Obrazy na stronie
PDF

kończono w officynie Alex. Augezdeckiego... Impressora natenczas w Królewcu pruskiein będącego, ku tccy (czci) a ku chwale Panu Bogu w Trójcy Jedynemu i ku pożytkowi wiernemu prawdziwemu żywemu kościołowi jego. W ochtawe Bożego Ciała roku od Naród. Pańs. 1556 fol.

Jestto wykład niedzielnych Ewangelii wedle Melanchtona, Spangenberga i innych teologów. Ta postilla nie zdaje się być dziełem Seklucyana, czego -nietylko z dziwienie pięknej polszczyzny (a Sekiucyan w niej nie celuje) domyślać się można, ale i sam w przedmowie powiada, że tylko niektóre na święta kazania przydał. Język tej postylli jest czysty a niekiedy piękniejszy od języka Skargi.

Postyllę dla protestantów wyznania helweckiego napisał Mikołaj Rej: wyszła zaś pod tytułem:

Świętych słów a spraw Pańskich, które tu sprawował Pan a Zbawiciel nasz na tym świecie, jako prawy Bóg, będąc w człowieczeństwie swoim. Kroynika abo postilla, polskim językiem, a prostym wykładem, tez dla prostaków krotce uczyniona Cum yretia et prwilegio. Roku p. 1560 w Krakowie u Wurzbięty. »•

Dwa były późniejsze wydania, jedno w tejże co pierwsze drukarni 1571. Drugie w Wilnie Jakóba Markiewicza 1594 nakładem Michała z Radzimina podk. ziemi połockiej. Postyllę te chętnie nabywali katolicy, ile prostym stylem pisana i łatwa do pojęcia; gardzili nią zwolennicy Lutra, bo Rej utrzymywał, iż aby być zbawionym, nie dosyć wierzyć, trzeba jeszcze dobrych uczynków; Kalwini mało ją ważyli, jako pisaną przez człowieka świeckiego, nieznającego teologii, i nie wezwanego na kaznodzieję przez prawą władzę. Jan Woźnik*) tak przemawia do Reja: „Niewiesz, iż i Orginesowi biskup Demetriusz nadał urząd duchowny? a ty sam przez siebie postanowiony, sam z siebie cudownie urodzić się chciałeś. Niechże cię słuchają drzymiące baby, niech pijani

*) W dziele: De apctolica Jesu Cliristi doctrina in Rcgno Poloniie prsedioata, libellus 1568 w 8ce.

uczniowie czytają księgi Mistrza Opoja, ale prawdziwi doktorowie umieją fałszywą monetę od prawdziwej odróżnić, pamiętaj sobie. Kładę przykład Eliasza, ale ty niejesteś mężem Bożym i słowo Boże z ust twoich nie płynie. Chciałeś być osełką, która żelazo zaostrza, chód sama ciąć" nie może. Szkaradny bazgraczu, pięknegoś nam odmalował człowieka: innych chcesz prowadzić na brzeg doskonałości, choć sam w kale zbrodni się tarasz." Wyrzuciwszy mu jego występne i rozwiozłe życie, opowiada bajeczkę o kawce, co się w cudze piórka ustroiła. Jakoż Rej cudze rzeczy w tej postylli po swojemu wykładał.

