Obrazy na stronie
PDF
ePub

prava sunt; et cui malum displicet, moveri, cum id A unquam potest esse scelus tam clarum, ut defensioni fieri videt. Ergo surgimus ad vindictam ; non quia læsi sumus, sed ut disciplina servetur, mores corrigantur, licentia comprimatur. Hæc est ira justa, que sicut in homine necessaria est ad pravitatis correctionem, sic utique in Deo, a quo ad hominem pervenit exemplum. Nam sicuti nos potestati nostræ subjectos coercere debemus, ita etiam peccata universoruin Deus coercere debet. Quod ut faciat, irascatur necesse est; quia naturale est bono ad alterius peccatum moveri et incitari. Ergo definire debuerunt: Ira est motus animi ad coercenda peccata insurgentis. Nam definitio Ciceronis Ira est libido ulciscendi, ‣ non multum a superioribus distat. Ira autem, quam possumus vel furorem, vel iracundiam nominare, hæc ne in homine quidem debet esse, quia tota vi- B tiosa est. Ira vero, quæ ad correctionem vitiorum pertinet, nec homini adimi debet, nec Deo potest, quia et utilis est rebus humanis, et necessaria.

locus non sit; et ideo potest judex non moveri adversus eum, qui potest innocens inveniri. Cumque detectum facinus in lucem venerit, jam non sua, sed legum sententia utitur. Potest concedi, ut sine ira faciat, quod facit; habet enim quod sequatur. Nos certe, cum domi peccatur a nostris, sive id cerni mus, sive sentimus, indignari necesse est; ipse enim peccati aspectus indignus est. Nam qui non movetur omnino, aut probat delicta, quod est turpius et injustius, aut molestiam castigandi fugit, quam sedatus animus et quieta mens aspernatur ac renuit, nisi stimulaverit ira et incitaverit. Qui autem cum moveatur, tamen intempestiva lenitate, vel sæpius quam necesse est, vel etiam semper ignoscit, is plane et illorum vitam perdit, quorum audaciam nutrit ad facinora majora, et sibi ipsi æternam molestiarum materiam subministrat. Vitiosa est ergo in peccatis iræ sue cohibitio.

(

Laudatur Archytas Tarentinus, qui cum in agro corrupta esse omnia comperisset, villici sui culpam redarguens, Miserum te, inquit, quem jam verberibus necassem, nisi iratus essem. Unicum hoc exemplum temperantie putant: sed auctoritate ducti non vident quam inepta et locutus fuerit, et fecerit. Nam si (ut ait Plato) nemo prudens punit, quia peccatum est, sed ne peccetur, apparet quam malum vir sapiens VARIORUM NOTÆ.

CAPUT XVIII.

De peccatis vindicandis, sine ira fieri non posse. Quid opus est, inquiunt, ira, cum sine hoc affectu peccata corrigi possint? Atqui nullus est, qui peccantem possit videre tranquille: possit fortasse, qui legibus præsidet, quia facinus non sub oculis ejus ad. mittitur, sed defertur aliunde tanquam dubium, nec

et copulatio est mss. CELL. Huc pertinet lib. vi, C rationem invenit, ut nec judex irascatur, nec impucap. 19: Træ affectus ad coercenda peccata eorum, qui nitas subditis fenestram ad nequitiam aperiat. BETOL. sunt in nostra potestate, id est, ut arctiore disciplina minor ætas ad probitatem justitiamque formetur. Nostis reliqua. BUN.

Nisi stimulaverit ira et incitaverit. Ita mss, 2 Bonon. et plures edit. In 7 scriptis et in ed. Roman. deest ira et incitaverit. In multis est ira, sed deest, et incitaverit.

Qui autem cum_moveatur tamen, etc. Sic lego ex veterrimis mss. 2 Bonon., Regio-Put., 4 aliis Reg., et aliis quinque, in quibus scriptum est commoveatur uno vocabulo, cum sint duo, cum moveatur. Et sic legunt docti viri.

[ocr errors]

Moveri. Sic lego ex præcedenti periodi membro, et ex mss. Cauc., Baluz., aliisque ac multis editis. In quampluribus mss. et 4 edd. est movetur.

Cum id fieri videt. Cauc. et 18 impressi, videat.
Sic utique in Deo. Scil. est necessaria. Reimm. :
Sit atique in Deo. Sicut... sic sæpe et eleganter se
excipiunt in Cicerone et nostro. BUN.

Nam definitio Ciceronis. Stoica, seu ex sententia
stoicórum lib. IV Tusc. cap. 9 producta: Sic defi-
niunt, inquit, ut ira sit libido puniendi ejus, qui vi-
deatur læsisse injuria. CELL.
Non ad illum quem
Cellarius indicat, locum respexit Lactantius, sed ad
fib. v Tusc. cap. 19: Est enim ira ulciscendi libido.
Ubi confer Davisium. Idem Cicero lib. In Tusc. cap.
5: Sic enim definitur iracundia : Ulciscendi libido.
BUN.

fra autem. Hæc verba quæ scriptis Bonon., Tax., Lips. et 5 vulgatis desunt, addimus ex mss. 5 Reg., 6 Colb., 4 Oxon., 5alis et 4 excusis. In Cauc., Ulir. et 5 vet. editis est fram autem, mendose.

