Obrazy na stronie
PDF
ePub

creatum fuisse imperatorem. Sed Julianus Apostata A Constantinum Constantii Chlori, quemadmodum Cecilius noster tradidit, fuisse filium. Qua vero ex ma. in sua ad Constantium, ejusdem Constantini Magni tre, et ubi natus fuerit, cum ille taceat, nullam nobis, filium, oratione non minus perspicue affirmat illum adeptum esse supremam imperii dignitatem, et judi- qui in ejus vestigiis insistimus, illud diligentius invescio patris sui, et exercituum omnium suffragio. At tigandi dedit occasionem. Adnotasse igitur sufficiat certiorem videri, ac jam prævaluisse eorum sententiam exinde facilis procul dubio esse poterit superiorum qui Constantinum Helena matre, ut ait Anonymus opinionum conciliatio. Si enim factam Constantini a Valesianus, in oppido Naiso ortum esse existimant. patre moriente electionem exercitus cæterique omnes sponte sua ultroque confirmaverunt, quid impedit quominus ab iis omnibus facta fuisse dicatur? Neque id a nobis gratis fictum existimes. Nam Eumenius publico in panegyrico sic Constantinum ipsum alloquitur: Manifeste sententia patris lectus es imperator. Tum paulo post : Illico atque ille terris fuerat exemptus, universus in te consensit exercitus, te omnium mentes oculique signarunt; et, quamquam ad B seniores principes de summa reipublicæ retulisses ; prævenerunt tamen studio, quod illi mox judicio probaverunt. Purpuram statim tibi, cum primus copiam tui fecit egressus, milites utilitati publicæ magis, quam tuis affectibus servientes, injecere lacrymanti. › Ubi autem Constantius vitam posuerit, si quis curiosius inquirat, respondebimus hoc a Cecilio, Eusebio, aliisque silentio fuisse prætermissum. At Aurelius Victor litteris mandavit eum in Britannia obiisse. Eutropius vero: Eboraci, quæ Britanniæ urbs est.> Anonymus autem Valesianus scribit Constantinum cad patrem Constantium venisse apud Bononiam, quam Galli prius Gesoriacum vocabant,› huncque in Britannia mortuum. Hujus vero Gesoriaci haud infrequens apud antiquos scriptores Suetonium, Pli- C nium, Melam, Eumenium, aliosque mentio. Sed quæ sit illa urbs, variæ sunt illorum opiniones. Quidam enim Caletem, alii verisimilius Bononiam in Picardia esse arbitrantur. Videsis in hos auctores variorum observationes ac notas.

Primum autem de illo sermonem Cecilius noster instituit in memorato a nobis Diocletiani et Galerii dialogo, in quo de creandis novis Cæsaribus Nicomedia disceptarunt. Ibi autem de illo his totidemque verbis loquitur. Constantio filius erat Constantinus, sanctissimus adolescens, et illo imperii fastigio dignissimus, qui insigni et decoro habitu corporis, et industria militari, et probis moribus, et comitate singulari a militibus amaretur, a privatis et optaretur. At eximias hasce Constantini virtutes, egregiasque animi et corporis dotes, tot, præter Eusebium testem oculatum (Euseb. lib. 1 de vita Constant. cap. 12), scriptores cum antiqui tum recentiores ita certatim celebrarunt; ut eas fusius enarrare nihil plane necesse sit. Neque putaveris illas ab his scriptoribus exaggerari. Ab aliis quippe eadem litteris publicis consignata invenies, videlicet ab incerto panegyrici a nobis jam citati auctore, Eutropio, Aurelio Victore et Praxagora apud Photium, in quos omnes cadere non potest ulla adulationis suspicio.

Anonymi porro Valesiani jam citati sententia his confirmatur Eumenii ad ipsummet Constantinum verbis. Ad tempus ipsum, quo pater in Britanniam transfretabat, classi jam vela facienti repentinus tuus adventus illuxit. Nonne ergo, ut Eutropius in aliorum gratiam et opinionem reducatur, dicendum est Constantium, repentino et insperato filii adventu recreatum, ex morbo parumper convaluisse, ac cum eo conscendisse navem, qua Eboracum appulit, ubi anno 306, die 15 Julii mortuus est? Huc accedit quod D idem Eumenius paulo post his Britanniam alloquitur verbis: 0 fortunata, et nunc omnibus beatior terris Britannia, quæ Constantinum Cæsarem prima vidisti.› At si prima eum Cæsarem vidit, in ea procul dubio ille Caesar a patre moriente factus est. Ibi enim obiisse perhibetur, ubi illum nuncupavit Cæsarem.

