibus muneribus etiam in alio Penegyrico loquitur, cap. 10.

Fratres vocantur. Sic cum veteres crediderint Euphra- A Ob quæ Constantius, et Galerius, ac Maximianus Cæ sares assumuntur in regnum. tem et Tigrim eodem fonte nasci, ut vel patet, ex Lucan. 1, 256, inde fratres, vel quod plus est, gemini dicti sunt. Mamert. in Genethl., c. 6: Vobis Rhenus, et Ister, ét Nilus, et cum gemino Tigris Euphrate. Li vincius geminum Euphratem interpretatur, qui in Mesopotamia se cum Tigride conjungit, cæteroquin seorsim fluens: verum geminus dicitur, quia iisdem fontibus oritur ; unde Eumenius etiam, c. 21, Orat. quam pro scholis restaur. habuit, eos gemina Persidos flumina appellat. Quanquam si quis hic malit duos fluvios intelligere, quomodo Virgil. geminos serpentes, Manil. geminum cardinem mundi, et alia dixerunt, nullus repugnaturus sim. Apud Stephanum præterea Euphrates et Araxes oλpoi dicuntur, quia ex eodem Armenie monte oriuntur; et auctor M. Etymol. άôλçά exponit öpг; eoque sensu vox hæć usurpafur Elian. n, Var. xvin et xi, 1. Lucianus præterea lib. de Calum. assentationem facit do calumniæ; Petron. paupertatem sororem bonæ mentis; Martialis lodices sorores; aliique plures ita loquuntur.

Qui est dictus. Hæc ita distinguo : qui est dictus Herculius? non dissimilis ab eo; nec enim... translata interrogationis nota. Maximianus autem frequentér in Paneg. et lapidibus vetustis vocatur Herculius; inque nummis ejus cernitur Hercules, et Virtuti II erculis, uti videre licet apud Tristan. Spanhemium et alios. Effoderentur assidue lumina Senatus. Virgilium suum expressit:

Postquam altos tetigit fluctus, et ad æquora venit, Luminis effossi fluidum lavit inde cruorem. Quanquam hic proprie, ille metaphorice loquatur; plane ut Velleius, 1, 52: Collisa inter se duo Reip. capita, effossumque alterum Romani imperii lumen, i. e. Pompeius: ubi tamen Scioppius mallet effusum. Ut autem Lactantius præcipuos Senatores vocat lumina Senatus: ita etiam Prud. Hymno 2 πepi Etep. Ipsa et senatus lumina, Quondam Luperci et Flamines, Apostolorum et martyrum Exosculantur lumina.

Ciceron Catil., Lumina civitatis, et Vell. 1, 99, Tiberium alterum Reip. lumen appellant. Latino Pacato, c. 16 Paneg. bini Theodosi vocantur spes oculique Reipubl., el cap. 46 præcipui senatores, senatus lumina; et Agamemnon Euripidi, Hec. 841, péyoTOV Enot paos: Amphiaraus Adrasto apud Pind., Ol. vi, p. 47. στρατιάς ὀφθαλμὸς ἐμᾶς. Quin et ad res alias have loquendi forma translata est. Athenæ et Sparta Justino lib. v sunt duo Græciæ oculi; et Plutarchus in Polit. narrat., Athenas a Lacedæmomis deletas non esse, ne Gracia lierel έtepópaλuos : quo pertinet Phitonem Judaeum alicubi scribere, Athenas id in Græcia esse, quod pupilla in oculo, et in anima raLin. Ciceroni, lib. in de Nat. Deor. Corinthus et Carthago.duo oculi ore maritimæ, Pindaro, n Olymp. Agrigentum Σικελίας ὀφθαλμὸς, et denique villa Catullo carm. 27 dicitur peninsularum insularumque ocellus.

B

C

Ad corrumpendos mores. Recte vidit, quemad- D modum ex versione patet, doctissimus Burnetus, scribi debere mares; et hoc etiam tradit Victor: Quippe Herculius libidine tanta agebatur, ut ne ab obsidum corporibus quidem animi labem comprimeret.

Felicitatem imperii. Quæ in variis impp. nummis occurrit; ut temporum felicitas, et perpetua Felic. sæcuti in nummis Commodi, Geta, Caracalla et aliorum : imo in uno pereleganter felicia temporum. Felicem igitur ita se et beatum, uti præcedit, fore putabat. Et sie-beatitudo publica, occurrit infra, c. 48, beatissimi Cæsares apud Nazar., cap. 1, et uit. Paneg. beatissima victoria, 52, beatitudo urbis, 33, et beatissimum sæcutum apud Tac., c. 3 Agric. Quibus ex locis patet, alio sensu Tó beatus veteribus sumi, quam hodie tieri solet.