Quia tota vitiosa est. Mss. rec. 1 Reg. et 1 Colb. ac 15 edit., quæ.

Qui peccantem. Sic reposiui ex 3, vet. edd. Rom. et omnibus mss. præter Pen. in quo est qui peccata; in cæteris editis, qui peccatorum.

Sed defertur aliunde.... et ideo potest judex non moveri. Hæc retinenda fuerunt, ut in mss. et in edd. Aldin. et Plant. quæ in 10 mss. et edit. 5 desiderantur.

Potest concedi. 1 Reg. rec. et 3 Colo. ac 7 editi præponunt sed.

Ut sine ira faciat, quod facit. Deest quod facit in 7 mss. et 3 editis.

Aut probat delicta, etc. Dilemma infirmum. Nam Sopater, ut est apud Stobæum, mediam quamdam

[blocks in formation]

animadversione.

Miserum te. Ambrosius, lib. 1 Off., c. 21, ita : 0 te infelicem! quam te afflictarem, nisi iratus essem! Seneca similia, lib. I de ira, c. 15, de Socrate; et 1. Ira, c. 12, de Platone. BUN.

de

Unicum hoc exemplum. Observat Ileumannus, unicum hic esse plane singulare. Aliquoties ita ipse Lactantius, ex. grat., de Opif., c. 20. M. Tullius eloquentiæ ipsius unicum exemplar. BUN.

Si (ut ait Plato) nemo prudens punit, etc. Recte: vide seqq. At mss. Canc., 2 Reg. et 5 alii, necnon 19 edit., Sicut. Vide Plat. de Leg. 11. Similis locus est apud eumdem Platonem in Protagora, ad quem Lactantius verius respexisse videtur. Est rursus alius locus Platonicus in quinto de Legibus, hisce pulchre subserviens, et ad sequentem figuram explicandam mire conveniens. Vide apud eumdem Platonem locum citatum ab A. Gellio, lib. vi Noct. Auic., c. 14,

133

LIBER DE IRA DEI.

cohibendorum causa delictorum.

proposuerit exemplum. Si enim sen erint servi do- A ut libidinem prodendæ sobolis gratia dedit, sic iram
minum suum sævire cum non irascitur, tum parcere
cum irascitur, non peccabunt utique leviter, ne ver-
berentur; sed quantum poterunt gravissime, ut sto -
machum ejus incitent atque impune discedant. Ego
vero laudarem, si cum fuisset iratus, dedisset iræ suæ
spatium, ut residente per intervallum temporis ani-
mi tumore, haberet modum castigatio. Non ergo prop-
ter iræ magnitudinem donanda erat pœna, sed diffe-
renda, ne aut peccanti majorem justo dolorem inure-
ret, aut castiganti furorem. Nunc vero quæ tandem
æquitas, aut quæ sapientia est, ut aliquis ob exiguum
delictum puniatur, ob maximum non puniatur ? quod
si naturam rerum causasque didicisset, nunquam tam
importunam continentiam profiteretur, ut nequam
servus iratum sibi fuisse dominum gratularetur. Nam
sicut corpus humanum Deus multis et variis sensibus
ad usum vitæ necessariis instruxit, sic et animo va-
rios attribuit affectus, quibus vitæ ratio constaret,

Verum ii qui nesciunt fines bonorum ac malorum,
sicut libidine utuntur ad corruptelas et ad voluptates,
sic ira et affectu ad nocendum, dum iis quos odio ha-
bent irascuntur. Ergo etiam non peccantibus irascun-
tur, etiam paribus aut etiam superioribus. Hinc quo-
tidie ad immania facinora prosilitur: hinc tragœdiæ
sæpe nascuntur. Esset igitur laudandus Archytas, si,
cum alicui civi et pari facienti sibi injuriam fuisset
iratus, repressisset se tamen et patientia furoris im-
petum mitigasset. Hac sui cohibitio gloriosa est, qua
compescitur aliquod imminens magnum malum. Ser-
vorum autem filiorumque peccata non coercere, pec-
catum est; evadent enim ad majus malum per impu-
nitatem. Hic non cohibenda ira, sed etiam, si jacet,
excitanda est. Quod autem de homine dicimus, id etiam
de Deo, qui hominem similem sui fecit. Omitto de
figura Dei dicere, quia stoici negant habere ullam

B

VARIORUM NOTÆ.

ex Gorgia; et apud Senec., in fine 1 de Ira, et ad fin. I cap. 31.

