Obrazy na stronie
PDF
ePub

quod cædibus hostium utitur etiam ad nostrum om- A sit, tu et Alpes gradu, et classibus portus Italicos

nium voluptatem, et pompam munerum de reliquiis barbaricæ cladis exaggerat, tantam captivorum multitudinem bestiis objici, ut ingrati et perfidi non minus doloris ex ludibrio sui, quam ex ipsa morte patiantur? Inde est quod cum exitum differre liceat, perire festinant, seseque letalibus vulneribus et mortibus offerunt. Ex quo ipso apparet, quam magnum sit vicisse tam prodigos sui.

occupasti. Recuperavit ille Britanniam, tu nobilissimas Africi maris insulas, quæ populi Romani fuere provinciæ. Ignoscat, inquam, divus ipse Constantins. Quid habeo quod comparem Italia, Africa, Romæ ? Merito igitur tibi, Constantine, et nuper senatus signum dei dedit, et paulo ante Italia scutum et coronam, cuncta aurea dedicarunt, ut conscientiæ debitum aliqua ex parte rèlevarent. Debetur enim divinitati et simulacrum aureum, et virtuti scutum, et corona pietai.

XXIV. Facile est vincere timidos et imbelles, quales amœna Græcia, et delicia Orientis educunt, vix leve pallium, et sericos sinus vitando sole tolerantes, et siquando in periculum venerint, libertatis immemores, ut servire liceat orantes. Romanum vero militem, quem qualemque ordinat disciplina, et sacramenti religio confirmat, aut trucem Francum, ferina B sus mundo omnibus miscearis elementis, et sine ullo

XXVI. Quamobrem te, summe rerum sator, cujus tot nomina sunt, quot gentium linguas esse voluisti, quem enim te ipse dici velis scire non possumus : sive in te quædam vis mensque divina est, qua toto infu

sola carne distentum, qui vitam pro victus sui vilitate contemnat, quantæ molis sit superare, vel capere? Quod tu, imperator, et nuper in Italia, et in ipso conspectu barbariæ paulo ante fecisti. Ita sine ullo discrimine omnia genera bellorum, armorum, hostium uni tibi cedunt, cedunt ex omni etiam memoria condita litteris monumenta virtutum. Nec vero tantummodo vetera illa Dictatorum, et consulum ac deinceps magnorum principum, sed etiam rectissima et pulcherrima divi patris tui facta superasti, sordet enim alios ex proximo tempore comparare, ipsum inquam divum Constantium jam primis imperii tui lustris, rerum gestarum laude cumulasti.

extrinsecus accedente vigoris impulsu per te ipse movearis: sive aliqua supra omne cœlum potestas es, quæ hoc opus tuum ex altiore naturæ arce despicias: te, inquam, oramus et quæsumus, ut hunc in omnia sæcula principem serves: parum est enim optare tantæ virtuti tantæque pietati, quem longissimum habet vita progressum. Est certe summa in te bonitas, est et pictas, et ideo quæ justa sunt velle debes : nec abnuendi est causa, cum possis. Nam si est aliquid, quod a te benemeritis denegetur, aut potestas cessavit, aut bonitas. Fac igitur, ut quod optimum humano generi dedisti, permaneat æternum, omnesque Constantinus in terris degat ætates. Quamvis enim, Imperator invicte, jam divina soboles tua ad reipublicæ vota successerit, et adhuc speretur futura numerosior illa tamen erit vere beata posteritas, ut cum liberos tuos gubernaculis orbis admoveris, tu sis omnium maximus imperator.

C

XXV. Invitus hoc forte accipis, Imperator, sed ille, dum dicimus, gaudet cœlo, et jampridem vocatus ad sidera adhuc crescit in filio, et gloriarum tuarum gradibus ascendit. Purgavit ille Bataviam, advena hoste depulso, tibi se ex ultima barbaria indigenæ populi dedidere. Ille Oceanum classe transmi

VARIORUM

[blocks in formation]

NOTÆ.