IN CAPUT IX.

Alter vero Maximianus. Nimirum Galerius; ex quibus nominibus male duos Casares facit Jornandes :

Avi sui Saporis. Si alios sequimur. Sapor fuit atavus Narsei. Scilicet Sapori successit filins Hormisdates; hunc exigui temporis regem excepit Vararanės, qui cum tribus annis regnasset, reliquit filium ejusđem nominis, anнorum septem et decem regein : illum secutus est Vararanes tertins, cognomine Segansaa, quia pater Vararanes gentem eam devicerat, uti videre licet apud Agathiam, lib. v. Tertii Vararanis filium Eruditi Narsen faciunt, et ex eorum sententia proinde Sapor ejus atavus fuit. Sed tamen non narrat Agathias, Narsen Vararane tertio fuisse genitum, quamvis eum exceperit; et si vera Lactanthus scribit, Saporque Narsei avus fuit, potuit esse genitus Hormisdate, ipsique propter infantiam avunculus, posteaque filii ipsius prælati sunt. Narses autem noster regnasse ab Agathia dicitur annos septem menses quinque quod certe verum esse nullo modo potest, si jam regnum Probi tempore obtinuit. Vopiscus, c. 16 Vitæ ipsius ita loquitur: Fertur etiam epistola illius, repudiatis donis, quæ rex Parthorum miserat, ad Narseum talis esse. Casaubonus notat, hunc Narseum fuisse Armenie regulum, jussum a rege Persarum, vel Parthorum hæc ad Rom. Principein deferre munera, et mentionem de hoc facere Aur. Victorem in Diocletiano. Victori certe nullus alius Narseus in Dioclet, memoratur, quam hic noster, qui Persarum rex, et a Galerio Maximiniano victus fuit: unde satis patet superque, male virum doctissimum et tempora, et personas confundere, et male existimare, Narseum Vopisci landari Victori in Diocletiano. Propterea illum facit Armeniæ regulum, cum tamen mihi etiam rex Persarum videatur esse: sed confundi cum Vararane, qui Probi tempore regnabat, si vera monet Agathias. Nam si Narseus dona auufit ad imperatorem Rom. et ita legati munus obiit, non est verisimile, Probum ad ipsum præsentem epistolam daturum, nec posset dici accepisse litteras, nec tertius esse et pacem fecisse; quae omnia regi Persarum, vel Parthorum conveniunt. Forte Casaubonus ante oculos habuit, cum hiec scriberet, Narseum, quem Sapor, Nar-etis nostri nepos, misit ad Constantium anno 357, uti legimus apud Amm. Marcel., xvn,5, qui tamen non dicit, eum Armeniæ regulum fuisse. Eutropius præterea Narseum, vel Narseten, vel Narsen nostrum facit avum Or. misde et Saporis ; quod etiam examinandum est. Agathias narrat post Narseum reguasse filium ipsius Hormisdatem (qui avi forte nomen gessit) per totidem annos et menses, illumque excepisse Saporem, filium posthumuin, qui imperavit per annos LXX, et post mortem ipsius imperium ad fratrem ipsius Artaxerxem esse delatum; quæ certe ego vix capere possum. Nam si uxorem gravidam Hormisdates refiquit, isque regnare debebat, quem regina esset paritura, uti Agathias memoriæ mandat, clarum utique est, nec plures Hormisdati filios, nec Sapori fratrem fuisse. Unde et Persæ cum ex Magis intellexissent, reginam filiam et successorem daturam, citarin utero ejus imposuerunt, et infantem necdum natum regem crearunt, qui fuit Sapor nepos nostri Narsei, Errat certe Chevræus lib. iv, c. 3, cum Sapori, qui Vale

