Obrazy na stronie
PDF
ePub

nem. Vide et notas ejusdem in c. 47. Illud fidei merito A
usurpat Sulpicius etiam Dial. I, c. 11. Nempe mereri
sæpe accipitur pro nancisci, adipisci, sortiri, ita ut
eventum potius, quam jus et dignitatem, vel even-
tum etiam, non solum jus et dignitatem notet, auc-
tore maguo illo Gronovio, Obs. ad Script. eccles.
c. 7, p. 76, ubi vide quæ ex Plauto, Terentio, Cice-
rone, aliisque affert. Sic in precibus Ecclesiæ ve-
teris, Ut per ejus adventum purificatis ubi mentibus
servire mereamur. Nihil in scriptis horum temporum
frequentius.

Addetur his omnibus adversarius. Paganis, qui vi-
debantur antehac impune grassari in Christi gregem,
apponitur ultor, qui eos coerceat. Sic Virg. Georg. 11:
An memorem portus, Lucrinoque addita claustra,
Et Æn. vi, in verbis Sibyllæ :

Nec Teucris addita Juno
Usquam aberit.

Vide illic Servium, imprimisque Macrob. Saturn. vi,
C. 4.

Profligata nuper. Sic Lactantius, Instit. v, c. 2: Quippe cum sapientiæ professor (Epicurus) profligare sapientiam niteretur. Cap. 4: Ut omnes, qui ubique idem operis efficiunt, uno semel impetu profligarem. Idem verbum Lactantio reddendum est lib. vi, c. 23: Animas ad sanctitatem genitas, velut in cœni gurgite demersit, pudorem extinxit, pudicitiam profligavit. Sic aliquot et scripti, et editi codices, teste Servatio Gallo, cujus tamen editio habet, flagitavit; ipse mallet, flagitiavit: quorum neutrum sat firmis illic adstrui potest tibicinibus. De recto usu verbi hujus adeant adolescentes Gellium, lib. vi, cap. 23.

Nunc placatus servorum suorum Deus. Excidisse videtur vox precibus, aut alia similis; quam si restiluas, plenior sermo erit, multoque concinnior. Sic lib. de Ira Dei, c. 21: Itaque Deus non thure, non hostia, non pretiosis muneribus, sed morum emendatione placatur. Moysis precibus placatum Dominum cladem avertisse, ait Sulp. Severus. Nonnihil dubitationis tamen injicit II Macch. 1, 2. Qui liber quo loco habeatur a doctis, haud nescio: assidue tamen eum legisse videntur Christiani temporibus persecutionum, ob argumenti convenientiam. Hujus certe scripti auctorem aliquot locis ex illo quædam verba retulisse, satis constabit infra. Obscurior est series verborum sed ita jungenda tamen ea puto, ut servorum suorum fidelium Deus dicatur, quomodo et alibi in sacris Litteris frequentissime Deus Abraham, Isaac et Jacob dicitur. Inspice sodes; et utrum putes eligendum, ipse, mi lector, statue.

:

Distulerat pœnas eorum Deus. Graviter in argumento simili Gregorius Nazianzenus, Invect. m, in Jul. : Πρότερον μὲν οὖν ἡνίκα ἔτι ἀνεῖχε, καὶ ἀνεβάλλετο τὴν ὑπὲρ ἡμῶν ὀργὴν ὁ Θεὸς, καὶ οὔπω πάντα τὸν ἑαυτοῦ ζῆλον ἐξέκαυσεν, ἀλλ' ὑψηλὴν ἔτι κατὰ τῶν ἀσεβῶν εἶχε τὴν χεῖρα, καὶ τὸ τόξον ἐνέτεινε μὲν καὶ ἡτοίμασε. Κατεῖχε δὲ βίᾳ, καὶ ὥσπερ τι νόσημα ὕπουλον καὶ κακόηθες ἠκραγῆναι πρότερον ὅλην αὐτοῦ πονηρίαν ἀνέμενεν. Οσπερ δὴ τῆς κρίσεως θεοῦ νόμος, ἵν ̓ ἤ σώσῃ μετανοίᾳ, ή κολάσηται δικαιότερον. Verum hanc doctrinam ex divinis Literis, et fidelibus earum interpretibus antiquis novisve tradere, non est instituti mei. Præter eas tamen, unde præcipue peti illa debet, non contemnenda sunt penitus, quæ ducti lege conscientiæ data, aut ab aliis edocti pronuntiarunt of . Qualis illa interrogatio Andromaches ad Menelaum, apud Euripidem :

Ubi Dice, sen Justitia, paganorum deam nolat; estque eadem quæ Astræa, Themis, Erigone, Nemesis, Adrastia, aut certe non valde diversa. De qua fusios agit vir eruditionis raræ prorsusque copiosa, Samuel Bochartus, Hierozoici part. n, lib. v, cap. 2, ubi præceps illud Melitensium de S. Paulo judicium, & ǹ Aixn Çñv oùx ɛíaσey, Act. xxvin, 4. docte periteque expendit et illustrat. Cujus notæ plura cum et alibi, tam in diverbiis, quam in choris, ubi partes suas agere solet poeta, passim apud Euripidem exsient, B mirum non sine causa videri possit, cur Plutarchus, et forsitan Sextus Empiricus, in versibus quos emendatiores nobis dedit Petrus Petitus, vir doctissimus, impiam et sacrilegam sententiam, quam ex persona Sisyphi protulit, ipsi Euripidi, tam solerti et perito rerum humanarum rimatori, tribuere non dubitent. Sed in hæc penitius nunc inquirere nihil altinet. Vigilat utique, vigilat sempiternus ille justitiæ vigor, vigilat oculus arbiter et vindex rerum perpetuus; aliquoties serus, sed scrupulosas quæsitor recte gestorum vel secius, ut fere ait Am. Marcellinus. Quam autem lento gradu ad vindictam sui procedit, tarditatem supplicii gravitate compensat, ut habet Val. Maximus. Qua de re clarins et prolixius theologi. Nec penitus tamen contemnenda sunt, quae scripsere de hoc argumento extranei, præsertim Seneca et Plutarchus; nec quæ ex diversis congessere eamdem in sententiam varii, ut Erasmus in Adagiis, Dii laneos habent pedes; Reperit Deus nocentem : Mornæus de Verit. Rel. Christ. C. 12, et 24; Lipsius de Constantia lib. n, c. 13, 14, 15; Barthius Advers. p. 2907; Christoph. Ad. Rupertus ad Val. Max. p. 31, etc.