Ci stomachum ejus incitent. Mss. 9, pro ejus, legunt in his. Mss. 2 Bonon. et ö alii, ut stomachum perversi horunis incitent. Qua lectio arridet Isao. Ms. Ball., perversi homines.

Residente..... animi tumore. Eleganter dicta hæc omnia residente, id est composito, sedato. Cic., lib. in Tuse., c. 12: Cum tumor animi resedisset. BUN.

Differenda. Ea vero mens fuit Socratis, de quo Seneca, lib. 1, de Ira, cap. 15 extr. BUN.

Dolorem inureret. Sic supra, inurit læsio dolorem, eap. 17, 1 Colb., vinceret, pro inureret, 3 Colb., Dolorem inBrun., immitteret. Cæteri ut in textu. areret. Videtur noster respexisse ad Cicer. lib. 1 Tusculan., cap. 9: Proprium est irati cupere a quo læsus videatur, ei quam maximum dolorem inurere. BUN.

aut pares, aut etiam inferiores. Videsis annot. ad 1. 1. c. 4, aut etiam reges. Ita l. v, c. 3: vel paria, vel etiam majora. Epit. c. 61: Irascuntur puribus, aut etiam potioribus. BUN.

Ad immania facinora. Sic restitui ex mss. 2 Bon., Regio-Put., Cauc., 5 Colbert. et 10 aliis, et edit. Betul., Is., Spark. In 1 Reg. rec., 1 Colb. et 13 ed. est ad maxima facinora.

C

Omitto de figura Dei dicere. To Dei non extat in 7 mss. Contrarium videre est lib. 1, cap. 9, et lib. vi, Quod autem de cap. 25, ubi recte de Deo sensit. homine dicimus, id etiam de Deo, qui hominem similem sui fecit. Omillo de figura Dei dicere, etc. Corporea Deum præditum esse figura multis locis asserere videtur Lactantius, cum tamen u Instit., cap. 9, et lib. vi, cap. ult., et lib. vii, c. 3, 9 et 21, vere et recte fateatur, ipsum corporis expertem adeo facile scriptores interdum sibi contraria et dicunt, et sentiunt. Id asseruerunt non modo philosophi quidam, ut Aristoteles scribit in Metaph. text. 7, scilicet Epicurei, de quibus Cic. 1 de Nat. deor., et Galen., de philosophic. Hist., cap. 29, sed etiam Judæorum nonnulli, et ex nostris quidam hæretici, ut Tertullian., quem tamen pie interpretatur S. Augustin., in libro de Hæresib. ad Quodvultdeum, cap. 86. Vadiani item, et Manichæi, ut habetur ex S. Augustino, in 1 Confess., cap. 7, qui omnes ab errore illo cognomen Anthropomorphitarum adepti sunt. De quibus videnda sunt quæ scribit Nicephor., lib. 11, cap. 14, et lib. xın, cap. 10, eo quoque infectum olim pene omne genus monachorum qui in Ægypto morabantur, scribit

Cassianus, Collat. 10, cap. 1. Quod enim Scriptura dicat hominem ad Dei imaginem et similitudinem creatum, illi humilem litteræ sonum attendentes, eum errorem concipiebant. Ibi vero similitudo et imago non corporaliter, sed spiritaliter accipitur, sive Latinorum sententiam amplectamur, ut illa imago dicatur respectu mentis humanæ, et trium ejus potentiarum, quibus sanctissima Trinitas aliquo modo repræsentetur, ut docet sanctus Augustinus in lib. de Trinitat. sive græcorum patrum, ut illa imago et similitudo sit respectu dominii quod obtinet, non modo terrenarum omnium rerum, ut Chrysost. sensit Homil. 8, in 1 Genes., sed etiam suorum affectuum et motuum per libertatem arbitrii, quatenus rationi adversantur, ut Clemens Alexandr., vi Strom., Basil., Homil. 10, in Hexaemer.; Chrysost., Homil. 23 super Genes.; Plato in Phaedon., referente Euseb., lib. 1 Præpar., cap. 14, et Porphyrius, eodem Eus. attestante. Vide contra eam hæresim concilium Late

Quæ tandem æquitas, aut quæ sapientia est. Ita quamplurimi mss. et edit. Rom. 1470, et al. 5. In ins. Ultr. legitur, quænam sapientia est; in Cauc. 1, Colb., Brun. et 8 vulgatis, aut sapientia est; in 2 Reg. rec., 2 Colb. et Baluz., quæ tandem aut æquitas, aut quæ sapientia est.