Patris tui. Constantii.

Ex proximo tempore. Ut Numerianum, Carinum, Carum, Probum, Florianum, Tacitos et alios deinceps ejus ævi imperatores haud multo clariores. XXV.-Invitus. Id est, Fortasse illud audis non lu

benter.

Jampridem. Ante 7 annos, nempe anno Christi 306. Ex ultima barbaria. Francos contra initum cum patre foedus rebellantes domuit.

[merged small][merged small][merged small][ocr errors][merged small]
[ocr errors]

۳۰۰۰

MONUMENTA VETERA

AD DONATISTARUM HISTORIAM PERTINENTIA.

AB ANNO CHRISTI CCCIII AD ANNUM CCCL.

ANNO CHRISTI CCCIII.

Origo schismatis donatiani (1).

Primo loco audi qui fuerint traditores, et plenius auctores schismatis disce. In Africa duo mala et pessima admissa esse constat : unum in traditione, alterum in schismate; sed utraque mala etuno tempore, et jisdem auctoribus videntur esse commissa. Debes ergo, frater Parmeniane, discere, quod intelligeris ignorare. Nam ferme ante annos sexaginta et quod excurrit, per totam Africam persecutionis est divagata tempestas; quæ alios fecerit martyres, alios confessores; nonnullos funesta prostravit in morte (2), latentes dimisit illæsos. Quid commemorem laicos, qui tunc in Ecclesia nulla fuerant dignitate suffulti (3)? quid ministros plurimos? quid diaconos in tertio? quid presbyteros in secundo sacerdotio constitutos? Ipsi apices et principes omnium, aliqui episcopi illius temporis, ut damno æternæ vitæ, istius incertæ lucis moras brevissimas compararent, instrumenta divinæ legis impie tradiderunt. Ex quibus erant DoMarinus natus Masculitanus, Victor Rusiccadensis, ab Aquis Tibilitanis, Donatus Calamensis, et homicida Purpurius Limatensis (4) qui interrogatus de filiis sororis suæ, quod eos in carcere Milei necasse diceretur, confessus est, dicens : Et occidi, et occido, non eos solos, sed et quicumque contra me fecerit (5). Et Menalus (6), qui ne thurificasse a suis civibus probaretur, oculorum dolorem fingens ad consessum suorum procedere trepidavit. Hi et cæteri, quos principes tuos fuisse paulo post docebimus, post persecutionem apud Cirtam civitatem (7) (quia basilica

C

necdum fuerant restitutæ), in domum Urbani Carisi consederunt die 3 iduum maiarum, sicut scripta Nundinarii tunc diaconi testantur (8), et vetustas membranarum testimonium perhibet, quas dubitantibus proferre poterimus. Harum namque plenitudinem (9) in novissima parte istorum libellorum, ad

A implendam fidem adjunximus. Ili episcopi interro-
gante Secundo Tigisitano, tradidisse se confessi sunt.
Et cum ipse Secundus a Purpurio increparetur, quod
et ipse diu apud stationarios (1) fuerit, et non fuge-
rit, sed dimissus sit, non sine causa dimissum fuisse,
nisi quia tradiderat jam omnes erecti (2) cœperant
murmurare; quorum spiritum Secundus metuens,
consilium accepit a filio fratris sui Secundo minore,
ut talem causam Deo servaret. Consulti sunt qui
remanserant, id est Victor Garbiensis, Felix a Ro-
tario, et Nabor a Centurion (3). Ili dixerunt talem
causam Deo debere servari. Et dixit Secundus, Se-
dete omnes: tunc dictum est ab omnibus, Deo gratias.
Et sederunt. Habes ergo, frater Parmeniane, qui ma-
nifesto fuerint traditores. Deinde non post longum
B tempus iidem ipsi, tot et tales ad Carthaginem pro-
fecti traditores thurificati (4), homicida, Majorinum,
cujus tu cathedram sedes, post ordinationem Cæci-
liani ordinaverunt, schisma facientes. Et quoniam
traditionis reos principes vestros fuisse monstratum
est, consequens erit ostendere eosdem fuisse et au-
ctores schismatis. Quæ res ut clara et manifesta esse
omnibus possit, ostendendum est ex qua radice sese
usque in hodiernum erroris protenderint rami, et ex
quo fonte rivulus iste maligni liquoris occulte ser-
pens usque in tempora nostra manaverit. Dicendum
est, unde, et ubi, et a quibus ortum constet hoc al-
teruin malum; qua convenerint causæ, quæ fuerint
operatæ personæ, qui auctores hujus mali, qui nu-
tritores; a quibus sint inter partes de imperatore

