Obrazy na stronie
PDF
ePub

quidem posset, quoniam mors sequela morborum est. A ea conditione nascatur, qua morbo mortive subjectus

Immatura vero mors quomodo abesset ab eo, cui esset constituta matura? Nempe nullum hominem mori volunt, nisi cum centesimum ætatis compleverit annum. Quomodo illis in tanta repugnantia rerum ratio poterit constare? Ut enim ante annos centum mori quisque non possit, aliquid illi roboris, quod sit immortale, tribuendum est. Quo concesso, necesse est conditionem mortis excludi. Id autem ipsum cujusmodi potest esse, quod hominem contra morbos et ictus extraneos solidum atque inexpugnabilem faciat? Cum enim constet ex ossibus, et nervis, et visceribus, et sanguine, quid horum potest esse tamn firmum, ut fragilitatem repellat ac mortem? Ut igitur homo indissolubilis sit ante id tempus, quod illi putant oportuisse constitui, ex qua ei materia corpus B attribuent? Fragilia sunt omnia, quæ videri, ac tangi possunt. Superest, ut aliquid ex cœlo petant, quoniam in terra nihil est, quod non sit infirmum.

sit, nisi peracto ætatis suæ spatio, ad ultimam processerit senectutem. Non igitur vident, si ita sit constitutum, quid sequatur, omni utique cætero tempore mori nullo modo posse: sed, si prohiberi ab altero victu potest, mori poterit; res igitur exigit, ut homini, qui ante certum diem mori non potest, ciborum alimentis, quia subtrahi possunt, opus non sit. Si opus cibo non erit, jam non homo ille, sed Deus fiet. Ergo (ut superius dixi) qui de fragilitate hominis queruntur, id potissimum queruntur, quod non immortales et sempiterni sint nati. Nemo, nisi senex, mori debet. Nempe ideo mori debet, quia Deus non est. Atqui mortalitas non potest cum immortalitate conjungi. Si enim mortalis est in senectute, immortalis esse in adolescentia non potest; nec est ab eo conditio mortis aliena, qui quandoque moriturus est; nec ulla immortalitas est, cui sit terminus constitutus. Ita fit, ut et immortalitas exclusa in perpetuum, et ad tempus recepta mortalitas, hominem constituat in ea conditione, ut sit in qualibet ætate mortalis.

Cum ergo homo sic formandus esset a Deo, ut mortalis esset aliquando, res ipsa exigebat, ut terreno et fragili corpore fingeretur. Necesse est igitur, ut mortem recipiat quandolibet, quoniam corporalis est; corpus enim quodlibet solubile atque mortale est. Stultissimi ergo, qui de morte immatura queruntur; quoniam naturæ conditio locum illi facit. Ita consequens erit, ut morbis quoque subjectus sit; neque enim patitur natura, ut abesse possit infirmitas ab co corpore, quod aliquando solvendum est. Sed pulemus fieri posse, quemadmodum volunt, ut homo non C cogebat eos necessitas existimare, animas cum cor

Quadrat igitur necessitas undique, nec debuisse aliter fieri, nec fas fuisse. Sed isti rationem sequen→ tium non vident, quia semel erraverunt in ipsa summa. Exclusa enim de rebus humanis divina providentia, necessario sequebatur, ut omnia sua sponte sint nata. Hinc invenerunt illas minutorum seminum plagas, et concursiones fortuitas, quia rerum originem non videbant. In quas se angustias cum conjecissent, jam

VARIORUM NOTÆ.

Matura. Ita mss. Tornes., Erasm., Cauc. cum editis Graph., Crat., Betul., Thomas. et Spark. Quæ leclio optime refertur ad illud, immatura mors, quod proxime præcedit. In 21 mss. et 5 excusis natura, corrupte. Hæc vox deest in tribus Oxoniensibus.

Quid horum. Sic reposuimus ex omnibus mss. et vulgatis, præter Clarom. et edd. tres in quibus est, quod. Aliquando. Post aliquando, mss. 2 Bon., Tax., Bodleian., 2 Reg. rec., 2 Colb., Clarom. in marg. et edit. 1472, 1478 et 1497. Trid., Florent. et Is. addunt, et per se ipsum mobilis semper, quæ in cæteris desunt. -Cæterum hæc verba, quæ glossema sunt, omittit etiam O. F. Fritzsche in sua recenti Lactantianorum operum editione.

