Obrazy na stronie
PDF
ePub

Hominum illius temporis stuporem ac duritiem men- Α εὖτ ̓ ὦ σοφώτατε ποιητὰ· τὴν γάρ ποιητικὴν ἐξουσίαν, tis designat. Ac fortasse etiam innuit, eos qui Dei causa labores pertulerint, tolerantiæ suæ suavem fructum esse percepturos:

μέχρι τοῦ προσήκοντος ἐταμιεύσω. οὐ γὰρ ἦν σοι προκείμενον ἀποθεσπίσαι, μὴ ὄντι γε προφήτῃ· ἐκώλυς δέ τις οἶμαι καὶ κίνδυνος, τοῖς ἐλέγχουσι τὰ ὑπὸ τῶν προγόνων νομισθέντα ἐπηρτημένος. πεφραγμένως δὴ καὶ ἀκινδύνως κατὰ τὸ δυνατὸν, (τοῖς) συνιέναι δυναμένοις παραστήσας τὴν ἀλήθειαν, πύργους καὶ πόλεμον αἰτιασάμενος, ἅπερ ἀληθῶς ἔτι καὶ νῦν ἐξετάζεται κατὰ τὸν τῶν ἀνθρώπων βίον, χαρακτηρίζει τὸν Σωτῆρα ὁρμῶντα ἐπὶ τὸν Τρωϊκὸν πόλεμον, τὴν δὲ Τρόιαν, τὴν οἰκουμένην πᾶσαν. ἐπολέμησεν ἄντικρυς τῆς ἀντικειμένης πονηρᾶς δυνάμεως, πεμφθεὶς ἐξ οἰκείας τε προνοίας, καὶ παραγγελίας μεγίστου πατρὸς· τί δὴ μετὰ ταῦτα ὁ ποιητὴς λέγει ;

,

Pauca tamen suberunt priscæ vestigia fraudis:
Quæ tentare Thetin ralibus, quæ cingere muris
Oppida, quæ jubeant telluri infindere sulcos.
Alter erit tum Tiphys, et altera quæ vehat Argo
Delectos heroas, erunt etiam altera bella,

a

Atque iterum ad Trojam magnus mittetur Achilles. Recte, vates sapientissime. Poeticam quippe licentiam quo usque decebat provexisti. Neque enim tibi propositum erat oracula fundere, cum propheta non esses. Obstabat etiam, eredo, præsens periculum, quod eorum capitibus qui institutas a majoribus cæremonias confutare vellent, imminebat. Provide itaque et tuto quantum fieri poterat, veritatem exponens intelligentibus, dum causam confert in turres ac bella, quæ in hominum vita etiamnum cernuntur, describit Servatorem ad Trojanum bellum proficiscentem. Per Trojam vero orbem universum intelligit. Christus enim adversus oppositas nequissimorum demonum acies belium gessit; partim providentiæ suæ arbitrio, partim summi Patris mandato in terras missus. Sed quid postea idem poeta dicit ?

Β

Hinc ubi jam firmata virum te fecerit ætas.

Id est, postquam virilem ætatem ingressus, cuneta
quæ humanam vitam infestant mala sustuleris, et uni-
versum orbem terrarum pacis legibus composueris.

Cedet et ipse mari vector, nec nautica pinus
Mutabit merces : omnis feret omnia tellus.
Non rastros patietur humus, non vinea falcem,
Nec varios discet mentiri lana colores.
Ipse sed in pratis aries jam suave rubenti
Murice, jam croceo mutabit vellera luto.
Sponte sua Sandyx pascentes vestiet agnòs.
Aggredere, o, magnos, aderit jam tempus, honores,
Cara Deum soboles, magnum Jovis incrementum.
Aspice convexo nutantem pondere mundum,
Terrasque tractusque maris cœlumque profundum.
Aspice, venturo lætentur ut omnia seclo.

Ο mihi tam longe maneat pars ultima vitæ,
Spiritus et quantum sat erit tua dicere facía;
Non me carminibus vincet nec Thracius Orpheus,
Nec Linus, huic mater quamvis atque huic pater adsit.
Pan etiam Arcadia, mecum si judice certet,
Pan etiam Arcadia dicat se judice victum.
Aspice, inquit, nutantis mundi et omnium elemento-
rum lactitiam.

C

VALESII

Ait igitur hoc versu significari, eos qui Dei causa gravissimos labores subcunt, suavissimum fructum laborum esse percepturos.

Τὴν γὰρ ποιητικὴν ἐξουσίαν. Magis probo interpretationem Joannis Portesii, qui poeticæ licentiam vertit, quam Christophorsoni, qui vertit poeticam facultatem, quemadmodum verterat Musculus. Græci enim dicunt ἐξουσίαν, quam Latini vocant licentiam poeticam, ut non semel in Themistio legere memini. Porro hic novum caput ordiuntur schedefveteres ab iis verbis eye ὦ σοφώτατε ποητά, rectius ut mihi quidem videtur. Ilic igitur collocandum est caput 20.

Ἐπολέμησεν ἄντικρυς τῆς ἀντικειμένης. In codice Fuk. et Turnebi ita scribitur hic locus : Ἐπολέμησε γοῦν ἄντικρυς μετὰ τῆς ἀντικειμένης καὶ πονηρᾶς δυνά· μεως. Savilius vero in suo codice emendarat ἐπολέμησε γοῦν ἄντικρυς κατὰ τῆς ἀντικειμένης.