ARTICULUS 11.

De Constantini Magni parentibus, patria, eximiis corporis animique dotibus, ubi educatus, quanta aliorum, atque in primis Galerii in illum invidia, quibusve insidiis ab eis appetitus fueril.

Quæ in superiori articulo, et antea a nobis disputata sunt, hæc omnibus satis aperte demonstrant PATROL. VII.

Ante præfatum autem Diocletiani et Galerii anno 304 colloquium, Constantinus, uti auctor noster ait, Jam pridem a Diocletiano factus erat Tribunus primi ordinis. De his autem Tribunis jam egimus. At ex illis aliisque Cecilii nostri verbis colligitur Constantinum, tametsi adhuc adolescentem, jam a longo tempore in aulam venisse Diocletiani, quo il lum a patre suo eruditionis causa missum esse Praxagoras et Zonaras testificantur. Anonymo autem Valesiano si credimus: Obses apud Diocletianum, et Galerium sub iisdem fortiter in Asia militavit. › Quin etiam Galerius eum in urbe Roma, inquit Aurelius Victor, religionis specie obsidem retinuit. Praxagoras vero, a nobis paulo ante laudatus, non minus perspicue tradidit Constantinum a patre suo missum, non quidem Romam, sed Nicomediam eis Nexopédiav ad imperatorem Diocletianum, ubi, si Cecilio credimus, præfato Galerii ejusdemque Diocletiani colloquio interfuit. Nonne autem inde colligi potest Constantinum adhuc juvenem se hisce imperatoribus pluribus simul, aut separatim comitem in iis locis præbuisse, in quibus commorabantur, aut ad quos se interdum conferebant? Sed quid conjecturis opus est? Nonne Eusebius diserte dixit illum adhuc adolescentem, et juvenili lanugine decorum, Moysis instar, substitisse in ipsis ædibus tyrannorum, apud quos summo fuit in honore?

Sed parum sincera haud dubie erat horum veneratio. Nam invidia, inquit adhuc Eusebius, et metu perculsi, ipsum oblata occasione non solum contumeliis vexare conati sunt; sed insidias etiam ei semel et 32

iterum posuere, quas Dei nutu patefactas declinavit. A sunt. Quo enim sensu Cecilius de Constantino dicere At multo magis Galerius illi invidebat. Quamobrem pluribus illum, ut scribit anonymus Valesianus, periculis objecit, vel sicuti ab auctore nostro traditum jam animadvertimus, ei quoque insidiatus est, sed clam et occulte; ne contra se arma civilia, et militum, a quibus, quemadmodum paulo ante dictum est, amabatur, odia concitaret. Quæ autem fuerint hæ insidiæ, si quis scire aveat, is primum audiat Cecilium nostrum, qui illum sub lusus, atque exercitii specie feris objectum asserit. Hæc autem, nec plura de hisce feris memoriæ ab eo mandata sunt. At Praxagoras, a Photio citatus, narrat Constantinum a Galerio inductum, ut cum fero leone pugnaret, quem ille non divino quidem, ut ait Zonaras, sine auxilio interfecit. Neque tamen illum in hoc tantum, sed in alia non mi- B nus metuenda adduxit præliorum pericula. Nobis autem si omnino non credis, audi, quæso, Anonymum Valesianum, illud his totidemque verbis enarrantem. In Sarmatas juvenis equestris militans, ferocem barbarum, capillis tentis raptum, ante pedes supplicem Galerii Imperatoris adduxerat. Deinde Galerio mittente, per paludem equo ingressus suo, viam cæteris fecit ad Sarmatas, ex quibus pluribus stratis, Galerio victoriam reportavit. >