Eustachi Trepka z rodziny Topor rozgałęzionej w województwie sieradzkiem, jeden z najpierwszych i najżarliwszych krzewicieli protestantyzmu w Polsce pierwsze nauki powziął w Poznaniu, gdzie od Krzysztofa Hegendorfina nauczyciela w tamtejszej szkole kollegium Lubraóskiego, zachwycił nauki Lutra. Później znajomość z Seklucyanem, Samuelem Dominikanem, Janem Kozminczykiem, Wawrz. Krzyszkowskim i innymi nowatorami w Wielkopolsce, przechyliła całkiem jego umysł na stronę reformacyi. Z takiem usposobieniem wszedł w obowiązki nauczyciela domowego u Jędrzeja Górki jenerała wielkopolskiego, z którego synami udał się za granicę, a bawiąc się na naukach w Wittemberdze, zaznajomił się z M. Lutrem i Filipem Melanchtonem i utwierdził w sobie na zawsze zasady luteranizmu. Wróciwszy do Poznania gdy w 1546 roku przybył tam Albrycht książę praski, Górko wie chcąc się pozbyć Trepki zalecili go księciu, który go zabrał z sobą do Królewca i wyznaczył 100 grzywien rocznej pensyi z obowiązkiem, aby dzieła protestanckie, w polskim języku pisał, lub z obcych na polski przekładał: prócz tego używany był od Albrychta do politycznych i religijnych missyi do Wielkopolskiej, jakto wykazują listy jego do tegoż księcia pisywane, zachowane w archiwum tajnem królewieckiem, datowane aż do r. 1558, w którym albo opuścił już Prussy, albo też żyć przestał, gdyż później nie ma tam śladu jego pobytu. Między wielu pismami które zostawił w języku ojczystym jest:

1. Postilla Arsacyusza przełożona przes Eustachego... w Królewcu u Jana Daubmana 1557 fol. przy każdej Ewangelii stosowny drzeworyt; tłumaczenie gładkie.

2. Pierwsza część postilli, to jest kazania na Epistoły św. Pawia z Antoniego Corvina wzięta, która ma być przydana do wtóre) części przedtem z Arsaciuszowej postille uczynionej i przełożonej. W Królewcu pruskim przez J. Daubmana 1557 fol.

Hieronim Małecki pleban lecki, przełożył piękną polszczyzną postyllę Lutra pod tytułem: postilla domowa, to jest kazania na Ewangelie niedzielne i przedniejsze święta, tak jako ze ś. p. doctor Marcin Luter przez cały rok niemieckim językiem kazał etc. etc. I z niemieckiego języka na polski pilnie i wiernie też przełożone. W Królewcu 1574 fol.

Niewiadomego autora akatolika jest: Postilla Polska. To iest: Lekcye, Epistoły y Ewangelie niedzyelne... Teraz nowo z większą pilnością wyrobiona... Kraków Wierzbięta 1561 w 8ce na odwrotnej stronie tyt. herb. Bonarów.

Grzegorz z Żarnowca Koszarski, właściwie nazywający się, z kanonika krakowskiego ministrem kalwińskim został, wyznanie wiary uczyniwszy w Żarnowcu, skąd może imie pod którem odtąd słynął uzyskał. Później został starszym zborów ewangelickich w Litwie, f około 1597. Napisał postille krześciamką w 3ch częściach wychodziła od roku 1580—1582 w Krakowie u Wierzbięty fol. Drugie wydanie pod tytułem: Postilla albo wykład Ewangelii niedzielnych i świąt uroczystych przez cały rok, kościoła krześciańskiego powszechnego r. pań. 1597. Postylla ta zupełnie jest podobna do innych protestanckich, z tą tylko różnicą, że od Rejowej obszerniejszą i gruntowniejszą jest, nie mając wszakże tyle co tamta wdzięków pod względem wysłowienia. Z tem wszystkiem postyllę tę liczą do znakomitych pomników języka polskiego i Skargą kalwińskim nazwany.

Gilowski Paweł. Sprawował naprzód urząd kaznodziei domowego u Piotra Zborowskiego wojewody i jenerała krakowskiego, potem był kaznodzieją w Wilnie zapłoniony opieką i względami domu Wołłowiczów. Należał do redakcyi postylli Grzegorza z Żarnowca do części III, gdzie przydane na przodek troje kazania o narodzeniu Pana naszego Jezusa Kristusa. Jako tez i passy a to jest wykład z naukami krześciurlskiemi historyi męki Pana Jezusowej na wielki tydzień służąca. Niemniej wydał jako uzupełnienie postylli Grzegorza z Żarnowca. Postylle kr ześduńskiej część czwarta, w której kazania na epistoły doroczne, tak niedzielne jako tez i na dni świętych, bardzo czasowi dzisiejszemu a poti zębie zbawiennej użyteczne w Krakowie 1583 fol.