Mortem recipiat. Id est, mortis capax sit, ut mori possit. BUN.

D

Stultissimi ergo. Ita cum vetustioribus editis et Cellar. omnes mss. præter 2 rec. et al. edit. in quibus additur sunt.

Quod aliquando solvendum est. Sic restituimus ex mss. 5 Reg., 3 Colb., Marm., Lips., Goth., Em., Cant., Clarom. et vetustioribus editis ac Cellar. in Walch., sit; accedentibus et faventibus 1 Reg., Vict., Nav., 1 Colb., Brun. in quibus est, quod aliquando resolvendum est; et respuunt, idcirco non solidum firmumque natum est ut, quod interjiciunt mss. 2 Colb., 1 Sorbon., Clarom. in marg., multique editi inter hæc duo verba, quod aliquando.

Omni utique cætero tempore mori nullo modo posse. Ita emendavimus ex mss. Regio-Put. aliisque 2 Reg., 2 Colb., Goth., Brun. faventibus mss., 3 al. Reg., 2 Colb., Ultr., Em., Marm., in quibus est omni. Pen. et Clarom., cætero: sed in posteriore est homini, ut in 2 Colb. et Baluz. In 7 mss. est certo, corrupte. lp 2 Bonon., Tax., et Lips. et in pravioribus vulgatis

est, hominem utique certo tempore mori nullo modo posse; in Cauc. et 7 excusis, hominem utique nisi certo tempore. Vide seq.

Si prohiberi ab altero victu potest. Præter ms. Torn. et 7 edit. rec. in quibus est altore, scripti et edd. omnes habent altero. Sic etiam Betul. codex. Optima et genuina lectio. Altero enim non refertur ad tò victu, ut quidam putaverunt. Id est, si alter, impedimento sit, quominus victu utatur, aut alimenta subtraxerit. Et sic infra loquitur Lactantius.-Ab altero victu.Nodum in scirpo Erasmus, Gallæus, lo. Cauci hic quæsierunt. Ortus hic lapsus ex falsa constructione. Omnia plana, si recte ita construas: Sed si homo ab altero (alio homine) potest victu prohiberi; sive, ut statim sequitur: Si ab altero (se. alio) ei ciborum alimenta subtrahi possunt, poterit mori. Bun.

Fiet. Omnium mss. est ac editorum, præter Thomas., Thys., Gal., Spark. in quibus est frat.

Qui de fragilitate hominis queruntur. Ita emendavi ex omnibus mss. et editis præter Gall. qui legit, ho→ mines.

[blocks in formation]

poribus nasci, et item cum corporibus extingui. As. A auxilio indigeret, quæ societas esset? quæve ratio?

sumpserant enim nihil fieri mente divina. Quod ipsum non aliter probare poterant, quam si ostenderent esse aliqua, in quibus videretur providentia ratio claudicare. Reprehenderunt igitur ea, in quibus vel maxime divinitatem suam providentia mirabiliter expressit, ut illa, quæ retuli de morbis et immatura morte, cum debuerint cogitare, his assumptis, quid necessario sequeretur (sequuntur autem illa, quæ dixi) si morbum non reciperet, neque tectis, neque vestibus indigeret. Quid enim ventos, aut imbres, aut frigora metueret, quorum vis in eo est, ut morbos afferant? Idcirco enim accepit sapientiam, ut adversus nocentia fragilitatem suam muniat. Sequatur necesse est, ut quoniam retinendæ rationis causa morbos capit, etiam mortem semper accipiat; quia is ad quem mors non venit, firmus sit necesse est infirmitas autem habet in se mortis conditionem; firmitas vero ubi fuerit, nec senectus locum potest habere, nec mors, quæ sequitur senectutem.