C

Δίκα του δίκα χρόνιος.
Ἀλλ' ὅμως ὑποπεσοῦ....
Σ' ἔλαθεν ὅταν ἔχῃ,
Τίν' ἀσεβῆ βροτῶν.

Hoc est, interprete Grotio, viro illustri,

Jus sero veniat licet,

Jus est, attamen impio
Poenas quas decet, irrogans,
Tamquam ex insidiis latet.

De quo exitu. Verba quæ exciderunt, ita forte sunplenda sunt, ait vir amplissimus Cuperus: De quo exitu imperiorum testificari placuit, ut omnes qui procul moti fuerunt, vel qui post nos futuri sunt, scirent quatenus virtutem ac majestatem suam in perdendis delendisque nominis sui hostibus Deus summus ostenderet. Idem paulo post: Auctores.... Excidit_forte, inquit, tantorum scelerum, vel, persecutionis. Ego de cæteris assentior viro amplissimo: pro eo autem quod subjicit imperiorum, commodius substitui arbitror crudelium principum, aut tyrannorum; quomodo et postea librum edidit Joannes Sarisberiensis, de Exitu tyrannorum; nec multo aliter vir illustris, Nicolaus Heinsius, ut ex verbis allatis colligere est, præsens hoc opusculum appellasse, aliisque forsitan appellandum putasse videtur. Paulo aliter etiam sequentia fateor me antehac accepisse. Nam per motos procul, intellexi procul a veritate motos, sive dimotos;

D

,

Τὰ θεῖα δ ̓ οὐ θεῖ, οὐδ ̓ ἔχειν ἡγῇ δίκην
Item illa chori, in alia ejusdem tragœdia :

Πρόσω μὲν, ἀλλ' ὅμως αἰθέρα να
ὄντες ἐρῶσι τὰ βροτῶν οὐρανίδαι.

Quam eximia etiam illa, quæ ex Antiopa ejusdem
conservavit nobis Stobæus :

ut in Plalmis et aftinia verba solent reddi: quomodo etiam lapsos appellarunt Christiaui, qui defecerunt in gravissimis illis persecutionum certaminibus, et vel penitus rediere ad paganismum, vel semel deliquerunt, thure in aram idolorum jaciendo. Et huic quidem conjecturæ si quid tribuendum, locus totus sic fuerit constituendus: De quo exitu sævissimorum principum testificari placuit, ut omnes qui procul moti fuerunt, vel posthac aberraturi sunt, scirent quatenus virtutem ac majestatem suam in perdendis delendisque nominis sui hostibus Deus summus ostenderet. Recte autem et ordine sermo meus processurus est, si a principio qui fuerint auctores persecutionis, et quibus pœnis, etc.

Qui fuerunt auctores. Et ratio syntaxeos, et sequens verbum vindicaverit, ostendunt scriptum fuisse a Lactantio, qui fuerint auctores, non fuerunt.

In eos vindicaverit. Lactantius, lib. 1, c. 4: A Atenim sæpe ipsi quoque in sacrilegos vindicaverunt. Similiter idem c. 4 ejusdem libri, et lib. iv, c. 17, item Hegesippus (sive ille est Ambrosius, ut vere videtur collegisse vir quidam magnus, sive alius) et ecclesiastici Patres Latini, nec non Vegetius, Gellius, Julius Capitolinus, aliique passim.

IN CAPUT II.

Cruciatus est. Glossæ Labbai Cruciat et crucificat, Grupo. Lactant. Instit. 1, c. 16: Ab hominibus insigni supplicio affectum et excruciatum. Et mox, impium consilium de eo tollendo cruciandoque ceperunt. c. 18: Et cruciaverunt eum in humilitate magna. c. 21 : Mirari desinet Deum ab hominibus esse cruciatum.

Post diem x. kal. apr. Elliptica locutio, quam supplere possis, post exortum diem decimum kal. apr. sive post eum diem incoeptum. Ita verba Christi, μετὰ τρεῖς ἡμέρας ἐγείρομαι, a plerisque doctioribus exponuntur, postquam venerit dies tertius. Sic apud Marcum c. 11, v. 2, post sextiduum, valet, sexto die inchoato. Hæc et plura, post Antonium Augustinum et quosdam alios interpretes juris, ad legem 122, de verb. signif. Scioppius, Wisembachius, et nuper ad intelligenda veterum scripta utili opere de intercalatione Philippus Munckerus, quem ad lib. 1, c. 2,

B

num. 4.