postulata judicia, qui sederint judices, ubi sit actum

concilium, quæ sint prolatæ sententiæ. De divisione agitur et in Africa, sicut et in cæteris provinciis, una erat Ecclesia, antequam divideretur ab ordinatoribus Majorini, cujus tu hæreditariam cathedram scdes. Videndum est quis in radice cum toto orbe manserit, quis foras exierit, quis cathedram sederit altcram, quæ ante non fuerat; quis altare contra altare erexerit, quis ordinationem fecerit salvo altero ordinato; quis jaceat sub sententia Joannis apostoli, qui dixit multos antichristos foras exituros: Quia non erant,

(1) Ex sancto Augustino, tom. ix, col. 774.
(2) Germanensis vetus codex, funestam prostravit in

mortem.

(3) Verbum, suffulti, abest a Germanensi codice. (4) In eodem ms., Linialensis.

(5) Ex Optato, 1. 1, ad veterem codicem Germanensem recensito et correcto.

(6) Menalius, in Germanensi ms. Vide epistolam Constantini ad Celsum.

D

(7) Persecutionem tradendorum codicum appellat Augustinus in 1. contra Cresconium, n. 29; et Cirtensis istius concilii tempus notat in Brevic. Collat., n. 32.

(8) Vide Gesta apud Zenophilum consularem.
(9) In Optati editis additur, rerum. Abest a Ger-

[blocks in formation]