qua humanitas? aut quid esset tetrius homine? quid efferacius? quid immanius? Sed quoniam imbecillis est, nec per se potest sine homine vivere, societatem appetit, ut vita communis et ornatior fiat, et tutior. Vides igitur omnem hominis rationem in eo vel maxime stare, quod nudus fragilisque nascitur, quod morbis afficitur, quod immatura morte multatur. Que si homini detrahantur, rationem quoque ac sapien. tiam detrabi, necesse est. Sed nimis diu de rebus apertis disputo, cum sit liquidum, nihil sine providentia, nec factum esse unquam, nec fieri potuisse. De cujus operibus universis, si nunc libeat disputare per ordinem, infinita materia est. Sed ego de uno corpore hominis tantum institui dicere, ut in co diB vinæ providentia potestatem, quanta fucrit, ostendam his dumtaxat in rebus, quæ sunt comprehensibiles et aperta; nam illa quæ sunt animæ, nec subjici oculis, nec comprehendi queunt. Nunc de ipso vase hominis loquimur, quod videmus.

Præterea, si mors certe constituta esset ælati, fieret homo insolentissimus, et humanitate omni careret. Nam fere jura omnia humanitatis, quibus inter nos cohæremus, ex metu, et conscientia fragilitatis oriuntur. Denique imbecilliora, et timidiora quæque animalia congregantur, ut quoniam viribus tueri se nequeunt, multitudine tueantur: fortiora vero solitudines appetunt, quoniam robore viribusque confidunt. Homo quoque si eodem modo haberet ad propulsanda pericula suppetens robur, nec ullius alterius C

tat. Itaque tertius quidem motus oritur extra pondus el plagam, cum declinat atomus intervallo minimo. Lucretius, lib. 11, v. 531:

Undique pro telo plagarum continuato,

et lib. IV, v. 188, 190:

Quæ quasi truduntur. . .

sequenti concita plaga.

VARIORUM NOTÆ.

BUN.

Divinitatem suam providentia. Haud secus legitur in mss. 5 Reg. vetustioribus, Cauc., 5 Colb., Ultr., Em., Cantab., Christ., Merton., Marm., Brun., Clarom. a prima manu, et in cunctis ferme editis. At 2 Bon., 6 alii et 3 editi rec. habent divinitas suam providentiam. Utraque lectio bona. Nobis firmior et verior visa est prior scriptura.

Ut illa. Ms. Bov., ut ea.

His assumptis, quid necessario sequeretur. Scilicet illa providentia. Haec est lectio 2 Bononien., 2 al. Reg., Tax., 2 Colb., Baluz.; in ms. Regio Put., quidem necessario sequeretur, male. Nullus enim tunc phrasis integra nexus. In 4 al. Reg., 4 Colb., Em., Cantab., Clarom., Brun. et cunctis ferme vulgatis est, quæ necessario sequerentur, In editis Ald. el Paris. 1525, quæ necessario sequentur.

CAPUT V.

De figuris animalium et membris.

In principio, cum Deus fingeret animalia, noluit ea in rotundam formæ speciem conglobare atque colligere, ut et moveri ad ambulandum, et flectere sc in quamlibet partem facile possent: sed ex ipsa corporis summa produxit caput; item produxit membra quædam longius, quæ vocantur pedes, ut alternis motibus solo fixa producerent animal, quo mens tulisset, aut quo petendi cibi necessitas provocasset. Ex ipso au

Si morbum non reciperet, neque vestibus indigeret... aut frigora metueret. Sic castigavimus ex mss. RegioPuteano tribusque aliis Reg., 4 Colb., Goth., Lips. ac vetustioribus editis. Hæc enim referuntur ad hominem de quo supra, ut sit in qualibet ætate mortalis, et mox infra accepit sapientiam... muniat; morbos capit, etiam mortem semper accipiat. In recentioribus mss. 2 Reg., 2 Colb., Clarom., Baluz. et edit. 4 pluraLivo numero reciperen!, indigerent, metuerent; vitiose. Sequatur necesse est. Phrasis Lactantiana. Sic emen

datum ex mss. et vetustioribus editis. Sequitur necessario, in vulgaribus libris. Sed necesse est ut quoniam in Clar.

Ad quem mors non venit. Ita emendavimus ex mss 5 Reg., 5 Colb., Goth., Lips., Clarom., Em., Cant., Brun., Bov. et vulgatis Rom. 1470, 1474, Parrhas., Is., Cellar., Walch. In recentissimis 2 Reg., 1 Colbert., Baluz. et recent. edd., morbus non venit. Vid. seqq.