Οὐχ ὅσιοι αὐτοῖσιν. Quis non videt scribendum esse οὐχ ὁσίη ναύτῃσιν, etc. In tertio abhinc versu lego αὐτ τὴ δ ̓ ἄσπαρτος. Subauditur enim γαῖα. Παρατρέψει λιβάδεσσιν. Malim scribere παραπρέψει

Ἀλλ' και γ' ἂν ενορέης ὥρη καὶ καρπὸς ἔχηται,

τουτέστιν, ἐπειδὰν ἀνδρωθεὶς, τὰ περιέχοντα τὸν βίον τῶν ἀνθρώπων ῥιζόθεν ἐξέλῃ, τήν τε ξύμπασαν γοῦν εἰρήνῃ και τακοσμήση·

Οὐχ ὅσιοι αὐτοῖσιν ἀλιτροτάτοισιν ἀλᾶσθαι,
Φυομένων άμυδις γαίης ἀπὸ πίονι μέτρῳ.
Αὐτὸς δ ̓ ἄσπαρτος καὶ ἀνήροτος ̇ οὐδὲ μὲν ἀκμὴν
ὀτραλίου δρεπάνοιο ποθησέμεν ἄμπελον οἶμαι.
Οὐ δ' ἐρίου δεύοιτο βροτὸς πόκον· αὐτόματος δὲ
Ἀρνειὸς τυρίοισι παρατρέψει λιθάδεσσιν,
Σάνδυκι πορφυρίῳ λάχνην ῥυπόεσσαν ἀμείβων.
Ἀλλ' άτε τιμῇεν σκῆπτρον βασιλήιδος ἀρχῆς,
Δεξιτερῆς ἀπὸ πατρὸς ἐριβρεμέταο δίδαξα.
Κόσμου κητώοντος ὅρα εὔπηκτα θέμεθλα,
Χαρμοσύνην γαίης τε καὶ οὐρανοῦ ἠδὲ θαλάσσης,
Γηθόσυνον τ' αἰῶνος ἀπειρεσίου, λάσιον κῆρ.
Εἰθέ με γηραλέον ζῶντά τ' ἔχε νήδυμος ἰσχὺς,
Σὴν ἀρετὴν κελαδεῖν ἐφ' ὅσον δύναμίς γε παρείη

Οὐκ ἄν με πλήξειεν ὁ Θρᾳκῶν δῖος ἀοιδός,

Οὐ Λίνος· οὐ Πὰν αὐτὸς, ὃν ἀρκαδίη τέκετο χθών·
Αλλ' οὐ δ' οὐτὸς ὁ Πὰν ἀνθίξεται εἵνεκα νίκης.

Κόσμου κητώεντος ὅρα, φησί, καὶ τῶν στοιχείων ἁπάντων χαράν

NOTÆ.

ut est in schedis. Eleganter enim dicitur πρέπειν τῇ ἐθῆτι. Scribo etiam πάρα disjunctim, ut est in libro Fuk. Paulo post malim ὅρα εὔπηκτα θέμεθλα in imperativo. Est enim interpretatio versus Virgiliani : Aspice convexo, etc. Vide paulo infra ubi hic versus répe

D

titur.

[blocks in formation]

CAP. XXI.QUOD DE NUDO AC SIMPLICI HOMINE DICI HÆC NON POSSUNT, ET QUOD INFIDELES OB DIVINI CULTUS

IGNORANTIAM, NE ORTUS QUIDEM SUI CAUSAM NORUNT.

· Ταῦτα δόξειαν ἄν τις τῶν οὐκ εὖ φρονούντων, περὶ ηε- A
νεᾶς ἀνθρώπου λέγεσθαι. παιδὸς δὲ τεχθέντος ἀνθρώπου,
ποῖον δὴ ἔχει λόγον, γῆν ἄσπαρτον καὶ ἀνήροτον· καὶ τὴν
ε ἄμπελον μὴ ἐπιποθεῖν τὴν δρεπάνου ἀκμήν, μὴ δὴ τὴν
ἄλλην ἐπιμέλειαν. πῶς ἂν νοηθείη λεχθὲν ἐπὶ γενεᾶς ἀν-
θρωπίνης· ἡ γάρ τοι φύσις, θείας ἐστὶ προστάξεως διά-
κονος, οὐκ ἀνθρωπίνης κελεύσεως ἐργάτις. ἀλλὰ καὶ στοι
χείων χαρὰ, Θεοῦ κάθοδον, οὐκ ἀνθρώπου τινὸς χαρακ-
τηρίζει κύησιν· τό τε εὔχεσθαι τὸν ποιητὴν, τοῦ βίου τὸ
τέλος αὐτῷ μηκύνεσθαι, θείας ἐπικλήσεως σύμβολον παρὰ,
γὰρ Θεοῦ, τὸν βίον καὶ τὸ σώζεσθαι ἀξιοῦν εἰθίσμεθα, οὐ
πρὸς ἀνθρώπου· ἡ γοῦν Ερυθραία πρὸς τὸν Θεὸν. τί δὴ
μοι, φησὶν, ὦ δέσποτα, τὴν τῆς μαντείας ἐπισκήπτεις
ἀνάγκην· καὶ οὐχὶ μᾶλλον ἀπὸ τῆς γῆς μετέωρον ἀρθεῖσαν
διαφυλάττεις, ἄχρι τῆς μακαριωτάτης σῆς ἐλεύσεως ἡμέ-
ρας, ὁ δὲ Μάρων πρὸς τοῖς εἰρημένοις ἐπιφέρει καὶ τάδε'

ἄρχες μειδιόων ἀνορῶν τὴν μητέρα κεδνὴν
Γνωρίζειν· ή γάρ σε φέρεν πολλοὺς λυκάβαντας.
Σαὶ δὲ γονεῖς οὐ πάμπαν ἐφημέριοι ἐγέλασαν.
Οὐ δ ̓ τψω λεχέων, οὐ δ ̓ ἔγνως δαῖτα θάλειαν.