B

inquit, nostri ; nam si essent nostri, mansissent nobis- A est ut malignitas haberet effectum. Schisma igitur cum (I Joan., 11, 18, 19). Ergo qui in una manere illo tempore confusæ mulieris iracundia peperit, amcum fratribus noluit, hæreticos secutus, quasi anti- bitio nutrivit, avaritia roboravit. Ab his tribus perchristus foras exivit. Hoc apud Carthaginem post sonis contra Cæcilianum causae confictæ sunt, ut viordinationem Cæciliani factum esse, nemo est qui tiosa ejus ordinatio diceretur. Ad Secundum Tiginesciat: per Lucillam scilicet nescio quam, feminam sitanum missum est (1), ut Carthaginem veniretur. factiosam, quæ ante concussam persecutionis turbi- Proficiscuntur omnes supra memorati traditores: nibus pacem, dum adhuc in tranquillo esset Eccle- suscepti hospitio ab avaris, ab ambitoribus, ab irasia, cum correptionem archidiaconi Cæciliani ferre tis, non a catholicis, quorum petitione Cæcilianus non posset, que ante spiritualem cibum et potum, fuerat ordinatus. Interea ad basilicam, ubi cum Cæcios, nescio cujus martyris, si tamen martyris, libare liano tota civica frequentia fuerat (2), nullus de sudicebatur et cum præponeret calici salutari os nepra dictis accessit. Tunc a Cæciliano mandatum est: scio cujus hominis mortui, etsi martyris, sed necdum Si est quod in me probetur, exeat accusator et probet. vindicati, correpta, cum confusione discessit irata. Illo tempore a tot inimicis nihil in illum potuit conIrascenti et dolenti, ne disciplinæ succumberet, sucfingi sed de ordinatore suo, quod ab iis falso tradicurrit subito persecutionis innata tempestas. Iisdem tor diceretur, meruit infamari. Iterum a Cæciliano temporibus Felix quidam diaconus, qui propter famandatum est, ut si Felix in se, sicut illi arbitrabanmosam nescio quam de tyranno imperatore tunc fa- tur, nihil contulisset, ipsi tamquam adhuc diaconum clam epistolam, appellatus est, periculum timens ordinarent Cæcilianum. Tunc Purpurius solita maliapud Mensorium episcopum delituisse dicitur. Quem tia fretus, quasi et Cæcilianus filius sororis ejus escum postulatum Mensurius publice denegaret, relaset, sic ait: Exzat huc quasi ut imponatur illi manus tio missa est. Rescriptum venit, ut si Mensurius Fein episcopatu, et quassetur illi caput de pœnitentia. His licem diaconum non reddidisset, ad palatium dirige- rebus compertis tota Ecclesia Cæcilianum tenuit, ne retur. Conventus non leves patiebatur angustias. se latronibus tradidisset. Illo tempore aut reus debuit Erant enim Ecclesiæ ex auro et argento plurima orexpelli, aut communicari debuit innocenti. Conferta namenta, quæ nec defodere terræ, nec secum porerat Ecclesia populis plena erat cathedra episcopatare poterat. Quæ quasi fidelibus senioribus comlis erat altare loco suo, in quo pacifici episcopi remendavit, commemoratorió facto, quod cuidam ani- tro temporibus obtulerunt, Cyprianus, Carpophocola dedisse dicitur: ita ut si ipse non rediret, redrus (3), Lucianus et cæteri. Sic exitum est foras, et dita pace christianis, anicula illa illi redderet, quein altare contra altare erectum est: et ordinatio illicita in episcopali cathedra sedentem inveniret. Profectus C celebrata est; et Majorinus, qui lector in diaconio causam dixit, jussus est reverti, ad Carthaginem Cæciliani fuerat, domesticus Lucillæ, ipsa suffrapervenire non potuit. Tempestas persecutionis per gante episcopus ordinatus est a traditoribus, qui in ácta et definita est jubente Deo, indulgentiam mitconcilio Numidiæ, ut superius diximus, crimina sua tente Maxentio libertas christianis est restituta. Bo- sibi confessi sunt, et indulgentiam sibi invicem tritrus et Celesius (1), ut dicitur, apud Carthaginem orbuerunt. Manifestum est ergo exisse de Ecclesia et dinari cupientes, operam dederunt, ut absentibus Nuordinatores qui tradiderunt, et Majorinum qui ordmidis soli vicini episcopi peterentur, qui ordinationatus est. Interea de suorum criminum fonte, nem apud Carthaginem celebrarent. Tunc suffragio qui apud eos e multorum flagitiorum venis exuberatotius populi Cæcilianus eligitur, et manus ei impoverat, unum traditionis convicium in ordinatorem nente Felice Autumnitano episcopus ordinatur. BoCæciliani derivandum esse putaverunt : providentes trus et Celesius de spe sua dejecti sunt. Tune brevis quod fama duas res similes uno tempore loqui non auri et argenti (2) sedenti Ceciliano, sicuti delegaposset, ut crimina in silentium mitterent sua, vitam tum a Mensurio fuerat, traditur, adhibitis testibus. infamare conati sunt alienam: et cum possent ipsi ab Convocantur supra memorati seniores, qui faucibus innocentibus argui, innocentes arguere studuerunt, avaritiæ commendatam ebiberant prædam: eum red- D mittentes ubique litteras, livore dictante conscriptas, dere cogerentur, subduxerunt communioni pequas inter cæteros actus habemus in posterum. Addem (3). Non minus et ambitores, quibus ordinari huc Carthagine positi præcesserunt se epistolis suis, non contigit: necnon et Lucilla, quæ jam dudum ut rumoribus falsis cunctorum auribus insererent ferre non potuit disciplinam, cum omnibus suis, pomendacium, sparsa fama per populos. Et dum de uno tens et factiosa femina, communioni misceri noluit. celebrata sunt falsa, supra dictorum verissima criSic tribus convenientibus causis et personis factum mina sub silentio latuerunt. Frequenter solet erubesci de crimine, sed illo tempore non fuit cui erubesceretur: quia præter paucos catholicos peccave

(1) Germanensis vetus codex constanter, Cœlestius. Et sic in se Augustinus in psalmo Abecedario contra Donatistas.