9

Imbecilliora et timidiora quæque. Rariora sunt exemubi quisque comparativis jungitur. Iterum, cap. 14, placidiora quæque. Ad sectionem integramı, conf. lib. it, c. 15. Bun.

Quæve ratio. Ita reposui ex vetustioribus editis et mss. multis, rejectis iis, quæ in recentioribus quinD que et in vulgatis novem interseruntur, quæ reverentia inter se? quis ordo? At in ms. Bov., quæ societas esset quæ reverentia, quæve ratio, etc.

Quid esset letrius homine. Sic 23 mss. et 6 editi; et apud Ciceronem, lib. 11 Officior. n. 77, et lib. 1, n. 36. In cæteris vulgatis et septem mss. rec. legitur deterius homine. Sic infra in fine capitis 5: horribile atque te

trum.

Sine homine. Supple, altero aliquo. FRANCIUS. Loquimur, quod videmus. Ita restitui ex vetustioribus tum editis, tum mss. 4 Reg., 2 Bonon., Tax., Pen., Cauc., Goth., 4 Colb., Baluz., Em., Cant., Brun. At in rec. 2 Reg., 2 Colbert., Clarom. et rec. excusis est, loquantur. Thomasiana editio loquamur. — Nunc loquimur. Rectior, ni fallor, respectu præcedentium est indicandi modus; determinat enim et explicat his verbis distinctius propositionem sive thema libri hujus, et ipsam demum tractationem de corpore hominis suscipit cap. 8. BUN.

-

Producerent animal. Sic reposui ex vetustioribus

tem vasculo corporis quatuor fecit extantia: bina pos- A nimium brevibus, propter firmitatem, sed et paucis

terius, quæ sunt in omnibus pedes; item bina capiti
et collo proxima, quæ varios animantibus usus præe-
bent. In pecudibus enim ac feris sunt posterioribus
pedes similes, in homine autem manus; quæ non sunt
ad ambulandum, sed ad faciendum temperandumque
sunt natæ. Est et tertium genus, in quo priora illa,
neque pedes, neque manus sunt, sed alæ, in quibus
pennæ per ordinem fixe volandi exhibent usum. Ita
una fictio diversas species et usus habet. Atque ut
ipsam corporis crassitudinem firmiter comprehende-
ret, majoribus et brevibus ossibus invicem colligatis,
quasi carinam compegit, quam nos spinam dicimus,
eamque noluit ex uno perpetuoque osse formare, ne
gradiendi flectendique se facultatem animal non habc-
ret. Ex ejus parte quasi media costas, id est transversa B
et plana ossa porrexit in diversum, quibus clementer
curvatis, et in se velut in circulum pene conductis,
interna viscera contegantur, ut ea, quæ mollia et
minus valida fieri opus erat, illius solidæ cratis am-
plexu possent esse munita. In summa vero construc-
tionis ejus, quam similem navis carina diximus, caput
collocavit, in quo esset regimen totius animantis; da-
tumque illi hoc nomen est, ut quidem Varro ad Cicero-
nem scribit, quod hinc capiant initium sensus ac nervi.

et magnis ossibus constare voluit. Aut enim bina
sunt ut in homine; aut quaterna, ut in quadrupede:
quæ tamen non fecit solida, ne in gradiendo pigritia
et gravitas retardaret, sed cavata et ad vigorem cor-
poris conservandum medullis intrinsecus plena; eaque
rursus non æqualiter porrecta finivit: sed summas
eorum partes crassioribus nodis conglobavit, ut et
substringi nervis facilius, et verti tutius possent, unde
sunt vertibula nominata. Eos nodos firmiter solidatos
leni quodam operculo texit, quod dicitur cartilago;
scilicet, ut sine attritu et sine sensu doloris aliquo
flecterentur. Eosdem tamen non in unum modum in.
formavit: alios enim fecit simplices, et in orbem ro-
tundos, in iis dumtaxat articulis, in quibus moveri
membra in omnes partes oportebat, ut in scapulis;
quoniam manus utrolibet agitari et contorqueri ne-
cessarium est: alios autem latos, et æquales, et in
unam partem rotundos, et in his utique locis, ubi
tantummodo curvari membra oportebat, ut in genibus
et in cubitis, et in manibus ipsis. Nam sicut manus ex
eo loco, unde oriuntur, ubique versus moveri, spe-
ciosum simul et utile fuit: sic profecto, si hoc idem
etiam cubitis accideret, et supervacuus esset ejus
modi motus, et turpis.