πῶς γὰρ ἂν τοῦτον οἱ γονεῖς ἐμειδίασαν· ὁ μὲν γὰρ αὐτῶν Θεὸς, ἄποιός ἐστι δύναμις· καὶ ἀσχιμάτιστος μὲν, ἐν περιγραφῇ δὲ ἄλλων, οὐκ ἀνθρωπίνου δὲ σώματος· λεκτρῶν δὲ ἄπειρον, τίς οὐκ οἶδεν ὂν τὸ ἅγιον πνεύμα; ποία δὲ ἐπιθυμία, ἔφεσίς τε ἐν τῇ τοῦ ἀγαθοῦ διαθέσει, οὗ πάντα ἐφίενται; τί δ ̓ ὅλως κοινὸν σοφίᾳ τε καὶ ἡδονῇ ; ἀλλὰ ταῦτα ἐφείσθω λέγειν τοῖς ἀνθρωπίνην τινὰ (εἰσάγουσι γέννησιν·) οἱ δὲ, τὴν ψυχὴν αὐτῶν καθαρεύειν ἀπὸ VALESII hos Virgilii versus, tum in Fuk. codice, tum in schedis, non a capite scribi; sed prima tantum cujusque versus vocabula modico spatio a præcedentibus sejungi. Quod ideo fit, quia non continui recitantur hi versus, sed cum crebris interlocutionibus Constantini.

Ποῖον δὴ ἔχει λόγον. Mallem scribere ποῖος ἂν ἔχοι λόγος.

Η γάρ τοι φύσις. In libro Fuk. ac Turnebi scriptum est ἦτε γὰρ φύσις.

̓́Αρχέο μειδιόων ἀνορῶν. Sic primus hunc versum edidit Rob. Stephanus, ex conjectura ut opinor. Nam et in schedis regiis et in codice Fuk. ita scribitur : ̓́Αρχεο μειδιῶν ὡς ἂν ὁρῶν, etc. Ex quibus facillinum erat veram hujus loci scripturam restituere. Sic igitur emendo :

Hæc fortasse aliquis ex numero corum qui prudentia minus valent, de hominis ortu dici existimaverit. Verum, quæ ratio est ut hominis fllio in lucem edito, nec aratrum ac sementem tellus, nec vitis falcem et reliquam culturam desideret. Quomodo hæc de hominis prole dicta esse intelligantur? Est enim natura divinæ voluntatis ministra, non humanis famulans

jussionibus. Adde quod omnium elementorum lætitia, adventum Dei, non hominis cujuspiam conceptum designat. Jam vero quod poeta vitam sibi diutius prorogari optat, id plane argumentum est Deum invocantis. Vitam enim et salutem nobis a Deo postulare, non ab homine solemus. Et Erythræa quidem sibylla Deum sic affatur : Cur mihi, inquit, Domine, vaticinandi necessitatem imponis, ac non potius sublimem raptam e terra, ad diem usque beatissimi adventus tui servas? Virgilius vero, post versus quos supra retulimus, hæc subjungit :

Β

Incipe, parve puer, cui non risere parentes, legendum putavit uno ductu absque ulla distinctione : cum tamen post vocem puer, punctum sit apponendum, ut vel pueris notum est. Haec cum Christophorsonus non animadvertisset, sequentia Constantini verba interpolavit, addita negatione contra mentem auctoris, et contra auctoritatem omnium exemplarium. Porro in codice Fuk. legitur ἐφημερίως ἐγέλα σαν, rectius ni fallor. Certe in schedis scribitur έφημερίους.

Incipe, parve puer, risu cognoscere matrem. Matri longa decem tulerunt fastidia menses. Iacipe, parve puer, cui non risere parentes, Nec Deus hunc mensa, Dea nec dignata cubili est. Quoniodo enim parentes ei arrisissent. Etenim pater illius Deus, expers qualitatis vis est. Et figura quidem ipse omni caret, in aliorum tamen circumscriptione existit; nec humano præditus est corpore. Tori quoque expertem esse Spiritum divinum quis ignorat? Quod enim desiderium, quæ cupiditas inNOTÆ.

C

̔Ο μὲν γὰρ αὐτῶν. Cuivis liquet scribendum esse ὁ μὲν γὰρ αὐτοῦ πατὴρ θεὸς, eic. In codice Fukeliano scribitur ὁ μὲν γὰρ αὐτῶν ἂν θεὸς, ἄποιός ἐστι δύναμις.

Τὸ ἅγιον πνεῦμα. Per Spirium sanctum Constantinus videtur intelligere Divinitatem, seu naturam divinam, ut jam in superiori capite notavimus. Explicat enim verba illa ex Virgilio translata οὐδ ̓ ἥψω λεχέων, quæ de Christo, non de Spiritu sancto dicuntur. Ita que hoc loco spiritum Dei interpretari malui, quam Spiritum sanctum, ut Portesius et Christophorsonus.

̓Αλλὰ ταῦτα ἐφείσθω λέγειν. Ex his verbis apparet, errorem illum quem supra notavi non ab ipso Constantino admissum fuisse, sed a græco interprete, qui postremos Virgilii versus male intellexit. Nam Constantinus quidem ipse versus illos Virgilii recte acceperat, ut hinc patet. Cum enim Virgilii verba retulisset, quæ sic liabent :

Άρχιο μειδιόωσαν ὁρῶν τὴν μητέρα κεδνὴν
Γνωρίζειν.