B

rianum vicit, et indignis adeo habuit modis, tam A eamque ad historiam respicit Amm. Marcell. iv, 44, felix omen futuræ potentiæ nondum nato accidisse scribit. Nam illud nequaquam huic Sapori tribui potest verum ad alterum, qui vixit tempore Juliani, referendum est, uti vel Agathiam inspicienti patebit. Narratio hæc, ut dixi, fratrem plane excludit; et conciliari hæc non possunt, nisi dicamus, Artaxerxem concubina Hormisdati genitum, et plusquain septuagenarium regno admotum esse. Sed mirum est, Sapori fratrem successisse, cum duos filios regis, id est, Saporis nostri, memoret Amm. Marcell. xxv, 1. Quod si ponamus, illos diem suum obiisse, nec Saporem posteros reliquisse, ita Artaxerxes frater ejus, licet ex concubina genitus, succedere potuit, quia filii ex concubinis geniti a regno erant remoti, quamdiu justi et legitimi liberi superessent, uti ex Herodoto notavit Brissonius. Claris certe verbis testatur Agathias, post Saporem per quatuor annos fratrem ipsius Artaxerxem regnasse, et hunc exceptum fuisse a filio itidem Sapore dicto. Atque hinc etiam patere arbitror, Hormisdam, qui ad' Constantinum Magnum fugit, non potuisse esse Saporis longævi fratrem; id quod tamen plerique Eruditi, et Henr. quoque Valesius ad Amm. xvI. 18. tradit, qui eum Regalem dicit fuisse, ut Zozimus et Suidas Regis filium: sed nemo eum Hormisdate, Narsei filio, progenitum scribit. Scilicet Narses quatuor filios habuit, Adanarsen, Hormisdam, anonymum et Hormisdatem. Adanarses ob crudelitatem et sævum dictum (quod tamen aliud est ab eo, quod Hormisdas projecit) regno excidit; Hormisdas propter jactatam Marsya historiam, mortuo patre Narsete, et pulso Adanarse, in vincula conjectus est, quibus arte uxoris liberatus ad Constantinum Magnum aufugit formisdati traditur regnum, qui alterum fratrem anonymum excccavit, uti videre apud Zonaram licet. Videntur tamen Veteres censuisse, Hormisdam fratrem fuisse Saporis, nepo tem Narsei, uti vel ex verbis Eutropii patet. Nec certe omnia in tanta historia caligine liquido satis elucidari possunt. Restant duo illustranda, cum quo C nimirum bellum intestinum gesserit Narseus, et num a Galerio captus sit. De priori re ita loquitur Mamert. c. 17 Genethl.: Ipsos Persas, ipsumque regem, ascitis Saccis, et Russis, et Gellis (vel Gethis) petit frater Ormies; nec respicit vel pro majestate quasi regem, vel pro pietate quasi fratrem. Livineius scribit Ormisda, et Eutropium notat Narseum facere avum Saporis et Ormisde. Sed si tempora inspicimus, pa. tebit facile, Eutropii Hormisdam locum hic habere non posse. Dictus est Panegyricus, uti ex initio ejus patet, ante celebrata quinquennalia Herculii, quæ inciderunt in annum 288 vel sequentem. Nam si Narses per septem tantum annos et aliquot menses regnavit, ut Agathias memorat, si obiit anno 302, uti Eruditi censent, sequitur necessario, eum incœpisse regnare anno 295, ante quem Panegyricus ille pronuntiatus est; et deinde hoc bellum intestinum Narsetis avum, vel patrem exercuisse. Alterum, Narseum nimirum cum uxore, liberis, sororibusque a Galerio captum fuisse, notant Eruditi; auctoresque sententiæ sue faciunt Eusebium in Chronicis, et Eutropium. Sed Eusebius scribit, Galerium, superato Narseo, et uxoribus, ac liberis, sororibusque ejus captis, a Diocletiano ingenti honore susceptum esse; et Eutropius, Galerium, pulso Narseo, castra ejus diripuisse, uxores, soceros, liberos cepisse: unde certe evinci nullo modo potest, Narsea in potestatem Galerii venisse. Narrat id tamen Victor Aurelius, queni miror viris doctis præteritum esse: Denique ibidem Narseum regem in ditionem subegit, simul liberos, conjugesque, el aulam regiam. Idemque Tradit etiam Chevræus lib. IV, c. 3 Hist. Mundi. Verum uterque erravit; et ex altis omnibus historicis, necnon Lactantio nostro, clare patet, regem fuga elapsum esse.