Ea vero, quæ diximus de corpore, vel ambulandi, Jam enim manus amissa dignitate, quam nunc havel faciendi, vel volandi causa esse producta, neque bet, mobilitate nimia proboscidi similis videretur, nimium longis, propter celerem mobilitatem, neque C essetque homo plane anguimanus: quod genus in illa

VARIORUM

NOTÆ.

Desideratur in edd. Thys. et Gall.
Finivit. In ms. Bov. finirent.

editis et omnibus mss. codicibus, uno dempto recen-
tissimo Colbertino, in quo, sicut et in vulgatis, est
perducerent: quod idem est. Eodem sensu producere,
pro perducere, apud Terentium. Nec dubito quin hæc
genuina sit Lactantii lectio. Eodem sensu producere,
apud Columellam. Quis enim librarius in producerent,
commutasset perducerent, vocem omnibus notam?

Enim ac feris. Desunt hæc in ms. Bov.

Sed ad faciendum temperandumque. Vera, ut cum Cellario opinor, Lactantii lectio, quæ est manuscriptorum 4 Reg., Cauc., Goth., 3 Colb., Nav., Vict., Ult., Lips. i Brun. ac edd. Rom. 1470, 1474, et Betul. cum mss. 1 Colb. et Marm., in quibus est temperandumque, omissis sed ad faciendum. Ed. Rom. 1468 habet reparandumque, pro temperandumque; quod verbum non intelligentes plures librarii, ei substituerunt tenendumque, ut 2 Bon., 2 Reg., 2 Colb., Tax., Bold., 1 Sorb., Clar., Baluz., 1 Brun. quod idem est. Sed quid sibi volunt cæteri editi complures, in quibus est, D sed ad faciendum operandumque? quasi facere, non idem sit ac operari.

Majoribus et brevibus ossibus. Mss. Brun. et edit. Betul. majoribus et brevioribus ossibus.

Mollia. Mss. 1 Bonon., 2 Reg., 2 Colbert., Baluz. molliora. Cæteri cum omnibus editis, ut in textu nostro.

Solidæ cratis. Virgil., xn Æn. v. 508:

Transadigit costas et crates pectoris ensem. Ovid. lib. vIII Metam. vers. 806:

Pectus et a spinæ tantummodo crate teneri. Lib. xu Metam. vers. 370:

Que (hasta) laterum cratem perrupit. BUN. Vel faciendi. Additum ex cunctis mss. et 14 editis: deest vero in Thys. et Gall.

Et paucis. Similiter additum ex 14 excusis et omnibus mss. dempto uno Colbertino, cui est et parvis.

Informavit. Restitui ex vetustioribus editis cunctisque mss., demptis 2 Colb. rec. in quibus est reformavit, et uno Reg. item rec. in quo, sicut et in vulgatis rec. est formavit, quod idem est. Sæpe enim Laciantius verba composita usurpat pro simplicibus, et simplicia pro compositis: quæ recentiores emendare volentes perperam immutarunt. Informavit. Compositum scite pro simplici posuit, ut cap. 8: Noluit Deus (aures) mollibus pelliculis informare; cap. 12: Utraque coagulatą informari; c. 19, corporis informa

tio. BUN.

Curvari membra oportebat. Ven. 1472, utraque 78, 93, 97, Pier., Parrh., Paris., Iunt. male interserunt curvari membra in omnes partes oportebat, incommode ex prioribus repetita, quibus repugnat tantummodo. BUN.

Ex eo loco unde oriuntur ubique, etc. Sic reposui ex vetustioribus editis et quamplurimis mss. Quinque alii et vulgati rec. eo omittunt, ct post oriuntur addunt, a corpore: quod superfluum.