Qua quidem emendatione certius nihil.

D

Σοὶ δὲ γονεῖς οὐ πάμπαν. Verba Virgilii non recte accepit Constantinus, nec interpres Græcus. Si enim intellexit, quasi dixisset Virgilius, puero parentes non arrisisse; nec deum illi mensam, nec deam cubile impertivisse. Scilicet Constantinus versum illum Virgilii :

Cui non risere parentes;

Nec Deus hunc mensa, dea nec dignata cubili est.

Contiuuo tanquam reprehendens poetam, hæc subjungit : Quomodo, inquit, ei arriderent parentes, cum pater ejus Deus sit, expers corporis et figuræ. Jam cubile et mensa quonam modo convenire possunt Deo, quem tori peuitus cxpertem esse constat, nec ciborum voluptate affici. Addit deinde hæc verba, ex quibus manifeste perspicitur id quod dixi, Constantinum Virgilii versus optime intellexisse: Verum illis qui humanam quamdam generationem exponunt, conce damus ut ita loquantur. Quibus verbis excusat Virgilium, quippe qui divinam Christi generationem ignoraverit. At in interpretatione græca, in qua Virgilii versus male exponuntur, hæc periodus cum præcedentibus non cohæret,

Οἱ δὲ τὴν ψυχὴν αὐτῶν. Amplector conjecturam doctorum virorum, quam etiam in libro Savilii annotatam inveni: οὐδὲ τὴν ψυχὴν, etc.

esse posset in affectu summi boni, cujus desiderio A reliqua omnia ducuntur? quid omnino sapientiæ potest esse commune cum voluptate? Verum sic loqui liceat illis, qui humanam quamdam Christi generationem sibi fingunt; neque operam dant ut animum suum ab omni impio facinore ac sermone integrum servent. Te hic, pietas, appello ; tuum subsidium ad ea quæ dicuntur imploro: quæ nihil aliud es quam lex castimonie et sanctitatis, omnium bonorum maxime optabile, sanctissime spei magistra, immortalitatis certa promnissio. Te veneror, ο pietas atque clementia. Tibi pro beneficio curationis tuæ qua opus habebamus gratias debemus. At vulgus hominum tui auxilii expers, præ insito quo adversus te flagrat odio, Deum ipsum aversatur nec intelligit, suæ ipsius ac reliquorum impiorum vitæ causam ex divini Numinis cultus atque obsequio pendere. Totus enim mundus et quæcumque in mundo continentur illius est possessio.

-

GRATIARUM ACTIO IMPERATORIS, QUA VICTORIAS ET RELIQUA BONA SUA CHRISTO ACCEPTA FERT; ET

CAP. XXI.
CONFUTATIO MAXIMINI TYRAnni, qui persecutionis crudELITA TE CHRISTIANÆ RELIGIONIS gloriam AUXERAT.

Equidem meam felicitatem meaque omnia pietati accepta refero. Testes sunt rerum eventus qui ex voto mihi responderunt: testes sunt pugnæ atque victoriæ, et tropæa de hostibus parta. Scit et laudibus ea celebrat urbs Roma. Idem sentit populus urbis mihi charissimæ, licet falsa spe deceptus, indignum sua majestate principem elegerit, qui mox convenientem sceleribus suis exitum sortitus est. Verum ea nunc commemorare nefas esse arbitror: mihi

præsertim qui te, pietas, alloquor, et qui curam omnem ac diligentiam adhibeo, ut te castis sermonibus bonisque verbis compellem. Dicam tamen aliquid, quod nec turpe nec indecorum videbitur. Bellum inexpiabile, plenum amentiæ et inaudita crudelitatis, adversus te, pietas, et adversus omnes sanctissimas ecclesias tuas a tyrannis gerebatur. Nec deerant in urbe Roma, qui tantis malis et publica calamitate lætarentur. Erat et campus ad prælium constitutus. VALESII

̔Αγιόν τινα νόμον ὑπύρχουσα. Grammatice leges scribi jubent ὑπάρχουσαν, ut est in codice Fuk. Porro elegantissima est bare religionis christianæ definitio: sed prava interpunctione fœde corrupta. Lego igitur πάντων τε ἀγαθῶν εὐκταιοτάτην, ἐλπίδος ὁσιω τάτης διδάσκαλον, ἀθανασίας ὑπόσχεσιν ἀκίβδηλον. Nihil hac lectione certius, nihil elegantius. Religionem appellat Constantinus magistrum spei sanctissimæ, quippe quæ nos doceat sperare cœlestia, nec in ter renis et caducis bonis, sed in Deo oinnem spem nostram collocare. In codice Fuk. legitur: οσιότητος διδάσκαλον, ἀθανασίας ὑπόσχεσιν ἀκίβδηλον. Eadem interpunctio est in schedis.

Οἱ δεηθέντες. Omnino scribendum videtur οἱ ἰαθέντις. Eleganter enim dicitur σαῖς θεραπείαις ἰαθέντες id est, tuis remediis sanati.

Ἐκείνου κτῆμα. Mallem scribere κτίσμα, id est opus, sive opificium.

Τῶν κατ ̓ εὐχὰς ἁπάντων. Conjicere quis non immerito posset scribendum esse πάντων κατ ̓ εὐχὰς ἀπαντώντων. Sed cum absque hac emendatione sensus constet, nihil mutandum censeo.