ubi Galerius etiam non Cæsar, verum purpuralus vocatur; quia scilicet illi qui creabantur Cæsares, purpura inducbantur, uti vel patet ex c. 19 Lactantii, et Amm. Marcell. lib. xv unde Julianus apud eumdem xx, 5, milites alloquens Cæsar, sese purpuratum nominat. Sed si audimus P. Diac. x Hist. Misc. primum prælium Galerius secundum habuit; inde inter Callinicum et Carras congressus, pulsus est, postea. que feliciter in Armenia minore pugnavit, Narseumque vicit si vero Hugon. Floriacensem, Galerius, cum duobus jam præliis adversus Narseum conflixisset, tertio congressu victus, amissis copiis, ad Diocletianum refugit, postea meliori fortuna usus. Cæterum notatu valde dignum est, Diocletianum tam arrogantem et tam immanem fuisse, ut Cæsarem vel passus sit, vel jusserit ante carpentum purpuratum, id est, potestatis suæ insignibus ornatum currere. Similia exempla historia conservant. Eutropius vi, 5, narrat, multos reges ex regnis suis venisse, ut Augusto obsequerentur; et habitu Romano, togatos scilicet, ad vehiculum, vel equum ipsius cucurrisse: sed hoc voluntatis erat, alterum pœna habebatur. Galba apud Suet. c. 6. ad essedum Caii imperatoris per xx passuum millia cucurrit, qui tamen erat nobili et veteri prosapia oriundus. Et hujus arrogantiæ exemplum etiam praebet Epictetus episcopus, in Libello Precum, quem Faustinus et Marcellinus imperatoribus Valentiniano, Theodosio et Arcadio obtulerunt. Denique cum pro fidei integritate persistit (Rufinianus) hunc Epictetus, atrox ille et dirus de Centumcellis episcopus, unte rhedam suam currere coegit; et cum diu currit, sic in via, ruptis vitalibus, sanguinem fundens expiravit. Nec cuiquam mirum videri debet, Galerium paruisse Dioc'etiano; nam Casares in Augustorum plane erant potestate. Hi illis annonas, notarios, vehiculationem præbebant, officiaque domus Cæsarum ex eorum na. tu pendebant, uti ex variis Ammiani Marcell. locis patet, apud quem propterea Julian. Cæs. sese vocal ipse apparitorem fidum.

Cum præda ingenti. Eleganter de hac, atque aliorum imperatorum et Cæsarum victoriis loquitur Eumenius in Oratione, quam pro restaurandis scholis habuit, cap. 21:‹ Ibi fortissimorum imperatorum pulcherrime res geste per diversa regionum arguinenta recolantur; dum calentibus semperque venientibus victoriarum nuntiis, revisuntur gemina Persidos flumina, et Libya arva sitientia, et connexa Rheni cornua, et Nili ora multifida; dumque sibi ad hæc singula intuentium animus affingit, aut sub tua, Diocletiane Auguste, clementia, Egyptum furore posito quiescentem, aut te, Maximiane invicte, perculsa Maurorum agmina fulminantem, aut sub dextra tua, Domine Constanti, Bataviam Britanniamque squali. dum caput sylvis et fluctibus exerentem, aut te, Maximiane Caesar, Persicos arcus pharetrasque cal cantem. Præda autem ingenti potitum fuisse Galerium, alii etiam omnes testantur; et notandum im

Fugatoque Narseo. Primo tamen victus fuit Galerius, uti ex Victore, Rufo, necnon Hieronymo constat, quorum hic ita loquitur Galerius Maximianus victus a Narseo ante carpentum Diocletiani purpuratus cucurrit;

D

primis, auctorem Evvyyñs izropiov a Scaligero editum, p. 395, narrare, eum reversum fuisse BaλártIR πεπληρωμένα ἔχοντα λίθων τιμίων καὶ μαργαριτών. Diocletianum tunc primum veste et calceis žibois épins καὶ χρυσῷ κεκοσμημένοις usum esse, et eundem jussisse, ut spreto salutandi veteri more, adoraretur. Sed Eusebius initium hujus moris refert ad annum 295 victum vero Narsetem ad annum 303. Quin et ante Diocletianum Carious gemmas in calceis habuit, gemmata fibula usus est, et balleo sæpe gemmato, teste Vopisco c. 17. Imo ante Carinum Aurelianus, gemmis et aurata omni veste, quod adhuc fere incognitum Romanis moribus videbatur, usus est, quemadmodum in Victoris Epitome legimus; adeo ut hujus moris auctor non fuerit Diocletianus, qui tamen gemmas augere et omnibus vestibus addere potuit. Tristanus t. m, p. 325, ex Eutropio notat, Diocletianum tibiarum tegumenta ex serico et purpura habuisse, se chaussant même de bas de soie et de pourpre, ce dit

Manubiis ingentibus. Præterea Persæ compulsi sunt Romanis cedere Mesopotamia et Transtigritanis regionibus quinque, teste Rufo Festo; quas, mortuo Juliano, Jovianus illis reddere coactus est, uti apud Ammianum xxv, 7, ubi etiam Maxim. Galerii mentio fit, legimus. Notatu insuper dignum est eumdem xxIII, 5, narrare Juliano adversus Persas bellanti oblatum fuisse leonem mortuum, non secus ac ante Maximiano nostro oblati erant leo et aper; ubi quid portenderint hæc omina, disputat, Juliano scilicet mortem, Galerio victoriam.