potuit: Erat tunc præsens (Cecil. cap. 18), quando Diocletianus cum Galerio colloquebatur? Numquid in regio illius cubiculo, uti quidam opinantur, vel in ejus palatio, sicut alii putaverunt? Non quidem in palatio; nam eum propius affuisse Cecilii verba significare videntur. Non in cubiculo, quandoquidem Constantinus quid illi inter se tanta animorum commotione colloquerentur, corum verbis, aut certe nutibus et signis percipere potuisset. At si quid de se a Cæsaris dignitate repellendo præsensit, quomodo illos ad eum usque locum comitatus est, ubi tantam tamque publicam se passurum esse injuriam noverat? Quin etiam si id ipsi vel minimum suboluisset, quomodo tantæ ignominiæ sese temerario exponere ausus est? Nonne potius Anonymo Valesiano credendum, qui scripto tradidit Severum, et Maximinum tunc factos fuisse Cæsares, Constantino nihil tale noscente?

Numquid autem ad solvendum hujus difficultatis nodum satis erit dixisse eum non in Diocletiani cubiculo aut palatio, sed in separato quodam illius loco, vel in urbe Nicomedia fuisse præsentem? Cecilius enim potuit hoc sensu Constantinum opponere Severo, qui inde longissime aberat, Severo autem si reipsa opponatur, dici utique poterat Diocletiano et Galerio præsens, id est, multo illis propior, quam Severus, sed satis ab ipsis remotus, ut loquentes audire nequiverit. Sed contra alii insurgent arguentque impropriam omnino fore Cecilii locutionem. Deinde vero Cecilius, inquient, plane manifesteque pronuntial

to indicasse Maximinum Daiam, mox Cæsarem, rejecto Constantino, creandum. In ipso igitur Diocletiani cubiculo, et ante ipsius et Galerii oculos, Maximinus adstabat. At si in eorum cubiculo erat, non inde proculdubio longe aberat Constantinus, de quo Cecilius aperte dixit: Erat tunc præsens.

Tantum abest, ut præclara, quæ enarravimus, C Galerium Diocletiano tunc ostendisse, ac quasi digiConstantini Magni facinora exstinxerint Maximiani Galerii invidiam, ut eam longe magis inflammaverint. Nam Diocletianum, de imperio deponendo novisque Cæsaribus creandis secum agentem, plane deterruit ne hunc ipsum Constantinum Cæsarem renuntiaret. Tunc autem quanta arderet malevolentia ac livore dissimulare non potuit. Tametsi enim Constantinus a Cecilio nostro dicatur huic, de quo non semel diximus, Diocletiani Galeriique dialogo affuisse, tametsi ipse Diocletianus eum amabilem, clementiorem parte suo melioremque, ac imperio dignum esse assereret ; eidem nihilominus Diocletiano Galerius palam et aperte, nec magna profecto sine impudentia restitit, prohibuitque ne Hum faceret Cæsarem. Quin immo præter omnium, qui Constantino hanc amplissimam dignitatem tribui optabant, exspectationem, illum contumelia maxima afficere conatus est. Postquam enim Constantinus ipsum et Diocletianum, per tria, uti diximus, ab urbe Nicomedia millia secutus fuisset, ac cum eis excelsum tribunal conscendisset, ab eodem Galerio indignissime repulsus est, eoque rejecto, Diocletianus Severum et Maximinum Cæsares nuncupavit. Atque ita sane Cecilius noster describit hane Cæsarum creationem, inauditamque hactenus Constantini repulsam.

Fac tamen, si velis, eum tam ab eodem Maximino, quam a Diocletiano et Galerio fuisse perquam longissime distantem, in aliam certe difficultatem protinus incides. Nam Constantinus, uti Cecilius haud dubitanter asserit, dum uterque Diocletianus et Galerius magna contentione dicendi certarent, erat præsens, aut in palatio, aut saltem in urbe Nicomedia. Finito autem illo colloquio, quod ab aliquibus saltem audiri potuit, D idem Constantinus illos per tria millia eo secutus est, ubi a Cæsaris dignitate repellendus erat. At quo, amabo te, pacto fieri potuit, ut ille, qui ab omnibus amabatur, post utriusque colloquium, ac per totum hoc iter a nullo admonitus fuerit de novis Cæsaribus creandis, nec suspicatus sit se ab eorum numero rejiciendum? Nonne vel ex solo Imperatorum de ea nuncupatione silentio id facillime intelligere poterat? Cur ergo cos secutus, tam indignæ repulsæ ultro et temere se obtulit? Numquid respondebis eum tam forti magnoque fuisse animo, ut hanc rejectionem, et contumeliam prudenter dissimulaverit? Sed expendant alii cujus ac quanti hæc vel alia responsio sit ponderis, et utrum ad Cecilii sine ullo vade et