Duobus Geminis consulibus. Problema chronologorum de anno, mense, et die, quo Christus Dominus salutifera passione genus humanum redemit, mei quidem propositi non est explicare; hoc enim agere si quis instituerit, ut veterum pariter diversas excutiat sententias, et recentiorum etiam calculos subducat, opus est. Suffecerit in præsens monuisse, multorum e Patribus opinionem hanc fuisse, quam Lactantius sequitur; Tertulliani nempe, Julii Africani, Hieronymi, Augustini, nec non Sulpicii Severi, et Pauli Orosii; imo et recentiorum, Glareani atque Haloandri, uno tantum anno Christum prædicasse Evangelium solemnius, eoque peracto, proximo inde, C C. Rubellio Gemino et Fusio Gemino consulibus, passione ac morte functum esse. Eorum autem, qui hoc tempore cum cura quæstionem hanc agitant, illis videtur præ cæteris accedendum, qui consen. tiunt quidem in hoc cum veteribus, quintodecimo anno Tiberii imperatoris Christum baptizatum esse, cum hoc dicat Lucas diserte, c. n, nimirum Appio Junio Silano et P. Silio Nerva consulibus ex eo autem quatuor paschata egisse, aut certe ante quartum, ingens illud, et omnibus omnium temporum hominibus piis venerandum sacrum obiisse; atque adeo hoc Sergio Sulpitio Galba et L. Cornelio Sulla consulibus fuisse peractum. Et hæc sententia est Scaligeri, cui se adjungunt ex nostris, qui felicius borum temporum rationes componunt. His proximum assecuti videntur gradum, qui unum addunt annum, ante pascha quintum rati Filium Dei mortem illam generi humano salutarem occubuisse: cæteri abeunt longius. Ad mensem et diem quod attinet, satis constat ex historia sacra Christum passum et mortuum esse die quarta decima mensis Nisan, primo post æquinoxium plenilunio; hoc est, si Scaligerum sequimur, Aprilis die tertia. Sin unum adjiciendum Scaligerianæ summæ putaverimus annum, lunarem nempe (nam intercalatio ter in octaeteride fieri solita in illum annum incidisse non videtur), dies Gravpwows fuerit, x. kal. apr. in quo, aut circa quein, plurium e veteribus vel computatio vel secuta priores narratio conquiescit. Sed hæc plenius ac limatius elaboranda lubens aliis relinquo.

D

Quo officio repleto. Eleganter officii voce utitur, pro administratione. Nihil notius aut usitatius de comitibus palatii, præsidibusque et judicibus provinciarum, imo et de apparitoribus: afferam tamen nonnulla forsitan infra. Græci quoque Patres ministerium Christi dizovouíav vocant.

Procella nubis. Monet optime perillustris Cuperus,
PATROL. VII.

a divinarum ductu litteratum non fuisse recedendum.
Certe externas istas tenebras cum cœlesti luce te-
mere interdum miscuisse, non parum obfuit quibus-.
dam Ecclesiæ prisca Patribus. Ita hic quoque vereor,
ne ¿vvonua istud, quasi Christus repentinæ interventu
procellæ sit ereptus oculis suorum, obhæserit Lac-
tantio ex iis, quæ de Romulo apud Livium cæterosque
historicos Romanos leguntur: ut de Homeri aut
Virgilii nubibus, quibus illi deos suos aut heroas
abscondunt, nihil dicam. Haud multo melius lib. iv,
c. 21, nubem illam repente se circumfudisse dicit; cum
tamen ex divinis Scripturis placide ac leniter, ut
pleraque Christi acta in terris, res gesta colligatur.
B. Cyprianus prope finem libelli de Vanitate idolo-
rum, paulo simplicius et rectius: Tunc in cœlum,
inquit, circumfusa nube sublatus est.

Fundamenta miserunt. Sidonius Apollinaris lib. 11, epist. 11: Neque jam semel missa fundamenta certantis amicitiæ, diversis honorum generibus extruere cessarem. Non multo secus agrariæ rei scriptores dixerunt, lineam aut limitem mittere, secundum fundi litterariam

normam mittere, et similia. Radicem mittere habes apud veterem Bibliorum interpretem, 11 Reg. xix: Murum aut vallum mittere, apud Lampridium in Vita Sept. Severi, c. 12, pro quibus vetustiores, agere radicem, ducere murum, dixerunt.

Petrus Romam advenit. Historiæ illius veritas adhuc in dubio est, qua Petrum attinet.

Ac stabile. Solet ita etiam Lactantius ipse; ut lib. iv, c. 24: Habeatque radicem et fundamentum, stabilisque apud homines et fixa permaneat; et lib. vII, c. 10: Cum vero sibi domicilium stabile collocavit, etc. Fidele vero quod vocat, idem est; alterum enim interpretatur. Existimo autem hebraismum esse, et respici verba Dei, quibus per Ahiam prophetam Jeroboamo, sub conditione si pie ageret, Deique legibus insisteret, firmam ac stabilem domum promittit, 1, Reg. x, v. 58: Ero tecum, et ædificabo tibi domum fidelem, quomodo ædificavi David domum. Veram autem Dei Ecclesiam, ut annotavit ad supe-rius caput illustris Cuperus, sancti Patres passim domum aut templum Dei vocant, sacrarum nempe litterarum ductu. Et sic Lactantius quoque multis in locis ut lib. iv, c. 10, ait: Filium Dei descendisse in terram, ut constitueret Dei templum, doceretque justitiam. Sic cap. 11: Volens igitur Deus metatorem templi sui mittere in terram, noluit eum in potestate et claritate cœlesti mittere; cap. 13: Ecclesia est verum templum Dei, quod non in parietibus est, sed in corde ac fide hominum, qui credunt in eum, ac vocantur fideles; illud vero Solomonium templum, quia manu factum est, manu cecidit. Adde initium capitis 14, ubi multa et præclara. Item lib. de Ira, c. 2, ubi similiter Chri stum vocat divini et immortalis templi conditorem. Ex aliis plura colligere vitanda prolixitatis gratia supersedeo.

Ad religionem novam. Dicam hanc ubique Christianis impegisse homines e pago verum est; ac idem facit etiam Galerius in edicto, quod Græce apud Eusebium et Nicephorum, latine infra hujus libri capite 34, legitur. De sensu verborum Julii Capitolini, ́ si omnino et mihi eundum est in partes, Casaubono me accedere fateor; alter vir summus in nodo, quem ipse fatetur difficilem, sic ad emendationem confugere videtur, ut Poeta non optimus ad machinam. Sed hoc amor veritatis excuset dictum de viro, quem alioquin, uti par est, admiror et suspicio.