Proboscidi similis videretur. Proboscis manus est elephantis, qua obvia quæque sibi objecta submovere dicitur: qua cum serpentis instar flexilis sit, ab hac elephantum anguimanum dixit Lucret., lib i et v. De eadem Cicero, n de Nat. Deor., et Aristot., lib. II de Partib. anim., cap. 16, Isidorus lib. x, cap. 2. Rostrum elephanti promuscis dicitur, quo ille pabulum ori admovet, et est angui similis. RITTERSHusius.

- Mss. septem habent proboscidis similis; octo cum ed. Rom. 1470, promuscidis; 2 Reg. rec. et Marm., promoscidis.

Anguimanus. Notat Lucretium, qui elephantum anguimanum cognominat, lib. 11, eo quod proboscis, an guium instar, in omnes partes circumflectitur,

immanissima bellua mirabiliter effectum est. Deus A Providentia inesse rationem, quæ ( malum ! ) vanitas erat dicere fuisse animalia prodigiosa, in quibus nascendi ratio cessaret?

cnim, qui providentiam et potestatem suam multarum rerum mirabili varietate voluit ostendere, quoniam caput ejus animalis non tam longe porrexerat, ut terram posset ore contingere, quod erat futurum horribile atque tetrum, et quia os ipsum profusis dentibus sic armaverat, ut etiamsi contingeret, pascendi tamen facultatem dentes adimerent; produxit inter eos a summa fronte molle ac flexibile membrum, quo prendere, quo tenere quodlibet posset, ne rationem victus capiendi, vel dentium prominens magnitudo, vel cervicis brevitas impediret.

CAPUT VI.

Quoniam igitur omnia quæ videmus cum ratione nata sunt, id enim ipsum nasci, efficere nisi ratio non potest, manifestum est, nihil omnino rationis expers potuisse generari. Ante enim provisum est in singulis quibusque fingendis, quatenus et ministerio membrorum ad necessaria vitæ uteretur, et quatenus adjugatis corporibus elata soboles, universas generatim conservaret animantes. Nam si peritus architectus, cum magnum aliquod ædificium facere constituit, primo omnium cogitat, quæ summa perfecti ædificii futura sit, et ante emetitur, quem locum leve pondus expectet, ubi magni operis statura sit moles, quæ co

De Epicuri errore; et de membris eorumque usu.

Non possum hoc loco teneri, quominus Epicuri B lumnarum intervalla, qui, aut ubi aquarum cadenstultitiam rursum coarguam; illius enim sunt omnia quæ delirat Lucretius: qui, ut ostenderet animalia non artificio aliquo divinæ mentis, sed, ut solet, fortuito esse nata; dixit, in principio mundi alias quasdam innumerabiles animantes miranda specie et magnitudine fuisse natas, sed eas permanere non potuisse, quod illas aut sumendi cibi facultas, aut coeundi generandique ratio defecisset. Videlicet ut et Videbat igitur Epicurus in corporibus animalium atomis suis locum faceret per infinitum et inane vo- divinæ rationis solertiam: sed ut efficeret, quod ante litantibus, divinam providentiam voluit excludere. imprudenter assumpserat, adjecit aliud deliramentum Sed cum videret in omnibus quæ spirant. mirabilem superiori congruens. Dixit enim, neque oculos ad VARIORUM NOTÆ.

tium decursus et exitus, et receptacula, hæc, inquam, prius providet, ut quæcumque sunt perfecto jam operi necessaria, cum ipsis fundamentis pariter ordiatur : cur Deum quisquam putet in machinandis animalibus non ante providisse, quæ ad vivendum necessaria essent, quam ipsam vitam daret? Quæ utique constare non posset, nisi prius effecta essent quibus constat.

Immanissima. Frequens epitheton de elephantis hine cap. 8 dixit : Boves lucas cum immanissimis corporibus.

Deus enim, qui. Omnium mss. et editorum est hæc lectio, si excipias 1 Reg, ac ed. Gall. et Spark. in quibus est quod.

Ne. Sic restitui ex 17 mss. et ed. Betul. et Cellar. In 6 mss. editisque multis est ut.

Sed ut solet. Omnes libri, sed, ut solet; ita solet 1. 1 Instit., cap. 12: Stoïci ut solent; lib. vn, c. 7 : Ut Academici solent. Posui cum ed. Paris. 1513, in parenthesi (ut solet). BUN.