Ob exiguum delictum. Sic mss. antiquiss., 2 Bon., Regio Put. et 1 al. Reg. rec., 2 Colb., Clarom. ac 12 edili. Et recte. Lege et expende quæ præcesserunt, et ea quæ sequantur. In 12 scriptis rec. et 2 vet. ed. Ob exiguum Rom., pro delictum legitur dolorem. delictum, Ep., c. 38. Qui........ nullam facit differenziam delictorum, aut levia magnis suppliciis afficienda Censel, quod est crudelis judicis, aut gravia parvis, quod

D

est dissoluti, utrumque reipublicæ incommodum. Si

enim summa scelera leviter puniantur, audacia malis crescet ad facinora majora; et si levibus delictis pœna gravior irrogetur, multi...in periculum venient. BUN. Affectus. Que his sectionibus disputat, similiter exsecutus est lib. vi, cap. 19. BUN.

Prodendo sobolis gratia. Ita reposui ex omnibus mss. demptis 2 Reg. rec., in quibus, ut et in editis, perdendæ est, producendæ. Ed. Rom. 1468, corrupte, pro prodendæ.

Ira et affectu. Id est, iræ affectu, év dia dvov. Nisi et hic malis legere iræ affectu, uti 1. vi, c. 19, bis iræ affectus dicitur. BUN.

Ergo etiam non peccantibus irascuntur, etiam paribas. In mss. Lipsiensibus, 4 Reg. rec., 4 Colb., Clar., 2 vet. ed. Rom., deest ergo etiam non peccantibus; item in 8 al. ed., ubi irascuntur aut paribus; alia desunt.

Aut etiam superioribus. Eleganter, aut etiam, ut c. 20 Cic., lib. ii de Nat. deor., c. 3, cæteris rebus

formam Deum; et ingens alia materia nascetur, si A beat amaritudinem, et sit dulcis illecebra voluptatis, eos coarguere velimus: de animo tantum loquor. Si Deo subjacet cogitare, sapere, intelligere, providere, præstare, ex omnibus autem animalibus homo solus hæc habet; ergo ad Dei similitudinem factus est: sed ideo procedit in vitium, quia de terrena fragilitate permistus, non potest id quod a Deo sumpsit, incorruptum purumque servare, nisi ab eodem Deo justitiæ præceptis imbuatur.

vincuntur plurimi, et abstrahuntur ad suavitatem. li vero, qui se corpori rebusque terrenis addixerunt, premuntur in terram, nec assequi possunt divini muneris gratiam, quia se vitiorum labibus inquinaverunt. Qui autem Deum secuti, eique parentes, corporis desideria contempserint, et virtutem præferentes voluptatibus, innocentiam justitiamque servaverint hos Deus ut sui similes recognoscit.

CAPUT XIX.

De anima et corpore, deque Providentia.

ranens. sub Innoc. III, in cap. Firmiter, de Summ. Trinit.; S. Augustin. ubi supra, et lib. Confess., cap. 10, super Genes. ad litt. lib. x, cap. 25; de Doctrina Christi, cap. 6 et 8; S. Thom. 1, cont. Gentes, cap. 21, et 1 part. quæst. 3, art. 1. Isæus.

Materia nascetur. Ms. Reg. et editi, nascitur.

Hæc habet. Sic reposui ex ed. Gymnic. et cunctis miss., preter 1 Reg. rec., 1 Colbert., Cant., in quibus est, ut in editis, hoc habet.

Sed quoniam compactus est, ut diximus, e duobus, animo et corpore, in altero virtutes, in altero vitia continentur, et impugnant se invicem. Animi enim B bona, quæ sunt in continendis libidinibus, contraria sunt corpori; et corporis bona, quæ sunt in omni genere voluptatum, inimica sunt animo. Sed si virtus animi repugnaverit cupiditatibus, casque compresserit, erit vere Deo similis. Unde apparet animam hominis, quæ virtutem divinam capit, non esse mortalem. Sed discrimen illud est, quod cum virtus ha

VARIORUM

Compactus est. Supple homo. Compactus est, ut diximus, e duobus. Cap. 15: Sic et nos ex duobus æque repugnantibus compacti sumus, anima et corpore, etc. BUN.

Impugnant se invicem. Abest se a 9 mss. et ed. Rom. 1470. In Goth. et Lips. est repugnant invicem. Repugnant invicem. Lib. vi Instit., cap. 3: Sive... virtutes inferas, viti sua sponte decedent; sive vitia eximas, virtutes ultro subibunt. Sic bonorum ac malorum constitula natura est, ut se invicem semper oppugnent, semper expellant. Lib. vit. cap. 10: Vitia virtutem semper impugnant. Pro media lectione sine pronomine sunt libri in loco gemino. Lib. vii Inst., c. 5: Ergo quia virtutem proposuit homini Deus, licet anima el corpus consociata sint, tamen contraria sunt, et imBUN. pugnant invicem.