παντὸς κακοῦ γε καὶ ῥήματος παρασκευάζουσιν. ἐπικαλοῦμαι δέ σε αὐτὴν σύμμαχον τοῖς λεγομένοις, ὦ θεοσέβεια, ἁγνόν τινα νόμον ὑπάρχουσα, πάντων τε ἀγαθῶν εὐκταιοτάτην ἐλπίδα, ὁσιότητος διδάσκαλον ἀθανασίας ὑπόσχεσιν ἀκίβδηλον· σὲ μὲν εὐσέβεια καὶ φιλανθρωπία προσκυνῷ, σαῖς δὲ θεραπείαις χάριν αἴδιον ὀφείλομεν οἱ δεηθέντες, ὁ δὲ ἄπειρος ὄχλος τῆς σῆς ἐπικουρίας, διὰ τὴν ἔμφυτον πρὸς σὲ ἀπέχθειαν, καὶ τὸν Θεὸν ἀποστρέφεται ̇ οὐδὲ οἶδε τὴν αἰτίαν ὅλως τοῦ ζῆν καὶ εἶναι αὐτόν τε καὶ τοὺς λοιποὺς δυσσεβεῖς, ἐκ τοῦ πρὸς τὸ κρεῖττον καθήκοντος ἠρτῆσθαι· πᾶς γὰρ ὁ κόσμος ἐκείνου κτῆμα, καὶ ὅσα ἐστὶν ἐν κόσμῳ.

Μεγαλόπολις. Sic Romam Græci vocare consueverant, ut innumeris exemp!is probari potest. Ita Tatianus in oratione adversus Græcos, ubi de sacro Jovis Latiaris loquitur, et Porphyrius in libro de Absti

ô

B

Ἐγὼ μὲν τῆς εὐτυχίας τῆς ἐμαυτοῦ καὶ τῶν ἐμῶν πάντων, αἰτιῶμαι τὴν εὐγένειαν· μαρτυρεῖ δὲ καὶ ἡ ἔκβασις τῶν κατ ̓ εὐχὰς ἁπάντων· ἀνδραγαθίαι, νίκαι κατὰ τῶν πολεμίων, τρόπαια· σύνοιδε δὲ καὶ μετ ̓ εὐφημίας ἐπαινεῖ καὶ ἡ Μεγαλόπολις· βούλεται δὲ καὶ ὁ δῆμος τῆς φιλτάτης πόλεως, εἰ καὶ πρὸς ταῖς σφαλεραῖς ἐλπίσιν ἐξαπατηθεὶς, ἀνάξιον ἑαυτῆς προείλετο προστατην· ὁ πα· ρακρῆμα ἑάλω, προσηκόντως τε καὶ ἀξίως τοῖς ἑαυτῷ τε τολπημένοις, ὧν οὐ θέμις ἀπομνημονεῦσαι, μάλιστα ἐμοὶ τῷ διαλεγομένῳ πρὸς σὲ, καὶ πᾶσαν ἐπιμέλειαν ποιου μένῳ, πῶς ἂν ἁγναῖς καὶ εὐφήμοις διαλέξεσι προσείποιμί σε. ἐρῷ δέ τι ἴσως, οὐκ ἄσχημον οὐδὲ ἀπρεπές· ὑπερβάλλων μέντοι μανίᾳ καὶ ὠπότητι, ὦ θεοσέβεια, καὶ πάσαις ταῖς ἁγιωτάταις σου ἐκκλησίαις ὑπὸ τυράννων πολεμος (ἦν) ἄσπονδος· καὶ οὐκ ἐπέλειψάν τινες τῶν ἐν τῇ Ρώμῃ, τηλικούτοις ἐπιχαίροντες δημοσίοις κακοῖς· πα ρεσκεύαστο δὲ καὶ πεδίον τῇ μάχῃ· σὺ δὲ προελθοῦσα, ἐπέδωκας ἑαυτὴν ἐπερειδομένην τῇ πρὸς Θεὸν πίστει.

[blocks in formation]

Καὶ πεδίον. Campum intelligit, in quo martyres ertremo_supplicio afficiebantur. Moris enim erat tum apud Græcos, tum apud Romanos, ut extra portas supplicia de noxiis sumerentur, ut pluribus notavi ad Amm. Marcellinum. Unde ad campum duci dicebantur noxii qui ad supplicium ducebantur. Sic Augustinus in libro 1 contra Epistolam Parmeniani cap. 8. ·

Ἐπέδωκας ἑαυτὴν ἐπερειδομένην. Scribendum est σαυτὴν ἐπερειδομένη, etc. Id est, teipsam ultro obtu listi. Alludit Constantinus ad fortitudinem martyrum, qui se ultro judicibus offerebant, et ad mortem non coacti, sed sponte currebant. Certe ἐπιδιδόναι non dicitur nisi de eo qui sponte aliquid facit; ut verbi