Ut atomis suis locum faceret. Vulgo addunt nonnulla verba quæ nec in mss. insunt, neque in ed. Rom. Et mox recentiores, in quibus nascendi ratio cessasset. Sed neque nascendi in vet. libris est. CELL.

--

Per infinitum et inane volitantibus. Hæc absunt a 15 mss. et ed. Rom. Extant autem in cæteris editis et mss. 2 Bonon., 2 Reg., 3 Colb., Sorb., Cauc., Tax., Pen., Ultr., Baluz. - Per infinitum et inane volitantibus. Hæc respondent stylo Lactantii lib. II, cap. 17: Non est providentia opus. Sunt enim semina per inane volitantia; de Ira, cap. 10: Si quidem per inane atomi volitant. Heumannus: Per infinitum inane. BUNEMAN.

Quæ (malum!) vanitas erat. Sic legunt mss. cod. 2 Bon., 2 Reg., Cauc., Erasm., 1 Colb., Baluz. et typis vulgati Crat., Betul., Antwerp. 1570, Tornes., Soubron., 2 Paris., Is., Spark., Gall. eaque lectio probatur ab Erasmo, hanc sententiam Terentianæ illi similem dicente, qui, malum! alii. Malum enim hic interjectionis vim obtinet. Cæteri miss. et editi habent, quod malum vanitatis erat; vitiose, ut recte sensit Erasmus. In Lips. quid malum vanitatis erat; in 1 Colb. quod multum vanitatis erat. Lectio nostra confirmatur ex auctoribus Latinis. Sic Q. Curtius, lib. VII, Quæ, malum! amentia te coegit belli fortunam experiri; sic Plautus, Menech. v. 242: Quæ hæc, matum! impudentia est? Quæ, malum, vanitas erat. Ita Cicero, Orat. 1 Philipp. cap. 6: Quænam, malum,

[ocr errors]
[blocks in formation]

videndum esse natos, neque aures ad audiendum, ne- A animal ejusmodi, quod naribus potius audiret, odoque pedes ad ambulandum, quoniam membra hæc prius nata sunt quam esset usus videndi, et audiendi, et ambulandi: sed horum omnia officia ex natis exti isse. Vereor ne hujusmodi portenta et ridicula refutare non minus ineptum esse videatur. Sed libet ineptire, quoniam cum inepto agimus, ne se ille nim.is argutum putet. Quid ais, Epicure? Non sunt ad videndum oculi nati? Cur igitur vident? Postea, inquit, usus eorum apparuit. Videndi ergo causa nati sunt; siquidem nihil possunt aliud quam videre. Item membra cætera, cujus rei causa nata sunt, ipse usus ostendit: qui utique nullo modo posset existere, nisi essent membra omnia tam ordinate, tam providenter effecta, ut usum possent habere.

raretur oculis, auribus cerneret? Si enim primordia nullum genus positionis inexpertum relinquunt, oportuit ejusmodi quotidie monstra generari, in quibus et membroruni ordo præposterus, et usus longe diversus existeret. Cum vero universa genera, et universa quoque membra leges suas, et ordines, et usus sibi attributos tueantur, manifestum est nihil fortuito esse factum, quoniam divinæ rationis dispositio perpetua servatur. Verum alias refellemus Epicurum; nunc de providentia (ut cœpimus) disse

ramus.

Quid enim, si dicas aves non ad volandum esse B natas, neque feras ad sæviendum, neque pisces ad natandum, neque homines ad sapiendum; cum appareat ei naturæ, officioque servire animantes, ad quod est quæque generata? Sed videlicet qui summam ipsam veritatis amisit, semper erret necesse est. Si enim non providentia, sed fortuitis atomorum concursionibus nascuntur omnia, cur nunquam fortuito accidit, sic coire illa principia, ut efficerent

[blocks in formation]

Cujus rei causa nata sunt. Ex omnibus mss. et veteribus editis restitui sunt. In vulgatis recentioribus est sint. Ordinate. Ita mss. omnes; at Bov. habet ordinata. -Tam ordinate. Confirmo ex lib. in Institut. cap. 17: Quomodo tam ordinale, tam disposite mundus effectus est. BUN.