Repugnaverit cupiditatibus. Hæc lectio est antiquissimorum et opt. mss. 2 Bonon., Regio-Put., Cauc. et 1 al. Reg., 2 Colb., Lips., Baluz. et 14 impressorum. In 13 rec. scriptis ac 2 vet. edd. Rom. et ls. cst vo luptatibus. Sic quoque Buneman. et notam sequen tem exhibet. Repugnaverit voluptatibus. Alii, Repugnaverit cupiditatibus; prius lleumannus præfert : Ea vox mihi hic rectior videtur, quia eo vocabulo perpetuo hic utitur lib. 1v, cap. 17: Utuntur libidine ad capiendas voluptates. Epit., cap. 61 pr.: Libido... appetit voluptates. Conf. infra. Instar commentarii esse possunt, quæ disputat de voluptatibus lib. vi, cap. 20, 21, 22 et 23.

BUN.

[ocr errors]

Easque compresserit. 1 Colb., oppresserit; 2 Bon. et Tax., represserit. Vide infra, cap. 21 initio, temperari debuit furor ejus et comprimi.- Easque compresserit. Rprimere parum est, cum sint comprimendae. DisLuctionem observo ex Cic. Orat. 1 in Catil., c. 12:

Cum igitur sanctissimam legem posuerit, velitque universos, innocentes ac beneficos esse; potestne non irasci, cum videt contemni legem suam, abjici virtututem, appeti voluptatem? Quod si est mundi administrator, sicut esse debet, non utique contemnit id quod est in omni mundo vel maximum. Si est providus, ut oportet Deum, consulit utique generi humano, quo sit vita nostra et copiosior, et melior, et tutior. Si est pater ac Deus universorum, certe virtutibus hominum delectatur, et vitiis commovetur; ergo et justos diligit, et impios odit. Odio (inquit) opus non est; semel enim statuit bonis præmium, et malis pœnam. Quod si aliquis juste innocenterque vivat, et idem Deum nec colat, nec curet omnino, ut Aristides,

NOTÆ.

Hoc uno interfecto, intelligo hanc reipublicæ pestem pau. lisper reprimi, non in perpetuum comprimi posse. Bus.

C

Erit vere Deo similis. Ita antiq. mss. Regio-Put. et Cauc., 2 al. Regii, Colb. aliique multi, necnon 15 editi. In 2 Colb. est, erit vero Deo similis; in 2 Bonon., Tax., Baluz., vere Deo similis invenietur; in A Reg. rec., 1 Colb. et 4 vulgatis, invenitur. flanc vocem addit etiam Buneman. ut in nota sequenti.—Vere Deo similis invenitur. Alii, Erit vere Deo similis. Satis bene. Thomas. Thys. Gall. Spark., vere similis Deo invenitur. Bonon. Tax. Isæus, vere Deo similis invenietur. Pratuli ob codd. antiquitatem, et quia ingratum aliquid habere videtur altera lectio, compresserit, erit. Alias res eodem redit. De Opif., cap. 19. Hic beatus, hic... similis Deo sit necesse est: Lib. i Inst., cap. 18: Hic coelo dignus judicabitur. Lib. vi, cap. 18: Quia virtute... nihil homine dignius inveniri potest. BuN.

Qui se corpori. In 6 mss. et edd. vet. Rom. est quia, quod mox sequitur.

Divini muneris. Sic reposui ex quamplurimis mss. inter quos sunt veterrimi et optimi 2 Bonon., RegioPut., Čauc. et edd. Betul. ac Cellar. In 3 Reg. rec. et 4 Colb. ac 13 vulgatis est divini numinis; in Clarom., nominis; male.

D

Inquinaverunt. Ita lego cum omnibus fere mss. et edit. Rom. 1470, Florent., Is. At cæteri vulgati codices cum mss. 1 Reg. rec., 2 Colb., Claroni. habent, inquinarunt.

Quod si est mundi administrator. 1 Bonon. recentior, Qui.

Si est providus. Ita cum veteribus editis omnes mss. præter 1 Reg. rec. et Cauc. quibus est providens, ut 15 impressis.

Inquit, Ms. Em. et edd. Cellar., Walch., (inquit aliquis.)

Aristides. Nullus mihi restat ambigendi locus, quin hic legendum sit Aristides, tum ex Cicerone, qui eum de iracundia citat, et Timonem de odio; tum ex antiquissimis et optimis mss. 1 Bonon., Regio-Put., 1 Vatic., 1 Colbert., Bodl. et Clarom. in marg. quod recentiores mss. et editi corruperunt in Aristoteles. Aristides autem Græcus Atheniensis erat, cujus virtutes, verba et exempla commemorat Cicero Tuscul. Quæst. lib. v, n. 106, de Officiis lib. m, n. 44 el

at Aristides et Timon,' cæterique philosophorum, ce- A tim debuit vindicare, et pro merito quemque punire.

detne huic impune, quod cum legi Dei obtemperarit, ipsum tamen spreverit? Est igitur aliquid, propter quod Deus possit irasci, tanquam fiducia integritatis adversus eum rebellanti. Si huic potest irasci propter superbiam, cur non magis peccatori, qui legem cum ipso pariter látore contempserit? Judex peccatis veniam dare non potest, quia voluntati servit aliena. Deus autem potest, quia est legis suæ ipse disceptator et judex quam cum poneret, non utique ademit sibi omnem potestatem, sed habet ignoscendi licentiam.