(2) Hic aliquid deesse videtur.

(3) Sic Germanensis ms. At editi, subduxerunt communioni plebem: minus recte, siquidem mox dicturus est, totam civicam frequentiam cum Cæciliano fuisse contra schismaticos Donatistas congregatam.

(1) In Germanènsi ms., scriptum est. ́

(2) Sic Germanensis ms. At editi, tota civitas in frequentia fuerat.

(3) Ex Germanensi ms. additur, Carpophorus, qui omissus erat in excusis.

[ocr errors]

677

rant universi; et quasi imago (1) fuerat innocentic, A inter multos nefas admissum. Parum erat traditionis facinus, quod per Donatum Masculitanum et cæteros supra dictos constabat admissum: etiam ingens flagitinm schismatis traditioni junxerunt. Vides ergo, Parmeniane, hæc duo crimina, tam mata, tam gravia, traditionis et schrismatis, ad tuos principes per

tinere.

(1) Excusi, et quod imago. Castigantur ad Germa

nensein ms.

Episcoporum partis Majorini preces ad Constan-
tinumt.

Rogamus tc, ο Constantine optime imperator, quoniam de genere justo es, cujus pater inter cæteros imperatores persecutionem non exercuit; et ab hoc facinore immunis est Gallia: nam in Africa inter nos et cæteros episcopos contentiones sunt: petimus ut de Gallia nobis judices dari præcipiat Pietas tua. Date a Luciano, Digno, Nassutio, Capitone, Fidentio, et cæteris episcopis partis Donati.

TENOR EDICTI IN CHRISTIANOS A DIOCLETIANO ET MAXIMIANO LATI ET PROMULGATI.
(Vide lib. de Morte persecut. Lactantii, t. VII, cap. 12 et 15, col. 215 et 214, et notas Baluzii in eadem capita

col. 316 et 317 ejusdem tomi.)
TENOR EJUSDEM EDICTI.

(Εx Eusebio, lib. vu Hist. eccles. cap. 2.)

De ecclesiarum eversione.

Hæc omnia nostris temporibus completa sunt, B tunc cum edes sacras solo æquari ac funditus subverti; sacros divinarum Scripturarum libros in medio foro concremari, oculis nostris vidimus : Et ecclesiarum pastores, alios quidem turpiter modo hic

modo illic sese occultantes : alios vero ignominiose comprélrensos, et inimicorum ludibrio expositos conspeximus. Tunc cum prout alius sermo propheticus prænotaverat, effusus est contemptus super principes eorum et errare fecit eos in invio, non autem in via (Psal. cvi). Verum nefas mihi esse duco, fristes calamitates quæ ad extremum illis acderunt, oratione explicáre : quippe cum nec dissensiones et injurias quibus ante persecutionem mutuo inter sc certarunt commemorare nobis decorum sit. Quamobrem ea dumtaxat de illis tradere nobis propositum est, ex quibus æquitatem divini judicii perspicere possimus. Proinde neque eorum qui in persecutione concussi sunt, nec eorum qui salutis suæ prorsus