ARTICULUS III.

Utrum Constantinus Magnus Diocletiani, sicuti Gecilius narrat, et Galerii colloquio præsens fuerit, cognoveritque creandos Cæsares, seque ab hac nuncupatione ignominiose repellendum.

Sed in hac narratione non minima profecto occurrunt difficultates, quæ nunc enodatius explicandæ

[ocr errors]

patrono, immo et contra apertum Valesiani anonymi A testimonium, asserendam de Constantino præsente narrationem sufficiat.

At urgebit tamen adhuc aliquis, nobisque tandem objiciet errasse Anonymum Valesianum, minime vero nostrum auctorem. Sed id aliqua saltem ratione probandum est. Ad hæc vero Cecilio opinio non nibil secum importat obscuri, explicatuque difficilis quod sibi ipsi, uti diximus, repugnans, atque oppositum videtur. Sed alii sagaciores critici hæc omnia forsitan enodabunt, atque illorum de tota hac controversia judicium exspectabimus. Pergratum quoque nobis facient, si similes, parique obscuritate involutos loquendi modos in genuinis Firmiani Lactantii libris indicaverint.

Eo itaque modo pervenit ad patrem suum Constantium, viribus pene deficientem, qui moriens, ei militibus, sicuti ait Cecilius (cap. 21), commerdato, imperium per manus tradidit. Atque illo mortuo, › ita loquitur Aurelius Victor, cunctis, qui aderant, adnitentibus, sed præcipue Eroco, Alemanorum rege, auxilii gratia Constantium comitato, ipse Constantinus imperium cepit. Sed inter se controversantur eruditi scriptores, utrum ille tune tantum Cæsar, an imperator fuerit renuntiatus. Enimvero Eusebius haud dubitanter affirmat eum a patre suo relictum in imperio successorem, additque : Κωνσταντῖνος εὐθὺς ἀρχόμενος, βασιλεὺς τελειώτατος καὶ Obuoτòs, (Euseb. lib. x Histor. Eccles. cap. 1.) Constantinus ab ipso statim exordio supremus impe

ARTICULUS IV.

B

Quomodo Constantinus contra Galerii voluntatem ad Constantium patrem suum, jam jam moriturum, redierit, et utrum ab illo, vel ab aliis Cæsar, simulque imperator factus sit.

rator, et Augustus a militibus salutatus est. Alibi vero scribit, ipsi a patre relictam τὸν κλῆρον τῆς βασιλείας, imperii hæreditatem. Julianus vero Apostata (Julian. Orat. 1, in Constant.) imperium illi, post patris mortem, exercituum omnium suffragio datum fuisse prodidit.

Constantius gravissimo lethalique morbo afflictatus, plures sicuti jam a nobis observatum est, Maximiano Galerio scripsit litteras, quibus petebat filium suum Constantinum sibi remitti. Sed litteris precibusque repetitis vix illud umquam ab Galerio potuit impetrare Namque sæpius, uti ait Cecilius, cum jam diu negare (manuscriptus codex, diu necare non posset) dedit illi sigillum, inclinante jam die. Fatentur quidem omnes depravata esse hæc auctoris nostri verba, atque ad ea sananda aliqui post adverbium sæpius, addendum suspicantur rogatus, aut sollicitatus, aut repetenti, et pro diu, legendum diutius. Sed quæ vera sit lectio, quis sine altero meliori codice adseverare audeat ? Sensus autem Cecilii is esse videtur, Galerium cum diutius Constantio, filium toties petenti, negare amplius non posset, dedisse Constantino sigillum, de quo nos supra, ac facultatem ad patrem suum postridie redeundi. Interim tamen illum retinere volebat, aut saltem Severo imperatori scribere, ut illum in itinere retineret sed vana fuerunt ejus consilia, spesque eum fefelli!.