Atenim si id faceret, nemo superesset. Nullus est enim, qui nihil peccet ; et multa sunt, quæ ad peccandum irritent; ætas, vinolentia, egestas, occasio, præmium. Adeo subjecta est peccato fragilitas carnis, qua induti sumus, ut nisi huic necessitati Deus parceret, nimium fortasse pauci viverent: propter hanc causam patientissimus est, et iram suam continet. Nam quia perfecta est in eo virtus, necesse est patientiam quoque ejus esse perfectam, quæ et ipsa virtus est. Quam multi ex peccatoribus justi posterius effecti sunt, ex malis boni, ex improbis continentes! quam multi in prima ætate turpes, et omnium judicio damnati, postmodum tamen laudabiles extiterunt! Quod utique non fieret, si omne peccatum pœna sequeretur.

Leges publicæ manifestos reos damnant : sed plurimi sunt, quorum peccata occuluntur; plurimi, qui delatorem comprimunt, aut precibus, aut præmio; plurimi, qui judicia eludunt per gratiam, vel potentiam. Quod si eos omnes, qui humanam pœnam effugiunt, censura divina damnaret, esset homo aut rarus, aut etiam nullus in terra. Denique vel una illa Sed scilicet ultima semper Expectanda dies homini; dicique beatus causa delendi generis humani justa esse potuisset, Ante obitum nemo supremaque funera debet. quod homines, contempto Deo vivo, terrenis fragili. (OVID., Melam., lib. ш, vers. 135.) busque figmentis honorem divinum tanquam cœleut ait poeta non insuavis. Exitus est, qui arguit feli- stibus deferunt, adorantes opera humanis digitis lacitatem; et nemo judicium Dei potest, nec vivus ef- borata. Cumque illos Deus artifex, ore sublimi, statu fugere, nec mortuus. Habet enim potestatem, et vi- recto figuratos, ad contemplationem coeli et notitiam vos præcipitare de summo, et mortuos æternis affi- Dei excitaverit, curvare se ad terram maluerunt pecere cruciatibus. Imo, inquit, si irascitur Deus, sta- C cudum modo. Humilis enim, et curvus, et pronus est,

VARIORUM NOTÆ.

CAPUT XX.

De peccatis et Dei misericordia.

Si potest ignoscere, potest igitur et irasci. Cur ergo, inquiet aliquis, et qui peccant, sæpe felices B sunt, et qui pie vivunt, sæpe miseri? Quia fugitivi et abdicati libere vivunt, et qui sub disciplina patris, aut domini sunt, strictius et frugalius. Virtus enim per mala et probatur, et constat; vitia per voluptatem. Nec tamen ille qui peccat, sperare debet perpetuam impunitatem, quia nulla est perpetua felicitas :

Orat. 32, pro P. Sextio n. 141 : Si apud Athenienses homines Græcos Themistoclem illum conservatorem putriæ non deterruil... Aristidis fuga, qui unus omnium invictissimus fuisse traditur... propositis tot exemplis iracundiæ, etc.

Et Timon. Fuit Cicerone teste etiam Atheniensis, Laertio vir frugi, solitudinis et hortorum amans, hominum osor. Ejus dicta refert Cicero Tuscul. Quæst. lib. IV, n. 25 et 27, ac de Amicitia n. 87. Abest Timon ab 11 mss. et 3 edd. Alii volunt hunc fuisse Philigismum Pyrrhonis discipulum.

2 Bonon. et aliis 5, rebellante; in omnibus fere editis est rebellandi.

Rebellanti. Ita ferunt 13 mss. inter quos est RegioPut. In 2 Reg. rec. et ed. Rom. 1470 est rebellati; in PATROL. VII.

Potest igitur et irasci. Sic lego cum mss. Regio-Put., 4 al. Reg., 2 Colb., Baluz., Clarom. In 2 Bonon., Tax., 1 Colb., et ed. Is. deest igitur; in vulgatis desideratur et. Mss. 1 Reg., 5 Colb., 2 Lips., Brun. et edd. Rom. 1470, 1474, Tridin., Florent. legunt : Si polest igitur irasci, cur ergo?

Abdicati. Id est repudiati.