Συντετέλεσται δῆτα καθ' ἡμᾶς ἅπαντα, ὁπηνίκα τῶν μὲν προσευκτηρίων τοὺς οἴκους ἐξ ὕψους εἰς ἔδαφος αὖτοῖς θεμελίοις καταῤῥιπτουμένους, τὰς δὲ ἐνθέους καὶ ίερας Γραφὰς κατὰ μέσας ἀγορὰς πυρὶ παραδιδομένας αὐτοῖς ἐπείδομεν ὀφθαλμοῖς· τούς τε τῶν ἐκκλησιῶν ποιμένας αἰσχρῶς ὧδε κᾀκεῖσε κρυπταζομένους· τοὺς δὲ ἀσχημόνως ἁλισκομένους, καὶ πρὸς τῶν ἐχθρῶν καταπαιζομένους· ὅτε καὶ κατ' ἄλλον προφητικὸν λόγον, ἐξεχύθη ἐξουδένωσις ἐπ ̓ ἄρχοντας αὐτῶν· καὶ ἐπλάνησεν αὐτοὺς ἐν ἀβάτῳ καὶ οὐχ ὁδῷ ἀλλὰ τούτων μὲν οὐχ ἡμέτερον διαγράφειν τὰς ἐπὶ τέλει σκυθρωπὰς συμφοράς· ἐπεὶ καὶ τὰς πρόσθεν τοῦ διωγμοῦ διαστάσεις τε αὐτῶν εἰς ἀλλήλους καὶ ἀτοπίας, οὐχ ἡμῖν οἰκεῖον μνήμῃ παραδιδόναι· διὸ καὶ πλέον οὐδὲν ἱστωρῆσαι περὶ αὐτῶν ἔγνωμεν, ἢ δι ̓ ὧν ἂν τὴν θείαν δικαιώσαιμεν κρίσιν. οὐκοῦν οὐδὲ τῶν πρὸς τοῦ διωγμοῦ πεπειραμένων, ἢ τῶν εἰς ἅπαν τῆς σωτηρίας νεναυαγηκότων, αὐτῇ τε γνώμῃ τοῖς τοῦ κλύδωνος ἐναποῤῥιφέντων βυθοῖς, μνήμην ποιήσασθαι προήχθημεν· μένα δὲ ἐκεῖνα τῇ καθόλου προσθήσομεν

C

naufragium fecerunt, et sua sponte in profundum ἱστορίᾳ, ἃ πρώτοις μὲν ἡμῖν αὐτοῖς· ἔπειτα δὲ καὶ τοῖς

aquarum gurgitem demersi sunt, mentionem facere constitui: sed ea sola in hanc universalem historiam deinceps conjiciam, quæ primum quidem mihi ipsi, deinde vero et posteris usui esse possint. Abhine ergo eorum qui divinæ religionis testes extiterunt, sacra certamina describere ordiamur. Nonusdecimus agebatur annus imperii Diocletiani, cum mense dystro quem Romani martium vocant, appetente die festo Dominicæ passionis, proposita sunt ubique imperialia edicta, quibus ecclesiæ quidem ad solum nsque dirui ; sacri vero codices flammis absumi jubebantur: utque honorati quidem infamia notarentur : plebeii vero libertate spoliarentur, si in christianæ fidei proposito permansissent. Et primum quidem contra nos edictum hujusmodi fuit. Sed non multo post aliæ rursus litteræ supervenerunt, quibus mandabatur ut omnes ubicumque ecclesiarum antistites, primum quidem conjicerentur in vincula; deinde vero diis sacrificare, omnibus modis cogerentur.