Feras ad sæviendum. Videtur respicere ad Od. Anacr.- Aves... feras ad sæviendum etc., Videtur respexisse ad illa Quintil., lib. 1 Inst. cap. 1: Sicut aves ad volatum, equi ad cursum, ad særitiam feræ gignuntur : ita nobis propria est mentis agitatio atque soletia. BUN.

Ad quod est quæque generata. Sic emendavi ex omnibus mss. et multis editis. In 7 vulgatis rec. legiur, sunt quæque generata, sed vitiose, ad quid enim refertur? ad feras? ad animantes?

Summam ipsam veritatis. Ipsam addidi ex editis Is. et Cellar. et omnibus mss. dempto uno Regio rec. in que, ut et in 10 vulgatis, desideratur.

CAPUT VII.

De omnibus corporis partibus.

Deus igitur solidamenta corporis, quæ ossa dicuntur, nodata et adjuncta invicem nervis alligavit atque constrinxit, quibus mens, si excurrere, aut resistere velit, tanquam retinaculis uteretur; et quidem nullo labore, nulloque conatu: sed vel minimo nutu totius corporis molem temperaret ac flecteret. Hæc autem visceribus operuit, ut quemque locum decebat, ut quæ solida essent, conclusa tegerentur. Item visceribus ipsis venas admiscuit, quasi rivos

Odoraretur. Ita restitui ex mss. 6 Reg., 1 Bonon. antiq., Cauc., 4 Oxon., 3 Colbert., Em., Clarom., Brun. ac editis Rom. et aliis sex. In mss. 7 est aut odoraretur; in Reg., 5 Colb., Cant., Marm. et in 8 vulgatis est odoraret.

Positionis. Id est, situm, statum. Lib. in Institut., cap. 17: Vario ordine ac positione conveniunt. Bun.

Inexpertum relinquunt. Mss. 8 rec., expertum. Nullum genus positionis expertum relinquunt. Male, inquit Cellarius, vulgo inexpertum. Nollem, ita vir clarissimus pronuntiasset. Confirmo ex libro de Ira, cap. 10; Atomi... nullam positionem relinquunt, quam non experiantur. Ut vero nihil expertum relinquere vix dici potest, ita sæpissime alterum occurrit. Virgilius, lib. v Æn. 415:

Ne quid inexpertum frustra moritura reliquit.
Ovidius, Heroid. ep. 20, v. 42.

Ardor inexpertum nil sinet esse meus.

Sæpe ita Curtius, lib. 1, cap. 6: Nec Philippus quidquam inexpertum omisit. BUM.

Universa quoque membra. Ita rectius plurimi scripti et omnes editi, quam Bonon. Universa quaque membra. BUN.

Solidamenta. Non ex antiquioribus mihi innotuit ; Lexica addunt Augustinum. Nostri præceptor Arnòbius, lib. I, dixit solidata ossa. BUN.

Nervis alligavit, etc. Vide Galenum, qui duo nervorum genera esse dicit, et Aristot. lib. in de Histor. animalium, cap. 5.

D

Resistere. Id est, subsistere, oppositum præcedentis excurrere. Vide not. ad lib. de Ira, cap. 4: In extremo gradu restitit.

Vel minimo nutu. Ita in mss. 5 Reg., 4 Colb., Em., Brun., Clarom. cunctisque editis; in nonnullis deest, vel. In 7 mss. est motu.

Visceribus operuit. Viscera non intestina magis, quam quidquid carnium est cute tectum. Sic utitur Ovid in epist. Pen. :

Viscera nostra tua dilacerantur ope.

Unde viscerationes, de quibus apud Cic. in Off. ab interpretibus dicitur. BETUL,

Ut quemque locum decebat. Mss. 4 rec. et tres editi, ut quemcumque, etc.

Ut quæ solida essent, conclusa legerentur. Ita potiores et antiquiores mss. decem, cum editis quatuor. Mss. decem rec. cum 7 editis ferunt, utque solida ossa conclusa tegerentur ; tres edit. tegerent. Ms. Lips. utique solida,

« PoprzedniaDalej »