Ut Aristides et Cimon. Unus Vat., Ald., Crat.., Gymn., Fas., Gryph., Torn., Bet., Paris. 1561, Thomas., Thys., Gall., Spark., Timon: Siquidem in antiquissimis mss. Bonon. et Taurin. forma majuscula D litterarum c et propemodum una et eadem est. De Aristide clare Nepos in Aristide, cap. 2: Memoria ejus justitiæ et æquitatis et innocentiæ multa. Ejusdem justitiam Lactantius lib. m, c. 19, commendat. Add. lib. vI Institut., cap. 6. Ut vero emendarem, Cimon, fecit plane genuinus locus Lactantii lib. vi Instit., cap. 9: Deum qui ignorat, et ipsam justitiam ignoret necesse est. Sed putemus fieri posse, ut aliquis naturali et ingemito bono veras virtutes capiat, qualem fuisse Cimonem Athenis accepimus, qui et egentibus stipem dedit, et pauperes invitavit et nudos induit: tamen cum illud unum, quod est maximum, deest agnitio Dei, jam bona illa omnia supervacua sunt et inania, ut frustra in his assequendis laboraverit. Omnis enim justitia ejus similis est humano corpori caput non habenti. Vides nostrum hoc etiam loco de Cimone et philosophis agere.

BUNEMAN.

Qui arguit felicitatem. Id est demonstrat, probat. Minucius Felix., cap. 36. In fin. itaque ut aurum ignibus, sic nos discriminibus arguimur. Hieronymus epist. ad Paulam humilitas vestium non tumentes animos arguebat. BUN.

Vinolentia. Ita emendavi ex omnibus fere mss. inter quos sunt 2 Bon., Regio-Put., 2 al. Reg., 3 Colbert., 4 Oxon., Tax., Em., Cant., Brun., edit. Rom. 1470 ac Cellar. Et ita Joan. Cauci et Francius legendum esse suspicabantur; quam lectionem probat Heumannus. At in 3 Reg. rec., 3 Colb., Marm., Clarom. editisque 13 est violentia.

Quorum peccata occuluntur. Sic restitui ex ed. Gymnic. et manuscriptis, præter 2 Reg. rec., 3 Colb. in quibus est occultantur, ut in pluribus editis.

Aut etiam nullus. Ex omnibus prope mss. et ed. Gymnic. additum etiam, quod cæteris impressis et 4 rec. scriptis deest.

Laborata. Francius, forte elaborata. Est tamen laboratus eodem sensu apud Ciceronem xi Attic. 3 et pro Col. 54.

Maluerunt pecudum modo. Ita reposui ex veteribus edit. Rom. et 12 aliis impressis, Manuscriptis RegioPut. et 14 al. nisi quod mss. Cauc., Clarom. ac 12 impressi legunt more, pro modo. Regins unus, Bo

5

qui ab aspectu coeli Deique patris aversus, terrena, A qui a principio iram jecori hominis indidisset: siqui

que calcare debuerat, id est, de terra ficta et formata, veneratur. In tanta igitur impietate hominum tantisque peccatis id assequitur patientia Dei, ut se ipsi homines damnatis vitæ prioris erroribus corrigant. Denique, et boni sunt justique multi, et abjectis terrenis cultibus, majestatem Dei singularis agnoscunt. Sed cum maxima et utilissima sit Dei patientia, tamen, quamvis sero, noxios punit, nec patitur longius procedere, cum eos inemendabiles esse perviderit.

dem creditur, causam hujus commotionis in humore fellis contineri. Non igitur in totum prohibet irasci, quia is affectus necessario datus est: sed prohibet in ira permanere. Ira enim mortalium debet esse mortalis; nam si maneat, confirmantur inimicitiæ ad perniciem sempiternam. Deinde rursus cum irasci quidem, sed tamen non peccare præcepit, non utique evellit iram radicitus, sed temperavit: ut in omni castigatione modum ac justitiam teneremus. Qui ergo irasci nos jubet, ipse utique irascitur: qui placari celerius præcipit, est utique ipse placabilis; ea enim præcepit, quæ sunt justa, et rebus utilia communibus.

CAPUT XXI.

De ira Dei et hominis.

B

Superest una et extrema quæstio. Nam dixerit fortasse quispiam, adeo non irasci Deum, ut etiam in præceptis hominem irasci vetet. Possem dicere, quod ira hominis refrænanda fuerit, quia injuste sæpe irascitur; et præsentem habet motum, quia temporalis est. Itaque ne fierent ea, quæ faciunt per iram et humiles, et mediocres, et magni reges, temperari debuit furor ejus, et comprimi, ne mentis impos aliquod inexpiabile facinus admitteret. Deus autem non ad præsens irascitur, quia æternus est perfectæque virtutis; et nunquam nisi merito irascitur. Sed tamen non ita res se habet. Nam si omnino prohiberet irasci, ipse quodammodo reprehensor opificii sui fuisset,

Sed quia dixeram non esse iram Dei temporalem, sicut hominis, qui præsentanea commotione fervescit, nec facile regere se potest propter fragilitatem; intelligere debemus, quia sit æternus Deus, iram quoque ejus in æternum manere: sed rursum, quia virtute sit maxima præditus, in potestate habere iram suam; nec ab ea regi, sed ipsum illam, quemadmodum velit, moderari: quod utique non repugnat superiori. Nam si prorsus immortalis fuisset ira ejus, non esset satisfactioni aut gratiæ post delictum locus; cum ipse homines ante solis occasum reconciliari jubeat. Sed ira divina in æternum manet adversus eos, qui peccant in æternum. Itaque Deus VARIORUM NOTÆ.

non., Tax., Lips. addunt humi repere; scripti 5, ir- C quentia, in humore fellis; et lib. vt Institut. cap. 15: repere.