B

Eutrope; id quod tamen apud eum adhuc quæro. A Galerio factus imperator; estque Dacia Aureliani, uti recte docet Baluzius; et puto hanc ante oculos habuisse auctorem Expos. totius mundi a Gothofredo editum, cap. 6, ubi scribit, Dacas habitasse ab ea parte Danubii, ubi Pannonia et Thracia sunt. Epitome Victoris, quam P. Diaconus sequitur, narrat Armentarium ortum Dacia Ripensi, ibique sepultum, locumque ab eo Romulianum ex vocabulo Romulæ matris appellatum esse. Superioris sæculi eruditi Daciam Transdanuvianam diviserunt in Mediterraneam, Ripensem et Alpestrem; quæ distinctio, si vera, sequitur Armentarium natum esse antequam mater ejus in Daciam Novam, vel Cisdanuvianam migraret. Sed neminem ex Veteribus adhuc inveni, qui Dacia Alpestris mentionem faciat. Ripensis et Mediterranea memorantur verum illæ fuerunt ab hac parte Danuvii, et quidem in Moesia et Dardania, qua de re pluribus ago ad c. 35. Hæ sunt duæ Daciæ, quas recenset Rufus Festus in Breviario: Trajanus Dacos sub rege Decebalo vicit, et Daciam trans Danubium in solo Barbariæ provinciam fecit, quæ in circuitu habuit decies centena millia passuum. Sed Gallieno imperatore amissa est, et per Aurelianum translatis exinde Romanis dua Daciæ in regionibus Mesiæ ac Dardania facta sunt. Una harum Daciarum vocata est Ripensis, quia Danuvio proxima; altera vero Mediterranea quia inde remota et interior erat. Daciam Novam autem Istro proximam fuisse patet ex Eutropio, lib. 11, c. 9: Abductosque Romanos ex urbibus et agris Daciæ in media Mosia collocavit; et est in parte dextera, Danubio in mare fluente, cum ante fuerit in læva. P. Diaconus, lib. x Hist. Misc. hoc sequitur, additque In Masia media collocavit, appellavitque eam Daciam, quæ nunc duas Mosias dividit; quæ verba male Eutropio tribuit vir illustris. Hausta hæc autem sunt ex Vopisco, c. 39 Aureliani, ubi illustris Salmasius Daciam Ripensem et Mediterraneam recte interpretatur. Nec obstare debet Aurelianum a Vopisco, Eutropio, 1x, 9, Jornande, aliisque, dici ortum esse Dacia Ripensi; quia inde videtur sequi, jam ante ipsius imperium Daciam, ejusve partem, Ripensem fuisse appellatam. Nam anachronismum committunt auctores illi; et qua, nascente Aureliano, Masia dicebatur, postea appellata est Dacia Ripensis; indeque factum est veterem quemdam auctorem tradidisse cum Masia esse genitum : quod miror non intellexisse Vopiscum, cum idem dicant, qui narrant, Aurelianum natum esse in Dacia Ripensi, et alii, qui tradunt, eumdem genitum esse in Mœsia.

Diocletiano timorem. Qui procul dubio noluit regiones novas adjicere Romano imperio, ne insolentior fieret Galerius. Victor: Adeo victor, ut ni Valerius, cujus nulu omnia gerebantur, incertum qua causa, abnuisset, Romani fasces in provinciam novam ferrentur. Causam, quam se nescire fatetur Victor, ex Lactantio nostro discere licet. Sed tamen mirum est Victorem talia tradere, cum ex iis, quæ ad hoc ipsum caput notavi, pateat Narsen Mesopotamia, et quinque gentium trans Tigridem constitutarum ditione cessisse. Quæ ut concilientur, statuendum est Romanos nihil recepisse, nisi quod Trajanus in potestatem redegerat. Illius sub imperio limes Orientalis super ripas Tigridis est institutus; et sub Diocletiano Mesopotamia est restituta, et super ripam Tigridis limes est reformatus ita, ut quinque gentium trans constitutarum ditionem Romani assequerentur : quæ conditio fœderis in tempus Divalis Constantii reservata duravit, teste Rufo Festo. Nam Transtigritanæ regiones ita vocantur respectu Persarum, non respectu Romanorum, quemadmodum docuit Valesius ad lib. xxv Ammiani Marcellini.