Secus tamen Anonymus Valesianus, Zozimus, et Eumenius eum Cæsarem factum asserunt. Huc accedit incertus panegyrici auctor, qui Maximianum Herculium his compellat verbis: 0 divinum tuum, Maximiane, judicium, qui hunc » Constantinum ‹ tibi jure adoptionis nepotem, majestatis ordine filium, etiam generum esse voluisti. quando videlicet illi Faustam filiam suam, ut infra dicetur, in matrimonium collocavit. Atqui si tum majestatis ordine filius erat, inde sequitur illum Cæsarem tantummodo tunc fuisse. Nam Cæsares, uti jam observavimus, ab Augus tis filii, quemadmodum imperatores ab eis fratres vocabantur. Ad hæc vero, idem auctor paulo ante dixerat hoc nuptiarum die eidem Constantino Cæsari additum imperii nomen.

C

Nam Constantinus accepto sigillo, statim post cœnam exiit, ‹ sublatisque, ait auctor noster, per mansiones multas omnibus equis publicis, evolavit. › Quod quidem ab Aurelio Victore his verbis clarius explicatur confirmaturque : Constantinus fugæ commento, cum ad frustrandos insequentes publica jumenta, quaqua iter egerat, interficeret, in Brittanniam pervenit. Item ab Anonymo Valesiano :

Sed hanc litem ille ipsemet orator dirimere videtur bis, quibus Constantinum affatur, verbis: Cujus tanta maturitas est, ut cum tibi pater imperium reliquisset, Cæsaris tamen appellatione contentus, exspectare malueris; ut idem te, qui illum, › patrem tuum Constantium, ‹ declararet Augustum. › Nonne enim inde colligi recte potest eam fuisse Constantini Magni moderationem ac modestiam; ut tametsi a patre, et toto exercitu factus fuisset Augustus et impeDrator, Cæsaris nihilominus nomine contentus, tunc noluerit Augustus et imperator appellari. Etenim prius ab illo dictum legimus. Tibi, Constantine, per socerum nomen imperatoris adcrevit. ›

Summa festinatione, veredis post se truncatis, Alpes transgressus, ad patrem Constantium venit. > Nec absimili modo Zozimus græce scripsit Tous v τοῖς σταθμοῖς ἵππους, οὓς τὸ δημόσιον ἔτρεψεν, ἅμα τῷ φθάσαι τὸν σταθμόν, κολούων καὶ ἀχρείους ἐῶν. (Zovim. lib. 11 Histor.) Equos stabularios, quos alebat respublica, cum primum stabulum aliquod attigisset, mutilans, et inutiles reddens, ad patrem accessit : ut non advectus cursu publico, inquit Eumenius, sed divino quodam advolasse curriculo videretur.

Præterea ubi laureata illius imago ad Galerium de more, sicuti diximus, asportata est, banc ille suscepit invitus, et Constantinum, non imperatorem, sicut erat factus, sed missa purpura, quarto loco, id est, post se ipsum, ac Severum, et Maximinum. Cæsarem nuncupavit. Non mirum itaque si in iis provinciis, quibus bi imperabant, Constantino datum sit solum Cæsaris nomen, quo variis in numismatibus, a nostro erudito Anselmo Bandurio propediem repræsentandis, appellatur.

ARTICULUS v.

Quantum Constantinus Christianis faverit, cur Maximianus Herculius ad eum venerit; eique desponderit, ac connubio junxerit filiam suam minorem, cur ad eum reversus sit, quasve illi adversus barbaros pugnaturo, paraverit insidias, quomodo hic ab illo Massilia capta veniam impetrarit, atque illum postea in lecto occidere frustra molitus fuerit, et quam insignem Constantinus de Maxentio victoriam, viso mirabili crucis Christi signo, reportaverit.