Ad excidendum cœleste templum. Sic Lactantius lib. v, c. 3: Cum veritatem penitus excidere connixus esset. Ita excidere vitia lib. in, c. 26, quomodo illic duo vetustiores codices; item lib. vi, c. 15, et de Ira Dei, c. 17.

Nusquam repente comparuit. Hoc ita ab auctore hujus opusculi paulo minus mirabimur tradi, si meminerimus a Tacito lib. 1 Hist., c. 8, narrari, diu post mortem ejus vagatam de co quasi vivo famam. Sub idem tempus, inquit, tenente scilicet rerum

13

summam Vespasiano, Achaia atque Asia falso metu ex- A Urbana opera summis fastigiis excitabam. Spartianus territæ, velut Nero adventaret: vario super exitu ejus rumore, eoque pluribus eum vivere fingentibus credentibusque. Persequitur dein, quas turbas dederit Neronem se fingens vilis quidam homuncio; de quibus ipsum adi Historicum, aut Casauboni notas ad Šuetonium. Firmatum vero falsis hisce rumoribus errorem, qui adhæsisse videtur multis temporum illorum Christianis, Neronem aut superstitem, aut novissimis temporibus revicturum, ut adversus Christianum nomen omne sæviat, cum Lactantio nostro tangunt et refutant quidam Ecclesiæ veteris Patres; ut Hieronymus in c. xi, Danielis, Augustinus de Civit. Dei lib. xx, c. 119, Ambrosius ad I Cor. iv, v. 9; alii et ipsi Neronem aut Antichristi typum, aut ipsum Antichristum fuisse ac futurum esse, suspicati sunt. Vide Chrysost. in II Thess. 11, homil. 4, p. m. 1504', et serm. de Eleemos., Sever. Sulp. Sacr. Hist. lib. 11, c. 29, et Dial. 1, e. ult., etc.

B

Cum descendere cœperit..... Formulas veteres elegantiasque sermonis amare Lactantium vident, qui eum legunt; optimeque notat vir insignis, idem in voce descensoris, aut descendere factum. Adeantur insuper, si placet, Adr. Turnebus Advers. 1. ix, c. 9, Interpretes Virgilii ad Georg. 11, v. 326, et Torrentius ad illud Horatii Epod. 13.

in Vita Hadriani, c. 19: Cum opera ubique infinita fecisset, nunquam ipse, nisi in Trajani patris templo, nomen suum scripsit. Sed hoc vulgatissimum est. Opera autem Domitiani recensentur à Suetonio, Eutropio, plenissimeque ab Eusebio in Chronico, num. MMC. Capitolium refectum, Odeum, Forum transitorium, Stadium, Horrea piperatoria, et plura : de quibus adi viros maximos, qui memoratos scriptores illustrarunt notis.

Nomen ejus persecutus. Tertull. de Patientia, c. 2: Nomen cum familia ipsius persequentes. Aur. Victor de Cæsaribus, c. 5 Gentem omnemque affinitatem armati persequuntur.

Manus porrexit. Lact. lib. vir, c. 15: Sublata enim Carthagine, manus suas in totum orbem terrarum terra marique porrexit.

IN CAPUT IV.

Quis enim justitiam, nisi malus persequatur? Tertullianus Apologet. cap. 5: Tales semper nobis insecutores, injusti, impii, turpes : quos et ipsi damnare consuestis, et a quibus damnatos restituere soliti estis. Confer. lib. I adversus Nationes, c. 7, et alia aliorum dicta hujus sensus plurima. Nam pii quorumlibet temporum homines vere sic gloriantur, solis se malis odio esse: sed verba eorum afferre prolixa foret operæ.

Et imbres nivesque deducunt Jovem.

In his, que ad pertusa a blattis, aut vetustate læsæ paginæ defectus circa hunc locum supplendos spectant, nihil habeo quod adjiciam, nisi quod existimem legi posse minori mutatione, et in ultima ætate; et sic porro, ut præit amplissimus Cuperus: aut et in ultima sæcula, initium Christi sanctum ac sempiternum cum descendere cœperit, redituros pronuntiant. Enochum vero cum Elia reversurum, quidam veterum putavere, teste Augustino lib. 1x, de Genesi ad litteram, cap. 6. Cujus verba attulere jam alii, qui quid Gregorius Magnus eadem de re existimaverit, etiam Ostenderunt. Inclinare huc videtur etiam Andreas C Cæsariensis, commentario in Apocalypsin, p. m. 45, quem edidit una cum quibusdam Chrysostomi libris Sylburgius; ut jam his muito antiquioris Tertulliani verba omitiam aliorum opera item nota, quæ leguntur apud ipsum lib. de Anima, e. 50, ubi plura ex codem, prope ejusdem sententiæ, collegit Pamelius. Imo hoc ipsum e Syr. c. 44, v. 14, firmare quidam nostrorum temporum heterodoxi sunt conati, quibus non tam verba Syracidæ Græca, quam interpretis latini versio favet: Henoch placuit Deo, et translatus est in Paradisum, ut det gentibus pœnitentiam. In Græca Hoeschelii editione, quiam ad vetustissima exemplaria emendavit,legitur : Ενώχ εὐηρέστησε Κυρίῳ, καὶ μετετέθη, ὑπόδειγμα μετανοίας ταῖς γενεαίς. Verumn de his

multo satius fuerit adire celebratissimi nominis theologum Helmestadiensem D. Georgium Callixtum, tractatus de supr. Jud. parte ea, qua de signis agit decretorium illum diem præcessuris. Ab eo refutatum esse hunc errorem egregie, judicium est Joan. Heur. Bæcleri, viri celeberrimi et doctissimi, Histor. Univ. pag. 210.