μεθ ̓ ἡμᾶς γένοιτ' ἂν πρὸς ὠφελείας· ἵωμεν οὖν ἐντεῦθεν ἤδη τοὺς ἱεροὺς ἀγῶνας τῶν τοῦ θείου λόγου μαρτύρων ἐν ἐπιτομῇ διαγράψοντες. ἔτος τοῦτο ἦν ἐννεακαιδέκατον τῆς Διοκλητιανοῦ βασιλείας· Δύστρος μέν· λέγοιτο δ' ἂν οὗτος μάρτιος κατὰ ̔Ρωμαίους, ἐν ᾧ τῆς τοῦ Σωτηρίου πάθους ἑορτῆς εἰσελαυνούσης, ἥπλωτο πανταχόσε βασι λικὰ γράμματα, τὰς μὲν ἐκκλησίας εἰς ἔδαφος φέρειν, τὰς δὲ γραφὰς ἀφανεῖς πυρὶ γενέσθαι προστάττοντα· καὶ τοὺς μὲν τιμῆς ἐπειλημμένους, ἀτίμους. τοὺς δὲ ἐν οἰκετίαις, εἰ ἐπιμένοιεν ἐν τῇ τοῦ χριστιανισμοῦ προθέσει, ἐλευθερίας στερεῖσθαι προαγορεύονται καὶ ἡ μὲν πρώτη καθ' ἡμῶν γραφὴ, τοιαύτη τις ἦν. μετ ̓ οὐ πολὺ δὲ ἑτέρων ἐπιφοιτησάντων γραμμάτων, προσετάττετο τοὺς τῶν ἐκκλησιῶν προέδρους πάντας τοὺς κατὰ πάντα τόπον, πρῶτα μὲν δεσμοῖς παραδίδοσθαι. εὔθ ̓ ὕστερον πάσῃ μηχανῇ θύειν ἐξαναγκάζεσθαι.

D

ANNO DOMINI CCCIV.

EXECUTIO EDICTI PRÆCEDENTIS IN
AFRICA.

ACTA SANCTI FELICIS EPISCOPI.

(Ex Baluzio t. Misc. 11, p. 77.)

MONITUM BALUZII AD ACTA S. FELICIS EPISCOPI TUBYZA-
CENSIS.

Primus, hæc acta edidit Surius, sed valde mendosa et mutila. Postea integriora nobis in tomo duodecimo sui Spicilegii dedit vir clarissimus Lucas Dacherius, ex schedis, ut ipse præfatur, viri item clarissimi Petri Francisci Chiffletii. Nos illa diligenter contulimus cum quatuor antiquis et optimis codicibus manu- B betis? Januarius respondit: Habemus. Magnilianus dixit Date illos igni aduri. Januarius presbyter, Fortunatius et Septiminus lectores dixerunt: Episcopus noster apud se illos habet. Magnilianus curator dixit: Eritis ergo sub officio donec Anulino proconsuli rationem reddatis. Postera autem die Felix episcopus a Carthagine venit Tubyza. Cumque ejus adventum Magnilianus comperisset, statim eum sibi per officium præsentari constituit. Qui cum dicto citius advenisset, Magnilianus curator dixit ad eum : Tu es Felix episcopus hujus civitatis? Felix episcopus dixit: Ego. Magnilianus curator dixit: Da libros vel membranas qualescumque penes te habes. Felix episcopus dixit: Habeo; sed non trado legem Domini Dei mei quem ego colo. Magnilianus dixit: Er. C go major est Deus tuus a diis nostris? Felix episcopus dixit: Grandis et metuendus est Deus noster,

scriptis bibliothecæ Colbertinæ, et vel ob eam rationem hic addidimus. Præterea cum hinc, sicut ex historia passionis sanctorum Saturnini et Dativi, et ex actis purgationis Felicis episcopi Aptungitani et Cæciliani Carthaginensis, intelligamus originem traditorum, quo nomine nihil aut vulgatius, aut contumeliosius fuit in Ecclesia Africana, peti ex initio persecutionis quam describit Lactantius, officii nostri esse arbitrati sumus cum ille conjungere vetera illius ævi monumenta sincera quæ reperiri possent, emendata ex fide veterum exemplarium.

Incipit Passio sancti Felicis episcopi Tubyzacensis, qui propter legem Domini decollatus est 18 kalendas februarii.

In diebus illis, Diocletiano octies et Maximiano

A septies coss. Augustis, exivit edictum eorumdem Cæsarum vel imperatorum super omnem faciem terræ, et propositum est per colonias et civitates principibus et magistratibus, suo cuique loco, ut libros deificos extorquerent de manibus episcoporum et presbyterorum. Tunc programma positum est in civitate Tubyzacense die nonarum januariarum. Tunc Magnilianus curator ipsius civitatis jussit ad se perduci presbyteros, quia Felix episcopus Carthaginem erat profectus, Januarium presbyterum, Fortunatium et Septiminum lectores jussit ad se perduci. Quibus Magnilianus curator dixit: Episcopum habetis? Januarius presbyter respondit: Habemus. Magnilianus curator dixit: Ubi est? Januarius presbyter respondit Nescio. Maguilianus dixit: Libros deificos ha

BALUZII NOTÆ.