A Constant., cap. 25). Verum alii id negant, illudque esse contendunt, quod idem imperator paulo antea cum eis confecit, quam Maxentium vinceret. Utut sit, nemo sane dubitabit hoc bellum ab Eumenio describi, qui insuper ea ibidem confirmat, quæ a Cecilio nostro narrantur de admirabili celeritate, qua ad Herculium revolavit, ac capta Massilia, vitam ei donavit quidem, sed detracta prius veste regali. Quæ quidem cum jam a nobis explicata fuerint, ea nunc repetenda non sunt. Palam quoque fecimus quomodo sceleratus ille Herculius non inde melior factus, aliis insidiis cum Fausta filia, tunc Constantini uxore, communicatis, illum cui tantis beneficiis obligatus erat, in lecto suo occidere perperam adorsus fuerit. Nam iis ab eadem Fausta Constantino patefactis, Herculius extrema perfidiæ pœnas fœdissimo, uti adhuc vidimus, mortis genere persolvit.

B

Constantinus Magnus, suscepto, inquit Cecilius (cap. 24), imperio, nihil egit prius, quam christianos cultui ac Deo suo reddere. Hæc fuit prima ejus sanctio sanctæ religionis restituta. Ita sane in codice Colbertino, ubi nonnulli plura verba corrupta esse suspicantur, eaque connituntur conjecturis suis emendare. Quid vero, si ipsiusmet auctoris non elegantissime loquentis verba sunt? Nonne antea ostendere debebant hæc ab eo non esse profecta, quam in eis corrigendis oleum fortasse et operam perderent? Quidquid sit, hic illius videtur esse sensus: Constantinus Magnus ab ipso imperii sui principio restituit christianam religionem, ac lege data christianos veri Dei sui cultui reddidit. Nec mirum, si tunc patrem imitatus sit suum, qui Christianis, sicut vidimus, impense plurimumque favebat. Et id quidem evidentissime demonstrari posset quadam Lactantii oratione, genuinis illius Operibus inserta, qua Constantino hanc obrem gratulatur. Sed nondum satis constat, quemadmodum suo loco ostendimus, utrum hæc oratio ab ipsomet Lactantio scripta umquam fuerit. C

Quidquid autem de illa statuatur, Severo Imperatore, quemadmodum adnotatum est, non multo post exstincto, Maximianus Herculius in Gallias ad Constantinum venit, quem quidem ut ad suas adversus Galerium partes adduceret, ipsi Faustam, sicuti etiam exposuimus, filiam suam minorem despondit, ac postea dedit in matrimonium. In barum autem nuptiarum solemnitate pronuntiatus est ab incerto auctore panegyricus, qui typis cum aliis excusus, omnium in manibus versatur.

Tunc deinde narrat Cecilius Galerium, sublato Cæsarum nomine, Maxentium et Constantinum appellasse Augustorum filios, atque etiam imperatores. Sed hæc quoque alibi examinavimus, sicut et id quod ille postea tradidit Maximinum Constantini litteris ab ea, quam in christianos concitaverat, nova persecutione deterritum. Denique a nobis enarratum est quomodo Constantinus, postquam sororem suam Constantiam Licinio despondisset, Maxentium, qui bellum ipsi induxerat, eo quod ipsimet divinitus apparuerat, crucis Christi præeunte signo vicerit ac profligaverit. Manifestum autem ibi fecimus quod qualeque fuerit mirabile illud Dominicæ crucis signum, ac quam vano et irrito conatu recentiores heterodoxi divinam hanc Constantini Magni visionem impugnare connisi sint. Nec minus perspicue ostendimus Tollium, qui eam in militarium stratagematum numero ponendam esse effutiit, a Baudrio, tametsi ejusdem sectæ viro, pro merito castigari.