IN CAPUT III.

Non minor tyrannus. Is fuit Domitianus, quem dixit calvum sua Roma Neronem, ut ait Ausonius; Portionem Neronis de crudelitate vocavit Tertullianus in Apologetico; et in lib. de Pallio, Subneronem.

Incubavit cervicibus. Lactant. Instit. lib. v, cap. 9: Qui autem cultores Dei se non abnegaverint, in eos tolis carnificinæ suæ viribus incumbunt. L. vii, c. 49: Siquidem capto mundo eum magnis latronum exercitibus incubabit.

Etiam memoria nominis ejus erasa est. Meminerunt hujus ritus Dio Cassius, Herodianus, et latini scriptores historia Augusta, multis in locis. Imo et Lactantius hujus opusculi capite ultimo ad eum alludit.

Opera fabricasset. Symmachus lib. 1, epist. 52:

Profectus adversus Carpos. Auctor hujus libri Car pos nominat solos, cum constet adfuisse cum Carpis populos alios multis partibus numerosiores; Boranos puta, Gotthos, Vrugundos, ut eos vocare solet Zozimus; imo et Astringos, Taphilos et plures, quos recenset in hac Historia Jornandes. Solos tamen Carpos Lactantius nominat, quippe qui crebris incursibus in Romana cæteris essent notiores. Idem Jornandes de rebus Geticis c. 16: Sed et Carporum tria millia accessere, genus hominum ad bella' nimis expeditum, qui sæpe Romanis infesti sunt. Adde quæ notarunt eruditissimi viri, Cellarius ad Zozimum lib. 1, c. 28, et Baluzius ad hæc Lactantii. Factum vero esse non raro, ut a gente vixdum victa, nedum perdomita, cognomen assumpserint imperatores, no. tum est; item tyrannos ab iis populis titulos habuisse quos ne lacessivissent quidem bello. Verum de his pluribus fortasse alias.

IN CAPUT V.

Illud esse verum dicebat. Ambigebam nonnihil, ex cidissetne hic vox aliqua, jugum videlicet, aut fropæum, aliave similis. Sed consultus ea de re amplis simus et doctissimus Cuperus, hunc scrupulum mihi exemit. Quod autem res suas per picturas, aut inci sos lapides, memoria prodere solerent Romani, vitio vertendum non puto. Quot res pulcherrimas ha beremus notiores, si studium hoc fuisset gentibus etiam aliis! Legantur, si lubet, quæ Plinius lib. XXXV, c. 4, de Messala, L. Scipione, Hostitio Mancino, imprimisque de Augusto narrat, item qua Aur. Victor de L. Emilio triumphum de Liguribus in tabula pictum proponente publice, et alia apud alios passim. Nec pingebant modo: sed marmoribus item incidebant res gestas frequentissime; quod ex tropæis marmoreis Marii, quæ supersunt etiam nunc, ex arcubus Constantini aliorumque triumphalibus, monumentisque aliis, docet Caesar Bulengerus in commentario de triumphis. Nummi quoque, ut jam monuit illustris Cuperus, ostendunt passim, victorias suas quanto studio posteris notas reddere laboraverint; in quibus non modo plurimi occurrunt, Cæsarum qui referant tropæa, sed nonnulli libera quoque civitate facti, in quibus victor premit victi cervicem, aut terga. Exemplo sit ille Pauli Æmilii apud Goltzium, in quo non multo secus ac Sapores insultat victo victor.

Usque ad vitium tamen laborasse Romanos de suis omnibus pictura similibusque exprimendis artibus, temporis præsertim eorum, qui hic memorantur, im

ticipibus dicturus, multa eos perverse docet egisse; inque mores et instituta eorum graviter invehitur. Quanquam vero tyranni isti sævissima et atrocissima Christanorum laniena omnis aevi, quod exinde fuit, et posthac, si sic Deo visum, futurum est, odia meruerint; videant tamen gnari illorum temporum, serviatne hic in nonnullis Lactantius proposito suo, idque sic, ut nonnunquam ea carpat, quorum ratio diversa est, multoque secus ab aliis narrantur et explicantur.