Incipit passio. Ita codices 59 et 930 bibliothecæ Colbertina. At codex 401 sic habet: Incipit passio sancti Felicis episcopi Bituzacensis 18 kal. januarii. Brevius codex 316, Passio sancti Felicis episcopi.

Diocletiano octies. Ita recte omnia vetera exemplaria et editio Dacheriana. Male apud Surium, ubi scriptum est: Diocletiano novies et Maximiano octies consulibus. Nam certum est edictum fuisse propositum eo anno quo Diocletianus vin, et Maximianus VII, Consules fuere.

Januarii episcopi de Tubursicu seu Tubursico Numidiarum. Certe tanta est difficultas in constituendis veris nominibus civitatum Africa, propter eorum inter se similitudinem et affinitatem, ut affirmare non ausim utrum hic apud Victorem legendum sit Tubusicensis, quemadmodum in codice suo vidit Ortelius, an Tubursicensis, ut alii. Nam, exempli gratia, in notitia illa episcoporum Africa Rusticus episcopus Tipasensis nominatur inter episcopos Numidia, et Reparatus Tipasitanus inter episcopos Mauritania Crsariensis. Rursum inter episcopos provinciæ Byzacenæ ponitur Felix Forontonianensis, et paulo post Bonifacius Frontonianensis. Sufficiunt enim hæc exempla. Interim omittendum non est, in eadem collatione Carthaginensi cap. 187, nominari Martinianum loci Tibuzabetensis episcopum.

Tunc. Id est, Diocletiano Ix et Maximiano VIII, consulibus. Nam hæc referenda sunt ad annum qui sequitur post initium persecutionis; cum hæc acta Carthagine et in Africa sint mense januario.

D

Magnilianus. Ita constanter scriptum est in veteribus libris bibliothecæ Colbertina. Ado et Dacherii editio habent Magnellianus, Suriana et Martyrologium Romanum Magdellianus.

Tubyzacense. Ita codices 59 et 930. Sed codex 401 habet Tubizocense, 316 et editio Dacheriana Tubzocense. Nihil autem moror editionem Surianam, quam tot veterum exemplarium consensus ostendit esse mendosam in hoc loco. Hæc civitas in codice 950 vocatur Tupuza pro Tubyza, nullo discrimine. Nota - enim est permutatio litterarum. Tubyzam ego puto fuisse civitatem Numidiæ, eam fortassis cujus episcopus Frumentius Tubusicensis, ut apud Victorem Vitensem legit Abrahamus Ortelius, nominatus reperitur inter episcopos qui Carthaginem ex præcepto regali venerunt pro reddenda ratione fidei anno sexto regis Vandalorum Hunerici. Sed in editionibus Sirmondi et Chiffletii legitur Tubursicensis. In collatione porro prima Carthaginensi cap. 121, mentio est servi Dei episcopi Turbursicensis Buræ, cap. 142, Maurentii episcopi ecclesiæ Tubursicensis, et cap. 202,

Ubi est. Hanc totam pericopen, quæ in codicibus 401 et 930 non invenitur, exhibent codices 59 et 316, et editio Dacheriana. Eamdem habet etiam Suriana. Date illos igni aduri. Hanc jussionem Magniliani curatoris et responsionem martyrum defuisse in veteri exemplari Chiffletii hinc colligi potest, quod omissa est in editione Dacheriana. Eam tamen exbibent omnia nostra vetera exemplaria (uno 516 excepto) et editio Surii. Et sane constat sensum non esse integrum in illis exemplaribus quæ illam magistratus interlocutionem et clericorum responsionem non habent.

« PoprzedniaDalej »