Ex Marte se procreatum dici. Voluit scilicet imitari Diocletianum et Maximianum, qui non tantum dicebantur Jovius et Herculius, sed qui etiam Jovem et Herculem patres suos faciebant. Hinc Mamert., c. 1 Paneg., Herculem appellat principem generis Maximiani; et mox ita loquitur: Quem similitudo ipsa C stirpis tuæ, ac vis tacità naturæ ad honorandum natalem Romæ diem tam liberalem facit. Idem Geneth., c. 2: Siquidem vos diis esse genitos, et numinibus quidem vestris, sed multo magis virtutibus, approbatis; c. 3: Deinde præcipue vestri parentes, qui vobis el nomina (Jovii et Herculii) et imperia tribuerunt, perpetuis maximorum operum actionibus occupantur; et mox Jupiter vocatur Diocletiani auctor deus, et ipse cum Hercule, parentes dii auct. incertus Pan. Herc. et Const. dicti, c. 8, non aliter de illo loquitur: Hic est qui nomen quod accepit a Deo principe generis sui dedit vobis, qui se progeniem esse Herculis, non adulationibus fabulosis, sed æqualis virtutibus comprobavit. Sed miror hanc Diocletiani et Maximiani arrogantiain non carpere Lactantium, cum eamdem in Galerio reprehendat.

Romulam matrem. Ita etiam Galerii Maximiani matrem appellat auctor Epitomes Aurelii Victoris, additque, eum insolenter affirmare ausum fuisse matrem, D more Olympiadis, Alex. Magni creatricis, compressam dracone semet concepisse; quod licet multum a Lactantii narratione abeat, æque tamen hominis arrogantiam arguit. Nomen autem hoc etiam aliis mulieribus datum est; et PETRONIA ROMULA Occurrit in Insc. apud Reines. Nonnunquam ea vox est adjectiva, occurruntque Romula gens apud Horat., Romula scep tra apud Prudent., et Romula vox apud Grammat. vet. in Catalectis Pithoei. In principio autem capitis mulier hæc dicitur fuisse Transdanuviana, et confugisse in Daciam novam. Et primo observanda orthographia in voce Transdanuviana, cum fluvius ille cæteroquin fere Danubius scribatur. Sed similiter plane in nummo Trajani apud Trist. 1, p. 393, DANVVIVS Occurrit, non secus ac in inscriptione 3, ccCCXLVIII, apud Gruterum. Deinde nonnulla de Dacia Nova monenda sunt. Memoratur etiam illa auctori Excerpt. Valesii : Licinius itaque, ex NOVA DACIA vilioris originis, a PATROL. VII.

Exulo socero. Notanda est loquendi ratio elegans admodum. Nam exuere aliquis, verbi causa, socerum dicitur, qui soceri animum abjicit, seseque ut socerum adversus generum non gerit. Ita exuere hominem dixerunt Statius et Quintilianus, id est, ab humana natura quasi desciscere, ferum et barbarum fieri exuere fœminam, Seneca, ep. 95; exuere principem, et induere rabidum tyrannum, Haymo vIII, 2 listor. Eccles.; exuere patrem, Val. Maximus ; ἐκδύναι τὸν ἄνθρωπον, Πesychiius in Vitis Philos., et induere proditorem et hostem, Tacitus, vi Annal. Sed ita hoc loco non potest exponi loquendi ca ratio, quia Galerius non fuit socer, verum gener Diocletiani. Quare exuto socero nihil aliud est quam Diocletiano ab imperio remoto, vel postquam Diocletianus, purpura exuta, se imperio abdicavit, et Galerius imperator, vel Augustus factus est, tunc demum furere cœpit. Notum est, purpuram, vel paludamentum purpureum fuisse insigne tam Casareæ quam Augustæ dignitatis: hinc qui creabantur Casares, vel Augusti, dicebantur simpliciter indui ; qui vero imperium deponebant, vel deponere cogebantur, exui. Lactantius, cap. 18: Et cum misi ad Maximianum, ut ab eo induatur; et cap. 29: Exulus ille præcipitem se de tribunali dedit. Et ita optime cohærebunt sequentia, in quibus Diocletianum, utpote privatum, Dioclem nominat; quæque ita scribenda

16

« PoprzedniaDalej »