peratorum, non dissimulat Casaubonus ad Vitam A malis odio fuisse, de Diocletiano imperiique ejus parPescennii Nigri, cap. 6, quem velim adiri. Sed jam exigit (puto) lector, ut laudata superius ab amplissimo Cupero Nazianzeni verba exhibeam. No. μος ἐστὶ βασιλικὸς, οὐκ οἶδα μὲν εἰ καὶ πᾶσιν ἀνθρώποις παρ' ὅσοις τὸ βασιλεύεσθαι, Ρωμαίοις δὲ καὶ τῶν σφόδρα (Ed. Gr. Lat. Par. A. 1630, λίαν) σπουδαζομένων, εἰκήσε δημοσίαις τιμᾶσθαι τοὺς βασιλεύοντας. οὐ γὰρ ἐξάρχουσιν οἱ στέφανοι, καὶ τὰ διαδήματα, καὶ τὸ τῆς ἀλουργίδος ἄνθος, οὔτε ἀριθμούμενοι νόμοι. καὶ φόροι, καὶ τὸ τῶν ἀρχομένων πλῆθος, συγκρατεῖν (Bull. συγ κροτεῖν) τούτοις τὴν βασιλείαν. ἀλλὰ δεῖ καὶ προσκυ νήσεως αὐτοῖς, ὑφ ̓ ἧς σεμνότεροι δόξουσιν οὐκ ἵν ̓ αὐτοὶ προσκύνωνται μόνον, ἀλλὰ καὶ τῶν (Ead. τῆς pro τῶν) ἐν πλάσμασι τε καὶ χρώμασιν, ἵν ᾗ τὸ σέβας αὐτοῖς ἀπληστότερον τε καὶ τελειότερον (Ead. τελεώτερον) ταύταις ταῖς εἰκήσιν ἄλλοι μὲν ἄλλότι τῶν βασιλέων προσπαραγράφεσθαι χαιρούσιν. οἱ μὲν τῶν πόλεων τὰς λαμπροτέρας δωροφορούσας, οἱ δὲ νίκας ὑπὲρ κεφαλῆς στεφανούσας, οἱ δὲ τοὺς ἐν τέλει προσκυνοῦντας, καὶ τοῖς τῶν ἀρχῶν τιμωμένους (Ed. τιμωμένοις) συνθήμασιν. οἱ δὲ θηροφονίας καὶ εὐστοχίας, οἱ δὲ βαρβάρων ἡττημένων, καὶ ὑπὸ τοῖς ποσὶν ἐῤῥιμμένων [ἢ κτεινομένων] (Desunt in eadem editione voces uncinulis incluse. Ead. post verba τῶν πραγμάτων μόνον, addit : ἐφ ̓ οἷς μέγα φρο νοῦσιν) πολυειδῆ σχήματα. φιλοῦσι γὰρ οὐ τὰς ἀληθείας τῶν πραγμάτων μόνον, ἀλλὰ καὶ (Ead. καὶ τὰ τούτων) τούτων ινδάλματα. Vere hæc sanctus ille Scriptor; foreique facillimum hæc omnia singulatim illustrare. Sed cum quivis idem possituon nimium ignarus rerum Romanarinn, contentus ero notasse in præsens, originem conculcandorum a victoribus collorum, aut tergorum, videri ab Oriente profectam, et perantiquam esse. Ita Josue ducis jussu, primores Israelitarum colla regum devictorum ealcant pedibus, Jos. x, 24. Ab hac tam veteri, tam nota consuetudine, phrasis illa videtur orta, ovvтpiben úπò̟ TOUS Todas, sive conculcare: significare antem subigere, sen domare, aut in ordinem redigere hostem, modumque illi ponere, ne noceat in posterum. Habes eam C Genes. i, 15; ps. cxix, CXVIII; Rom. XVI, 20. Quibuscum aliquot alia dicta Biblica conveniunt. Quæ omnia licet sanctissima sint, planeque mystica, consuetudinem tamen Orientalium ostendunt. Verum de his alii pluribus.

IN CAPUT VI.

Vesanus et præceps. Id inter alia satis ostendit usurpatus Domini ac Dei titulus, de quo vide illustr. Spanhemium in de Præst. et usu num. p. m. 729. De persecutione ab eodem instituta, vide que collegit Ant. Pagius in dissertatione erudita de consulibus Cæsareis, p. 380.

Canofrurio. xavo opoptos vocat Pæanius; ideoque per scribendum esse, ne Scaligerum quidem monere piguit.

Ab amicis interemptus. Amicos dici regum, quos ad interiorem admissionem et consilia secretiora sibi habent proximos, et hanc esse illam Aristotelis, zab' úπspoziv pilías, docuerunt homines eruditionis laudatissime. Aureliani vero, sanguinarii principis, minas ut occuparet Mnestheus, unus libertorum ejus

Scelerum inventor et malorum machinator. Lact.
Div. Institut. VII, c. 24: Princeps dæmonum, qui est
machinator omnium malorum. Ita scelerum inventor
Ulisses Maroni, Ruffinus Claudiano appellatur.
Tres enim participes regni. Idem Claudianus 2,in Ruf.:

Increpat Augustum, scandat sublime tribunal,
Participem sceptri, socium declaret honoris.

B

Sic apud Am. Marcellinum lib. xxvr, dicitur Valentinianus fratrem Valentem produxisse participem legitimum potestatis, sed in modum apparitoris morigerum. Et auctor Vita Sept. Severi. c. 8: Cumque Severum ad participatum vocaret (Pescennius Niger,) contemptus est. Porro ut de instituto hoc Diocletiani in adolescentiæ gratiam summatim aliquid dicam, nihil notius est illo Homerico, οὐκ ἀγαθὸν πολυκοιρα νίη, εἷς κοίρανος ἔστω. Hoe plurimis comprobatum est assensibus aliorum, ut Euripidis Androm. Act. 11, choro :

Ενὸς ὁ δύναμις ἀνά τε μέλαθρα, κατά τι πόλας.

Senecæ item, et Philosophi lib. 1 de Clementia, c. 4, et Poet in Medea, Lucani lib. 1, et quorum ibi illustris Grotius meminit. Quin Hieronymi quoque ad Rusticum Monachum hæc sunt verba: Etiam muta animalia et ferarum greges ductores sequuntur suos. In apibus principes sunt: grues unam sequuntur ordine litterato. Imperator unus, judex unus provinciæ, et reliqua. Quibus adde Cyprianum, de Idolorum vanitate, p. m. 289, et ejus verba mutuantem Minucium Felicem, ex quo simul Fulvii Ursini emendatio firmatur, pro discessit, legentis desiit; ubi habes plures in hunc sensum laudatos a clarissimo doctissimoque Ouzelio, p. 139. Nee preterire decet Lactantium nostrum Inst. 1. 1, e. 3 et 5. Horum aliorumque judicia ipsa probat veritas; fecissetque haud dubie prudentius imperator Diocletianus, si non tam æquando sibi paulatim Maximiano, cæterisque dein adjungendis, aperuisset in futura tempora latam intestinis discordis fenestram, quam legendis idoneis ubique ministris et vicariis; summaque imperii per omnes partes retenta, quieti suorum ratione tutiore consuluisset. Ita certe judicat Firmianas noster, et recte. Alios tamen quosdam haud nescio abire in alia omnia. Laudat profecto Valentinianum Ammianus, lib. xxvi, quod magnitudine urgentium negotiorum se superari considerans, nihil morandum putaret, quin pronuntiat Zonaras Annal. t. 2: Amidor de Tρos tò fratrem Augustum pronuntiaret. Idem de Diocletiano τῆς βασιλείας ὑπέρογκὸν, κοινωνὸν αὐτῆς προσλαμβάνει ἑτέρους, κατὰ τὸ δεύτερον. Αι Mamertimus nimium ται κατὰ τὸ τέταρτον ἔτος τῆς ἡγεμονίας αὐτοῦ. ἢ καθ'