θνητῶν (δὲ) δυσσεβῶν ὠμότης, δίκην πυρὸς ἀκατάπαυστος Α Tum vero tu in medium progressa, temetipsam ἐπινεμησαμένη, θαυμαστὴν καὶ διὰ παντὸς ἀοίδιμον εὖ δοξίαν προσῆψέσοι. σέβας γὰρ διὰ ταῦτα εἶχε τοὺς θεωμένους αὐτοὺς. τοὺς μὲν οὖν δημίους καὶ στρεβλοῦντας τὰ τῶν εὐσεβῶν σώματα, ἦν ἰδεῖν κάμνοντας καί δυσπετοῦντας πρὸς τὰ δεινὰ, παρειμένους δὲ τοὺς δεσμούς, καὶ τάς γε βασάνους αὐτὰς ἐκλύτους, καὶ τὰς προσφερο μένας καύσεις ἀμαυρουμένας, καὶ οὐδὲ πρὸς ὀλίγον ὀκλαζόοντων τὴν παῤῥητίαν. τί οὖν ταῦτα τολμῶν ὤνησας ὦ δυσσεβέστατε ; δὲ τό αἴτιον τῆς ἐκστάσεως τῶν φρενῶν; ἐρεῖς ὅτι διὰ τὴν πρὸς τοὺς Θεοὺς τιμήν· τίνας τούς τους; ἢ ποίαν τινὰ τῆς θείας φύσεως ἀξίαν λαμβάνεις ἔννοιαν; ὀργίλους ἡγῆ κατὰ σὲ τοὺς Θεοὺς εἶναι ; εἰ δ ̓ οὖν ἦσαν τοιοῦτοι, ἐχρῆν θαυμάζειν μᾶλλον αὐτῶν τὴν προαίρεσιν, ἢ πειθαρχεῖν τοῖς ἀναιδέσι προστάγμασι, δικαίων ἀνδρῶν σφαγὰς ἀδίκως ἐπαμάντων. ἐμεῖς ἴσως Β διὰ τὰ ὑπὸ τῶν προγόνων νομισθέντα καὶ τὴν τῶν ἀνθρώπων ὑπόληψιν· συγχωρῶ· καὶ γάρ ἐστι παραπλήσια τοῖς δρωμένοις τὰ νομιζόμενα, μιᾶς τε καὶ τῆς αὐτῆς ἀφροσύνης· ᾠήθης ἴσως εἶναί τινα δύναμιν ἐξαίρετον, ἐν τοῖς ὑπὸ τεκτόνων καὶ δημιουργῶν ἐσκευασμένοις άνθρωπομόρφοις· τοιγάρτοι περιεῖπες ταῦτα· πᾶσαν ποιούμενος ἐπιμέλειαν, ὅπως μή ποτε ῥυπωθεῖεν μεγίστων καὶ ἐξαιρέτων Θεῶν ἀθρωπίνης δεομένων ἐπιμελείας (εἴδωλα.)

ultro tradidisti, fide in Deum fulta atque innixa. At crudelitas hominum impiorum, cum instar flammæ obvia quæque depasta esset, admirabilem quamdam et celeberrimam tibi gloriam conciliavit. Hinc enim stupor ac veneratio tui spectatores ipsos invasit. Ac tortores quidem ac carnifices, in cruciandis piorum corporibus defessos, et ad inopiam consilii redactos cernere licebat : vincula autem resoluta, laxatos equuleos ; et restinctas quæ admoveantur flammas ; contra vero invictam constantiam ac libertatem piorum, qui ne tantulum quidem de gradu suo dimovebantur. Talia igitur aggressus quid profecisti, omnium homi. num impiissime? Quod malum causa fuit furoris tui? Dices fortasse, in honorem deorum hæc a te gesta. Αt quorum deorum? Aut quam notionem divina dignam natura animo concepisti? Deosne perinde atque te iracundos esse existimabas? Quod si tales erant, eorum potius consilium mirari oportebat, quam impudentibus mandatis, quibus justos viros injuste trucidari jubebant, obtemperare. Sed forte dices, te ob instituta majorum, et propter hominum opinionem ista gessisse. Ignosco. Sunt enim instituta illa, his quæ a te geruntur simillima, et ex unius ejusdemque imperitia fonte manantia. Existimasti forsan eximian quamdam inesse viu atque virtutem in simulacris a fabris et artificibus humana effigie formatis. Idcirco igitur ea colebas summam adhibens curam ac sollicitudinem, ne sordibus inquinarentur. Magni scilicet ac præcipui dii hominum cura indigent.

CAP. XXIII. DE CHRISTIANORTUM INSTITUTIS, ET QUOD DEUS DILIGIT EOS QUI virtutem sectaNTUR, ET QUOD AC JUDICIUM RETRIBUTIONEM SPERARE oportet.

̓Αντεξέταζε τὴν ἡμετέραν θρησκείαν πρὸς τὰ ὑμέτερα. C οὐκ ἐνταῦθα μὲν, ὁμόνοια γνησία καὶ διαρκής φιλανθρωπία. ἔλεγχος δὲ πταίσματος, νουθεσίαν οὐκ ὄλεθρον μέρων. θεραπείαν δὲ οὐκ ὠμότητος ἀλλὰ σωτηρίας. καὶ πίστιν εἰλικρινῆ, πρῶτον μὲν πρὸς τὸν Θεὸν, ἔπειτα δὲ καὶ πρὸς τὴν φυσικὴν τῶν ἀνθρώπων κοινωνίαν. ἔλεος δὲ

[blocks in formation]

Confer, si placet, religionem nostram, cum tuis ritibus. Nonne apud nos quidem germana concordia et perpetua humanitas ? nonne apud nos reprehensio culpæ est ejusmodi, quæ correctionem afferat, non perniciem : et curatio quæ ad salutem proficiat, non ad crudelitatem? Nonne apud nos sincera fides, primum NOTÆ.

*Ω δυσσεβέστατε.Alloquitur unum ex persecutoribus; Maximinum scilicet, ut est in titulo hujus capitis. Hic enim crudelius et infestius quam cæteri Christianos persecutus est.