Verum temerarius ille scriptor alio rursus in libro suum in reprehensorem invehitur. Non enim sine acri, sed plane intempestiva irrisione objicit haud paucos reges, atque in primis quemdam Lusitaniæ Regem, et Antigonum Alexandri Magni successorem, simili usos esse stratagemate. Primus enimvero eadem a se, atque a Constantino Magno conspecta fuisse jactitabat. Antigonus vero finxit se vidisse pentagonum, quod salutis imago erat, in quo scriptum quo

Post harc Maximianus Herculius Romam profectus, ibi Maxentium filium suum imperio, sicut adhuc animadvertimus, spoliare perperam attentavit. Cum inde vero ob indignissimum illud facinus exactus fuisset, rediit ad Constantinum, qui in Galliis tunc D que fuit: In hoc signo vinces. Atque ita quidem Tolcommorabatur. Qua autem perfidia filium, eadem generum suum decipere molitus est. Ut eum autein facilius circumveniret, regiam deposuit vestem. Constantino itaque, de sincero ejus animo non amplius dubitanti, persuadet Francos paucis cum militibus ab co posse debellari. Sed ubi primum ille horum barbarorum fines minoribus, quam par erat, copiis ingressus esset, tunc Herculius, uti diximus, resumpta purpura, relictos milites direpta ex Constantini thesauris pecunia corrupit, fugitque Massiliam.

lius non modo adversus conspectum ab eodem Constantino signum crucis, sed preces etiam Licinio imperatori, uti supra vidimus, ab Angelo dictatas argumentatur. Porro autem is ipse Tollius audacter venditat, se longe certins, accuratiusque, quam Baudrius, de rebus historicis ferre judicium.

Opinantur nonnulli hoc bellum, quod Franci cum Constantino gerebant, non aliud esse, nisi illud, cujus Eusebius alicubi meminit (Euseb., lib. 1 de Vita

Sed quis non miretur tam absurdam insulsamque novi hujus critici scientiam suam inepte venditantis argumentationem? Fictæ, inquit, et false fuerunt regis Lusitaniæ, et Antigoni visiones, meraque militaria stratagemata; ergo et Constantini Magni atque Licinii. Quis umquam sani capitis homo ita argumentatus est: Enimvero si ita ratiocinari liceat, pari

quoque modo alius argumentabitur: Magi Pharaonis A Constantinus Imperator, inquiunt, ibidem Maximus artibus magicis cadem, atque Moyses, miracula edidere; ergo falsa sunt Moysis miracula, ac magicis facta artibus. At nullus profecto, nisi plane desipiat, ita raciocinabitur. Quis enim nescit veram esse aliquam historiam, etiamsi falsa altera ci prorsus similis scripto tradita sit? Uniusne hominis mendacium proditam ab alio veritatem infirmare potest? At veram fuisse Constantini Magni visionem superius evidentissime demonstravimus. Tantæ igitur Tollii ineptiæ a nobis potius spernendæ erant, quam serio confutandæ, nisi timendum foret ne fucum alicui incredulo facerent, aut is arbitraretur eas a nobis ideo fuisse prætermissas, quia refelli non poterant.

vocatur, sicut postea in nummis, et publicis inscriptionibus. Ad hæc vero, plures alii imperatores hunc titulum sibi adrogabant. Verumtamen quia is etiam. titulus erat Jovis, hinc suspicantur aliqui in Cecilii textu scribendum numinis, non autem nominis. At quandonam senatus Romanus publico aliquo decreto imperatores suos hoc primi aut secundi numinis titulo honoravit? Nonne hæc conjectura probatione saltem aliqua indigebat?

ARTICULUS VI.

De triumphali Constantini in urbem Romam ingressu, eique decreto a Romano senatu primi nominis titulo, quamdiu ille postea Roma manserit, et ubi sororem suam Constantiam in matrimonium Licinio collocaverit, ac de restituta ab utroque christianæ Ecclesiæ pace, ac tranquillitate.