D

(Zozimo dicitur Eros, et τῶν ἔξωθεν φερομένων ἀποκεί σεων μηνυτής τεταγμένος, lib. i, c. 62, id est, Olticioruin magister), plures in necem ejus, partim veris, partim falsis terroribus concitavit prorsus ut postea Commodus in se irritavit suos, apud Spartianum in Commodo, c. 9. Vide Vopiscum in Aurel. c. 36; Aurelium Vict. Caes. c. 35, Epit. c. 50; Eutropium lib. ix, c. 9.

Contra Deum fecerunt. Cœlius apud Ciceronem ad Att. lib. x : Nunc te contra victorem Cæsarem facere, summæ stultitiæ est. Ita indignus ille loco suo antistes, seu episcopus, apud Optatum Milevitanum: Et hunc occidi, et quicumque contra me fecerit, occidam.

IN CAPUT VII.

Ut firmet id, qued upra dixit, Christianos non nisi

mayupinas: Vos, qui imperium non terræ, sed cœli regionibus terminatis, tantam vim, tantam potestatem mutuo vobis impartire, divinæ profecto immortalisque fiducia est, quam cupiditas perturbet: Paneg. ad Maximianum, c. 10. Quibus paria, aut etiam ampliora habes in Genethliaco, cap. 6. Quid dicemus igitur de tetrachordo hoc a Juliano Parabate aliisque non parum laudato? Respondet noster etiam hic scriptor, non fuisse sinceram illam concordiam, sed temporum causa servatam utcumque societatem : non amicitiam virtute maire natam et cultam, sed qualis inter latrones et povnporoditas in mutuam opem fit, conspirationem. Nee profecto indignum est observatu, vultus quoque simillimos habuisse (inspice num

mos utriusque), quos natura ingeniis, fortuna, sorte, A
vita, institutis et actionibus tam apte comparaverat.
At si cæteros duos spectamus, Constantius ob inge-
nii lenitatem ac comitatem, non probavit paris istius
crudelissimi mores: sed tulit utcumque, cum emen-
dare non posset. In Galerio autem tetrachordum
nimis discrepabat, qui et alias terrori fuit duobus
illis senioribus, et ad extremum coegit imperio se
abdicare socerum Diocletianum, quem et Herculius
dein est imitatus. Sed hæc hactenus; nam si quis
seria paret opera excutere, non injucundæ, fors nec
inutili dissertationi argumentum hinc nascetur.

Rationales multi. Etiam Rationales in provinciis constituti officium, seu apparitionem habebant, ut ostendit ex lege 7 de Cohortalibus, et leg. 2 et 4 de Bonis vacantibus, in cod. Theod. doctissimus Valesius. Hi autem damnatorum bona, et sententia Judicis proscriptorum occupabant. Inspice Valesium ad Am. Marcell. lib. xxv. Imo Rationales erant procuratores principum, qui reditus provinciales quosvis ad principes spectantes exigebant. Adde Dufresnium in Glossario.

Indictionum. Indictiones initio videntur extra ordinem factæ, ad arbitrium victoris, aut ad necessitates Reipublicæ; atque id sensisse videtur Asconius, cum has a canone et oblatione diversas faceret. Postmodum tamen et hæ tempori certo sunt assignatæ. Sed vide Jurisconsultos. Etiam interpres Bibliorum, Reg. xv Indixitque Manahem argentum super Israel cunclis potentibus et divitibus; et cap. xvIII: Indixit Rex Assyriorum Ezechiæ Regi Judæ trecenta talenta argenti, et triginta talenta auri. Adde capitis xxIn partem ex

||

B

Et Magistri. Vocabulum Magistri late patet; nam sic dicti quicumque vel homines moderantur, componuntque vitam eorum et mores, vel rebus præsunt. Ita Tullius ipse consules Romanos vocat, magistros populi. Ita censores, magistri morum audiunt passim. Ita magistros operum (nostris Arbetes Fougtar, Græcis prodioxτas), habes in veteri versione Bibliorum, Exod.. Ita magistri dicebantur, qui ex auctoritate prætoris præerant dividendis bonis, aliique plurimi. Festus, et ex eo Gronovius ad Liv. lib. xxxiv, c. 25, magis proprie dictos recensent magistros pagorum, societatum, vicorum, collegiorum, equitum, ludorum, præterea et conviviorum, denique doctores artium ; quorum omnium dignitas magisterium, non magistratus. Postea cœpit ea vox in aulis imperatorum frequentari; erantque magistri militum, de quibus vide eumdem Gronovium, Obs. in Script. Eccles. p. 217. Item magistri officiorum, de quibus adi Corippum Africanum, lib. i, v. 172, ibique notata a doctis, præsertimque Salmasium ad Julii Capitolini M. Antoninum philosophum, cap. 8, et Valesium ad Ammianum Marcell. lib. xxvi. Sed et magistri epistola. rum, memoriæ, libellorum, dispositionum, census, vestis lineæ, vestis privatæ, et alii rerum aliarum ; de quibus inspice notitiam utriusque imperii, et notas virorum rare cruditionis fama illustrium ad Historiam Augustam.

tremam.