Δικαίων ἀνδρῶν σφαγάς. Scribendum videtur πρὸς δικαίων, etc., nisi mendum est in verbo ἐπαράντων. Επιμελείας εἴδωλα. Delenda est postrema vox, quam. Christophorsonus, Scaliger et Gruterus perperam adjecerunt. Eamdem vocem in libro quoque Fuketii et Moræi adjectam inveni. Sed nihil necesse est : tantum post vocem ῥυπωθεῖεν, apponenda erat virgula. Alue ita Joannes Portesius hunc locum accepit; qui profecto felicius quam Christophorsonus hæc interpretatus est in hunc modum : Omnis illa cura tua, omne studium ne sordibus opplerentur. Ita magni primariique Dii humana se ope sustinebant; istam diligentiam requirebant. Atque ita etiam Musculus.

D

Θεραπείαν δέ. Lego θεραπείαν τε. Subauditur autcm verbum gépov quod paulo ante præcessit. Posset etiam legi θεραπεία τε, et paulo post καὶ πίστις ειλικρινής, ac

fortasse rectius.

καὶ πίστιν εἰλικρινῆ. Apparet ex sequentibus, scribendumn esse διάθεσιν, ἀγάπην. Claritas enim primum quidem erga Deum est, deinde erga proximum. Fides vero non est nisi unum ac solum Deum. Itaque πίστιν hic nullo modo couvenire potest. Adde quod cum hoc loco agatur de objurgatione, charitas optime congrui. Nam benevola objurgatio ac reprehensio, Chiaritatem parit. Sed praestat hic legere καὶ πίστις εἰλικρινὴς, ut jam dixi, Atqui ita legit Musculus, sicut ex versione ejus apparet.

quidem erga Deum, deinde vero erga naturalem A τῶν οὓς ἐπολέμησεν ἡ τύχη· ἁπλοῦς δὲ βίος, καὶ οὺ hominum societatem ? Nonne apud nos misericordia erga eos quos fortuna calamitas oppresserit ?Nonne vita simplex, nullo simulationis fuco occultam tegens improbitatem, et veri atque unius Dei cuncta moderantis cognitio ? Hæc est vera pietas ; hæc integra atque incorrupta religio. Hæc sapientissima vivendi ratio ; quam qui amplexi sunt, tanquam augusta quadam via ad æternam vitam tendunt. Nemo enim qui hujusmodi vivendi rationem inierit, et qui animum habeat ab omni corporis labe purgatum, moritur omnino; sed functionem sibi a Deo indictam implere, potius quam mori dicendus est. Is namque qui Deum confessus est, nec contumelia cedit nec iracundiæ. Sed forti animo necessitatem sustinens, tolerantiæ suæ experimentum, velut viati· Β δεεστέρων, εἰ καὶ θεραπεύοντες τυγχάνοιεν οἱ εὐεργε

ποικίλῃ τινὶ πανουργίᾳ τὴν πονηρίαν ἐπικαλυπτόμενος. τοῦ τε ὄντος Θεοῦ καὶ τῆς μοναρχίας γνῶσις· ἥδε ἐστι ἀληθῶς θεοσέβεια, δε εἰλικρινὴς θρησκεία, ἡ παντελῶς ἄχραντος· οὗτος ἔμφρων βίος, ὃν οἱ μετιόντες, ὡς διὰ λεωφόρου σεμνῆς τινος ἐπὶ τὸν ἀένναον πορεύονται βίου οὐδεὶς γὰρ ὅλως τελευτᾷ, ὁ τὸν τοιοῦτον ἐνστησάμενος βίον, καθαρεύων τε τὴν ψυχὴν ἀπὸ τοῦ σώματος. πληροῖ δὲ μᾶλλον τὴν προσταχθεῖσαν αὐτῷ θεόθεν λειτουργίαν, ἢ ἀποθνήσκει· ὁ γάρτοι τὸν Θεὸν ὁμολογήσας, οὐ γίνεται πάρεργον ὕβρεως οὐδέ θυμοῦ· ἀλλ ̓ εὐγενῶς τὴν ἀνάγκη ὑποστὰς, τὴν τῆς καρτερίας πεῖραν, ἐφόδιον ἔχει τῆς πρὸς τὸν Θεὸν εὐμενείας· οὐδὲ γὰρ ἀμφίβολον, τὴν τῶν ἀνθρώπων ἀρετὴν ἀσπάζεσθαι τὸ θεῖον· καὶ γὰρ ἂν εἴη τῶν ἀτοπωτάτων, τῶν ἐξουσίας ἐπειλημμένων καὶ ὑπο

cum quoddam habet ad conciliandam sibi divini Numinis clementiam. Neque enim dubium est,quin Deus homines virtute præditos amplectatur. Quippe absurdissimum esset, tam præpotentes quam inferioris loci homines, adversus eos a quibus observantur aut beneficiis afficiuntur, grato animo esse, et vicissim illos beneficiis afficere, eum vero qui omnium summus sit, et qui omnibus imperet, ipsumque sit summum bonum, negligentem in referrenda gratia esse. Qui iu omni vita nos ubique comitatur, et qui præsto nobis adest, quotiescumque boni aliquid agimus. Et illico quidem fortitudinis et obedientiæ causa nos collaudans remuneratur: plenam tamen et perfectam solutionem in aliud tempus differt. Tunc enim totius vitæ nostræ summa ad calculos revocabitur. Ac si quidem cuncta recte se habuerint, æternæ vitæ merces sequetur: improbi vero debito supplicio afficiendi sunt.