Kramski Krzysztof. Urod. r. 1556, był kaznodzieją naprzód w Lublinie, potem w Opolu, nakoniec w Łaszczowie, a r. 1598 został obrany przełożonym zborów reformowanych w Bełzkiem i Wołyńskiem. Umarł 1618 w Łaszczowie gdzie pisma swoje wytłaczał. Zostawił w swym kościele znaczne swej nauki i gorliwości pamiątki, między niemi:

1. Postylla kościoła powszechnego apostolskiego spisana przez etc. w Łaszczowie 1608 fol. druk gocki składa się z ośmiu części, z których każda jest przypisana innej osobie.

2. Postylla Krześcia/utka etc. w Łaszczowie 1611 fol. Ta jest podzielona na 5 części. Postylle te czystym napisane stylem, ułożone są sposobem zwyczajnym.

Abrahama Skulteta postylla kościelna przez cały rok przetłomaczona na polskie r. 1607. Przypisał Jan Teodoryk z Potoka Potocki podkomorzy ziemi halickiej najmilszym córkom swoim Zofii, Annie, Magdalenie, Helenie zdrowia dusze i ciała. W następnych latach była kilka razy przedrukowana jako to 1616, 1655 i 1657.

Samuel Dambrowski urodzony w 1577 w Podgórzu na Litwie, początkowe nauki powziął w jednocie Braci Czeskich, potem w gymnazium toruńskiem, a kończył je w akademiach niemieckich; w-1601 został kaznodzieją gminy polskiej wyznania augsbur. w Poznaniu; 1607 obrano go superintendentem zborów luterskich w Wielkopolsce. Mieszkał W Poznaniu aż do chwili zburzenia zborów 1625 poczem przeniósł się do Wilna gdzie też umarł w r. 1625 zostawiwszy po sobie sławę rozleglej nauki, nieskazitelnych obyczajów i daru wymowy. Kazania które miewał w Poznaniu i Wilnie wyszły staraniem i nakładem Piotra Nonharta starosty orańskiego z tytułem.

Postylla chrześciańska, to jest kazania, albo wykłady porządne świętych Ewangelii... w Toruniu druk Avg. Ferber 1620—1621 fol.

Kazania te są raczej rozprawami teologicznemi, autor rozbiera Ewangelią na zimno, bez żadnych ozdób retorycznych i z niej wywodzi naukę moralną: odznaczają się jednak czystością języka, gładkością i płynnością w wysłowieniu.

B. PROZA DZIEJOPISARSKA.

§. 64. Aż do Chwalczewskiego czasów sami duchowni zajmowali się u nas dziejopisarstwem; on pierwszy ze świeckich zerwał się do tego, a po nim M. Bielski, [nadto pisząc po polsku. Wprawdzie krytyka nic nieznacząca, ale coraz ważniejsze odzywają się głosy wykładające pojęcie i wyłuszcząjące pożytek pisanych dziejów i ich czytania. Ku końcowi tego okresu zaprzątano się już opisywaniem spraw spółczesnych, (jak Stan. Żółkiewski, Sam. Maśkiewicz, Mik. Scibor Marchocki) co jest najważniejszym. Jednak po łacinie jeszcze piszących prawie więcej i celniejsi, jak Kromer, Orzechowski, Hajdensztajn, Solikowski, Sobiewski i t. d. §. 65. Żjwoly. podrwże i J«ogrnfla. a) Baltazar Opeć. (Doktor i profesor akademii krakowskiej). Wytłumaczył dla Elżbiety córki Zygmunta I: Żywot pana i Boga naszego Jezusa Chrystusa i t. d. Krak. u Jeronima Wietora, 1522; wyd. wtóre jeszcze meodszukane, 1538, 1687, 88, 1692, 1701, 31, przez

« PoprzedniaDalej »