Affectus iræ in felle, libidinis in jecore; et de Opif. eap. 14 Affectum iracundiæ... in felle constitutum... libidines rerum venerearum in jecore. BUN.

Deinde. Ita restitutum ex edit. Bonon. 1470, Betul., Cellar. In 1 Reg. rec. et 12 excusis est Denique.

Cum irasci quidem, sed tamen non peccare præcepit, non utique. Mss. 3 rec. et 14 edd., eum irasci....... scripti 3 rec., præcipit.

Aversus, terrena, quæ calcare debuerat. Bene. Vide seqq. mss. Regio-Put. et 1 al. Reg., edit. Rom. 1470, Ald., Fasit., Betul. habent, aversus, terram quam calcare debuerat. Mss. 13 et ed. Rom. 1468, adversus terram quam calcare debuerat.

Majestatem Dei singularis agnoscunt. Sic et alibi passim Lactantius. Vide Not. ad lib. de Mortib. Persecut. cap. 1. Ms. Em. habet Dei cœlestis; 2 Reg. rec., 3 Colb., Clarom. et 2 vet. edd. Rom., cogno

scunt.

Superest una el extrema quæstio. Ita libri antiquiores, tum mss. tum editi. Multi impressi post una addunt maxima; 1 Colbert. permaxima; scripti 4 rec. una et maxima.

Ut etiam in præceptis. Reposui etiam ex editis Cratand. et Cellar. cunctisque scriptis, præter 4 mss. rec. in quibus, ut in cæteris impressis, legitur et; in Em., ipse.

Ne mentis impos aliquod inexpiabile facinus admitteret. mss. 14 inter quos est Regio-Put. et unus Jano Gullielmi visus, editioque Romana 1468 habent, ne mentis impossibile aliquod, nullo sensu ; unde Gullielmus et Gallæns legendum esse putant, ne mentis impos a bile, aut in bile. Mss. 2 Bon., 1 Reg. rec., Tax., 2 Colb., 1 Sorbon., Baluz., Clarom. in marg. ne post aliquod, etc. 1 Colb., ne post iram aliquod.

Qui a principio. Mss. 14 et totidem editi, quia in principio.

Iram jecori hominis. Mss. 2 Reg., 4 Colbert., iram jocoris hominis; Em., felli hominis. Iram jecori hominis indidisset. Legitur apud Buneman. iram felli hominis. In hancque variantem notam sequentem exhibet:- Iram felli hominis indidisset. Editi omnes, iram jecori. Scripsi ex Emmann., iram felli. Suadent sc

Sed tamen non peccare, etc. Psal. Iv apud Septuaginta quidem est ὀργίζεσθε, καὶ μὴ ἁμαρτάνετε. Sed Hebraei transferunt contremiscite; qui sensus est, ut abhorreamus a peccatis. BETUL.

Ea enim præcepit. Sic restitui ex cunctis mss. et

Debuit. Ita ex vet. edd. Rom, et Is. ac quamplurimis D vet. ed. Rom. In 12 impressis est, siquidem præmss. reposui. In Caue. et in 8 impressis est debuerat; in 5 scriptis et 4 vulgatis est debuerit.

cipit.

Qui placari. Ita correxi ex omnibus mss. multisque editis in nonnullis impressis est placare.

Celerius præcipit. Sic lego ex mss. quamplurimis antiquissimis et optimis, approbante Francio: quod superioribus respondet, ubi est jubet.

Nec facile regere se potest propter fragilitatem : intelligere debemus, etc. Ita ferunt omnes manuscripti et 5 editi. Atque vera et genuina est lectio Tridin. et Florent., Ven. 1490. Vitiose in impress. aliis, non ideo intelligere, etc. quæ lectio scopo Lact. contraria est, ut bene observarunt Thomasius et Isæus.

İram ejus in æternum manere. Id est, ab omnipotentia aliisque Dei attributis illud necessario fluit, ut eos odio habeat quotquot adversus ipsius majestatem obstinato animo deliquerint. Uti rursus ab infinita Dei misericordia proficiscitur, quod eos sinat secum in gratiam redire, qui (ut noster infra loquitur) concessa, resipiscendi et sui corrigendi facultate bene utuntur. SPARKIUS.

Aut gratiæ post delictum locus. 1 Bonon. antiq., aut gratiæ positus locus.

Ante solis occasum, etc. Non Christi, sed Pauli vox

« PoprzedniaDalej »