Multi præsides. Attingit hanc rem leviter Eutropius, lib. x, cap. 15, simulque ostendit, qua fuerit occasione usus ad hæc perficienda Diocletianus, bellis scilicet ac victoriis; his enim potitus, suo nutu et arbitrio provincias singulas temperavit composuitque. Exemplum est Ægyptus, prostrato in ea Achilleo: Victoria, inquit, acerbe usus est; totam Egyptum gravibus proscriptionibus cædibusque fœdavit. Ea tamen occasione ordinavit, provide multa et disposuit, quæ ad nostram ætatem manent. Clarius et magis apposite Piranius : καὶ αὐτὸς Διοκλητιανὸς ἐν Αἰγύπτῳ τὸν Αχιλλέα νικήσας, αὐτόν τε διεχρήσατο, καὶ διὰ πάσης ὠμότητος ἐπεξῆλθε τῇ νίκη, τούς μὲν κατασφάξας τῶν Αἰγυπτίων, τοῖς δὲ λοιποῖς φόρους τάξας ως μάλιστα βαρυτάτους. εκ ταύτης δὲ τῆς αἰτίας καὶ πᾶσι τοῖς βασιλευομένοις τὰς εἰσφορὰς ἐπέθηκε διαμετρησάμενος τὴν γῆν, καὶ εἰς ἀπογραφὴν ἀναγαγὼν ἅπαντα, ὅπερ καὶ εἰς C Todε ExpάτnoEY. Quare omnia cum his belle consentiunt; indeque apparet, non ita votóontu semper esse, quæ Metaphrastes ille habet pleniora, sive ea de suo adjecit, sive Eutropio copiosiore usus est, quam utimur hodie nos. Rei vero, qua de hic agitur, vestigia observasse videor in legibus etiam istorum et sequentium deinceps temporum: sed ad ea colligenda nunc satis otii non est. Recte autem præsides Roster vocat, quia ab imperatore missi constitutique erant. Vide Lips. Excurs. ad Tacit. Annal. lib. 1, cap. 75; lib. xi, cap. 60; Salmas. ad Spart. Hadrianum, c. 13 et 33; Spanhem de Præst. et usu numis. p. m. 572. Per officia, hoc quidem loco intelligit Præsidum Judicumque apparitores, minores nempe magistratus cum militibus; quo loco fere fuerant, quos antiquior ætas accensos, statores (quanquam habuit et recentior suos statores) et, si summis apparerent magistratibus, lictores, posterior, communi nomine officiales appellabat. Nihil frequentius in Actis Martyrum, in Legibus illius ævi, in notitia utriusque imperii, scriptisque aliis. Imo et Suetonium in Vespasiano sic locutum ostendit ó vu Gronovius in Obs. ad Scriptores Ecclesiasticos. Sic Orientis quidam comes 600 homines habebat in officio præfectus prætorii Africæ, 388; alii plures, alii pauciores, prout res exigere videbatur. Vide qua collegit de his Pancirollus ad cap. 9 Notitia imperii Orientis. Sin contendat aliquis, bica Lactantio praesides potius ipsos dici, ev scilicet di dvoïv, aut ipsis paulo majores, pares, supparesve, magnopere quidem non repugnabo. Memini namque hos etiam venire officiorum nomine; præsertim ipsorum contempla¡ione imperatorum. Sic Trajanus Plinio scribit: Diplomatibus quæ officio tuo dedi, Epist. ult., lib. x. Sic alii rursum Bithyniæ præsidi, hoc libro, cap. 48, Licinius, datis ad officium tuum litteris. Verum hæc jam ante nota esse possunt.

D

Legem pretiis rerum venalium. Olim quidem ab Edilibus, quos yopavóμovs Græci appellant, vendentium coercebatur rabies. Vide que ad Aristot. Polit. lib. vi, cap. 8, collegit Piccartus; nisi mavis el Romanorum, et reliquarum gentium tabularia excutere.

Donec lex necessitate ipsa solveretur. Imperata vilitate nimia, venditores omnes de compacto rem gerunt, quasi in velabro olearii, ut cum Plauto loquar, resque amotas frustra desiderari faciunt. Hac aliisque de causis usus legum corrector mulias experiendo arguit, ut ait fere Livius lib. XLV, cap. 32, quod inter alia de iis vel maxime venit accipiendum, quæ ad pretii pertinent mensuram. Illa enim vernis est ventis incertior. Vide Bocleri dissertationem de Mensura pretii, et quos ibi vir ille summus laudat.

Hic moneta. Glossæ veteres, Moneta Tomos, To χαραγγεῖον. Item, Moneta, τόπος ἔνθα τὸ νόμισμα xapάoσεta. Sic Monete Treverica mentio fit in lapidis mutili inscriptione apud Grut. pag. 93, Num. 3. Sic ab Ausonio celebrantur, quæ Mediolani fuere

Civiles actus. Actus pro actionibus illa ætate crebrum. Et sic etiam Lactantius de Ira Dei, c. 12:

Spectari actus nostros a Deo; cap. 17 : Singulorum

actus animadvertit.

Exactiones. Unde exactores, notátu, qui vel tributa, vel opera exigunt. Vide interpretes Mosis, Exod. v, v. 6 et 14: Flagellatique sunt, qui præerant operibus filiorum Israel ab exactoribus Pharaonis. Sed de his passim etiam alibi in sacris extraneisque litteris. Exactiones vero has in Diocletiano nonnibil excusant creberrima bella, quæ imperante eo vexabant orbem terrarum. Nam ut initia ipsa omittam, Bagaude Gallias, Britanniam Carausius cum incolis ejus insulæ, Orientem Persæ, Ægyptum Achilleus, Africam reliquam Julianus et nationes Quinquegentanæ quatiebant. Unde et auctor hujus scripti infra: Hæc quoque tolerari possunt, quæ ad exhibendos milites spectant Porro de censu, sive censitione hac, imprimis de capitatione, vide Lipsium ad Taciti Annal. 1, cap. 31.

« PoprzedniaDalej »