Aliis itaque illa Cecilii verba non alium habere sensum videntur, nisi a Romano senatu datum Constan_ tino primi nominis, hoc est, Imperatoris titulum, quo quidem ille Maximino, longe ante ipsum Cæsari facto, deinceps anteponeretur. Atque in hujus sententiæ B confirmationem illud proferri potest, quod narrat Eusebius Maximinum eo arrogantia devenisse; ut primum inter imperatores locum in titulis sibi vindicaret. Senatus vero hunc Constantini virtuti censuit esse tribuendum. Præterea Cecilius noster declarat hunc ipsum esse nominis titulum, quem sibi Maximinus vindicabat, solus haud dubie, et præter alios imperatores. Atqui ille profecto hunc titulum adsumpsit primi imperatoris, quandoquidem ante illos omnes, ut jam diximus, creatus fuerat Cæsar. Neque dixeris quando illud senatus Romani decretum Maximino nuntiatum est, cum tanto tunc exarsisse dolore, ut inimicitias aperte professus, convicia jocis mixta, ait Cecilius, adversus imperatorem maximum diceret, id est, eum amarulenta irrisione maximum appellaret, ut hoc convicio insultaret Romano senatui, qui ei primi nominis, sive imperatoris titulum ob virtutem decre. verat. Nam Cecilius illum non ejusdem senatus, sed suis verbis maximum nuncupasse procul dubio videtur; quia eximiis suis virtutibus non solum Maximino, sed aliis etiam omnibus antecellebat.

Post victoriam de Maxentio, non sine magno miraculo reportatam, Constantinus cum summa senatus populique Romani lætitia Romæ susceptus est. Sed hunc illius gloriosum in Urbem ingressum, vel potius triumphum, sic descripsit incertus panegyrici eidem Constantino dicti auctor: Tecta ipsa, ut audio, commoveri, et altitudo culminum videbatur attolli, quacumque Numen tuum tardo molimine currus inveheretur tanta te populi densitas, tanta senatus C stipatio provehebat simul et attinebat. Felices, qui te propius adspicerent, longius positi nominabant; quos præterieras, loci quem occupaverant, pœnitebat. Vicissim omnes inde discedere, hinc sequi; certare innumerabilis multitudo, et impulsu vario fluctuare, et tantum sibi hominum animi post illam sexennii cladem superesse memorabant. Ausi etiam quidam, ut resisteres, poscere, et queri tam cito accessisse palatium, et cum ingressus esses, non solum oculis sequi, sed penè etiam sacrum limen irrumpere. Jude omnibus circumfusis, ut unde excederes, opperiri, prospicere, optare, sperare, ut viderentur eum, a quo obsidione liberati fuerant, obsidere. Nazarius vero: Nullus, inquit, post Urbem conditam, dies Romano illuxit imperio, cujus tam D effusa, tamque insignis gratulatio aut fuerit, aut esse debuerit; nulli tam læti triumphi, quos annalium vetustas consecratos in litteris habet. Plura ibi ille de eodem triumphali ingressu, sicut et Eusebius, quæ quidem transcribere longius foret, atque in eorum libris facillime legi possunt.

Neque porro senatus Romanus satis esse duxit tantis honoribus affecisse Constantinum, sed ipsi etiam virtutis gratia primi nominis, ut loquitur Cecilius, titulum decrevit. Sed quid his verbis significetur, non una est omnium opinio. Nonnulli quippe putant designari nomen et titulum Maximi, quod tunc Constantino virtutis gratia decretum est. Verum enimvero

Post hæc vero præstantissimus ille vir res in urbe Roma composuit, quemadmodum narrat Cecilius noter, cui Zozimus, Eusebius, aliique suffragantur. Scire autem si cupias quamdiu ad eas componendas Romæ manserit, audi, quæso, Nazarium : Quidquid mali, inquit, sexennio toto dominatio feralis, Maxentii, inflixerat, bimestris fere cura sanavit. Duos igitur circiter menses Constantinus Romæ commoratus est, videlicet usque ad 28 diem Decembris anni 312, sicuti peritiores chronographi adnotarunt. Neque huic opinioni adversantur duæ leges, ab eodem Constantino Romæ promulgatæ 15 kalendas Februarii. Nam in his legibus additum est P. P., id est, in urbe Roma propositæ, seu publicatæ. At ibi proponi potuerunt, postquam Constantinus jam inde discessisset. Et vero Cecilius noster (cap. 45) hæc totidemque verba continenter subjunxit: Hyeme proxima Mediolanum contendit.

Ibi autem promissam Licinio Constantiam sororem suam connubio sociavit. Zozimus vero scribit Constantinum Licinio, Mcdiolanum accersito, sororem suam Constantiam collocasse, quam antea se datut rum promiserat. Testem alium si desideras, en adest

« PoprzedniaDalej »