τοῦντες, αὐτοὺς εὐχαρίστως κατατίθεσθαι καὶ ἀντευεργετεῖν, τὸν δὲ ὑπὲρ πάντας, ἀρχηγόν τε τῶν πάντων, καὶ τὸ ἀγαθὸν αὐτὸ, καταμελεῖν τῆς ἀμοιβῆς· ὁ συμπαρομαρτεῖ μὴν ἡμῶν τῷ παντὶ βίῳ, καὶ πάρεστιν ἡμῖν τηνικαῦτα, δσάκις ἀγαθόν τι ποιοῦμεν καὶ παραχρῆμα μὴν ἀποδεχόμενος τῆς ἀνδρείας καὶ εὐδοκίας, εὐεργετεί, τὴν δὲ συμπλήρωσιν ἡμῶν ὑπερτίθεται· πᾶσα γὰρ ἡ τοῦ βίου ψῆφος τηνικαῦτα λογοθετεῖται· καὶ ἐπειδὰν ταῦτα καλῶς ἔχῃ, ὁ μισθὸς ἐπακολουθεῖ τῆς αἰωνίου ζωῆς, μετ τέρχεται δὲ καὶ τοὺς πονηροὺς ἡ προσήκουσα τιμωρία.

CAP. XXIV. DE DECII, VALERIANÍ ET AURELIANI CALAMITOSO VITÆ EXITU OB PERSECUTIONEM ECCLESIARUM.

Te nunc interrogo, Deci, qui justorum laboribus C olim insultabas, qui Ecclesiam odio prosequebaris, qui viros summa vitæ sanctitate præditos supplicio

Σὲ δὲ νῦν τὸν Δέκιον ἐρωτῶ, τὸν ἐπεμβαίνοντά ποτε τοῖς τῶν δικαίων πόνοις, τὸν τὴν ἐκκλησίαν μισήσαντα, τὸν ἐπιθέντα τιμωρίαν τοῖς ὁσίως βεβιωκόσι· τὶ δεινὸν πράσVALESII NOTA.

Οὐ γίνεται πάρεργον ύβρεως. Quæ sit vis hujus locutionis interpretes sensum minime assequuntur, quod tamen facile erat hoc loco. Christophorsonus quidem ita vertit : Qui Deum ingenue confitetur, non contumelia, non iracundiæ sponte succumbit. Ex quibus verbis, nemo est qui non hunc sensum eliciat; eum qui Deum confitetur, non esse iracundum, nec contumeliosum. Atqui longe alius est sensus verborum græcorum; eum scilicet qui Christi nomen coram judice confitetur, contumelia ac furori persecutorum non cedere. Εφόδιον τῆς πρὸς τὸν θεὸν εὐμενείας. Christophorsonus legisse videtur εὐνοίας, quod non probo. Nullus enim sensus ex hac lectione elici potest. Porro ἐφόδιον instrumentum verti, ut loquitur Amm. Marcellinus in lib. xxix, pag. 395 : Casar Dictator aiebat miserum esse instrumentum senectuti, recordationem crudelitatis. Ubi vide quæ olim annotavi. Possis etiam vertere viaticum. Nec incommode Musculus ita vertit : Tolerantiæ experientiam compendii vice habet ad promerendam benevolentiam.

Οὐδὲ γὰρ ἀμφίβολον. In libro Moræi vir doctus ad marginem annotavit hæc verba : Πλατωνικὸν ἐκ τῆς Πολιτείας, id est, Hic locus desumptus est ex libro x Platonis de Republica. Certe in illo libro disputat Plato de præmiis, quæ justis hominibus tum in hac vita, tum post mortem à Deo tribuuntur. Sed argumentatio qua Constantinus id adstruit, in Platone, quod sciam, non habetur.

Τῶν ἐξουσίας ἐπειλημμένων. Non dubito quin scriDendum sit τοὺς μὲν ἐξουσίας ἐπειλημμένους καὶ ὑπο

δεεστέρους, εἱ θεραπεύοντες τυγχάνοιεν ἡ εὐεργετοῦντες αὐτούς τινες, εὐχαρίστως κατατίθεσθαι, etc. id est, Absurdissimum enim esset, tam præpotentes quam inferioris loci homines, erga eos a quibus observantur aut beneficiis afficiuntur grato animo esse, etc. In quibus verbis observari refertur ad præpotentes homines; ut beneficiis affici refertur ad inferiores et humiliores, quod non vidit Christophorsonus. In libro Fuk. Turhebi ac Savilii legitur κἂν θεραπεύοντες μὴ τυγχάνοιεν οἱ εὐεργετοῦντες, quod non probo. Musculus autem legil εἰ καὶ θεράποντες τυγχάνοιεν οἱ εὐεργετοῦντες, non

male.

Ο συμπαρομαρτεῖ. Procul dubio scribendum est ὃς συμπαρομαρτεῖ. Refertur enim ad τὸν δὲ ὑπὲρ πάντας, id est, ad summum Deum. Quem licet vocaverit τὸ ἀγαθὸν αὐτὸ, nihilominus ὃς sequi debet in masculino.

D

Εὐδοκίας. Propensam voluntatem vertit Christophorsonus; Musculus benevolentiam. Ego obedientiam interpretari malui. Id enim significat vox εὐδοκεῖν, morem gerere, obsequi voluntati divinæ. Εὐδοκία igitur ad verbum est allubescentia. Quo sensu sumitur apud Lucam in cantico illo militiæ cœlestis post or.. tum Domini : Ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία. Οccurrit hacc dictio passim in utroque Testamento, ut jam alii observarunt. In optimo codice Fuk. scribitur ἀνδρείας τε καὶ εὐθυδικίας.

Τί δεινὸν πράσσεις. Scribo meo periculo τί δὴ νῦν πράσσεις, quomodo etiam in libro Moraei ad oram einendatum inveni. Neque aliter scribitur in codice Fuk. In schedis autem itur τί δὴ τῷ.

« PoprzedniaDalej »