Obrazy na stronie
PDF

cznej naturze Lanki; O odkrytych nowych warstwach Inferior Oolita; O syenitach i diorytach cieszyńskich; Geologiczny opis Szczawnicy i Szlachtowy; nakoniec o trzeciej formacyi pod Oleskiem i Podhorcami w Galicyi. Pomiaxy_„barometryczne Tatrów 1839—40. O formacyi Jura nad brzegami Wisły 1842. Rzut oka na budowę geologiczną Tatrów i wzniesień od nich równoległych. O powstaniu skał metamorficznych w okolicach Dobrzyna 1842. Krótki opis historyczny, geologiczny i górniczy Wieliczki. Z 2 tablicami. .Berlin 1843. Pieśni ludu Podhalan, czyli górali tatrowych polskich. Warsz. 1845. Nowe lub niedokładne opisanie sk~a^ mieniałości tatrowych, zeszyt I z 24 tabl. litogr. 4ka wielka 1846. Geologia do łatwego pojęcia zastosowana. Krak. 1856. § 176. Fizyką zatrudniali się:

F. Drzeiviński wydał: Kurs roczny fizyki experymentalnej, z figurami w VII tabl. Wiłno 1823.

Andrzej Radwański napisał: O języku w rzeczach .-.w.,'*»>,* etu^zonymh. Zasady fizyki doświadczalnej. Warsz. 1837.

J. Zochowski napisał: Fizyka którą wydal J. Sapalski, 2 tomy. Warsz. 1841 i 42.

A. F. Urbańiki doktor wydał: Fizyka elementarna, w 2ch częściach. Lwów 1850. Tenże napisał Naukę gospodarstwa wiejskiego. Lwów 1849.

Adam-MaK przełożył M. Puillet: Zasady fizyki i me.-, teorologii, przystępnie dla ogółu wyłożone, z dodatkiem atlasu zawierającego przeszło 350 figur objaśniających. Warszawa 1854.

/ Fizyka jDopularna, zawierająca w sobie opisanie gló

wniejszych fenomenów natury, mechaniki świata powszechnego,
tudzież fizyologicznych i chemicznych własności ciał i jestestw
do składu kuli ziemskiej wchodzących. Wilno 1856.
§ 177. Meteorologia.

Meteorologia składająca część fizyki zajmuje się zjawiskami i zmianami powietrzni, w celu ich poznania i wykrycia praw którym podlegają. Postrzeżenia tych zmian i zjawisk mają cel dwojaki: naprzód dokładne oznaczenie stanu normalnego powietrza pod wszystkiemi względami, co posłużyć może do opisu klimatu pewnego kraju; powtóre przez porównanie dostrzeżeń równocześnie w różnych miejscach czynionych, wykrycie związków między zjawiskami i silami, jak równie i praw kierujących zmianami, z których możnaby z czasem przyjść do wskazania naprzód nastąpić mających odmian powietrza. Metereologia nie odznacza się taką niemylnością jak astronomia: nie możemy jeszcze wskazywać z pewnością przyszłego stanu powietrza; wszelako nie należy wątpić i tracić nadziei, iż przy połączonych usiłowaniach i środkach, jakie dziś nastręczają telegrafy elektryczne, nie doszlibyśmy z czasem do ustalenia teoryi nauki i poznawania praw kierujących zjawiskami, a następnie do wskazywania naprzód nastąpić mających zmian powietrza w pewnych porach roku. Poznanie prawa kierunku wiatrów, od których głównie stan nieba zależy, jest najważniejszym i razem najtrudniejszym przedmiotem nauki; gdy prawa te z czasem poznane będą, wówczas metereologia stanie się nauką nader ważną i użyteczną dla społeczeństwa i zajmie miejsce w rzędzie umiejętności pewniejszych niż dotąd; dziś bowiem pomimo licznych dostrzeżeń, nic pewnego naprzód wyrzec nie możemy i wszystko ogranicza się na domysłach. Sądzimy za rzecz stosowną wspomnieć tu o badaczach, którzy się metereologią u nas zajmowali.

Ksiądz Jowina Bończa Bystrzycki, astronom nadworny króla Stanisława, od r. 1779—1800 zaczął porządny szereg postrzeżeń prowadzić. Postrzeżenia te Antoni Magier starannie przeniósł w tablice drukowane miesięczne i razem z wypadkami rocznemi w jeden tom in folio zebrał. Od r. 1800—1807 włącznie czynił postrzeżenia metereolog. w Warszawie Karol Kortum w miejscu wzniesionem na 83 stóp i 3 cale nad poziom Wisły, i te obejmują tylko wysokość barometru trzy razy dziennie uważaną i wysokość wody na Wiśle.

Od r. 1803—1828 czynił postrzeżenia z rzadką pilnością i szczególnem zamiłowaniem Antoni Magier professor liceum warsz., członek Tow. Warsz. Przyj. Nauk, w domu własnym przy ulicy Piwnej pod Nr. 95 na trzeciem piętrze, w wysokości 69 stóp par. nad poziom gruntu, a 108 stóp nad średnią wysokością Wisły. Postrzeżenia te trzy razy dziennie zapisywane, to jest o godz. 6 rano, 2 po południu, i 10tej wieczór, zawierają wysokość barometru, termometru, udometru, aneraometru i stan nieba. Obok dostrzeżeń miej- * scowycli, zamieszczone są różne wiadomości metereologiczne z różnych krajów w gazetach warsz. ogłaszane, które Magier starannie z gazet wycinał i w dziennik dostrzeżeń wklejał.

W Roczniku Tow. Warsz. Przyj. Nauk tom VIII z r. 1808 znajdują się wypadki średnie miesięczne dostrzeżeń meteorologicznych przez X. Jowina Bystrzyckiego od 1779 do 1800, a od r. 1800—1807 przez Karola Kortuma. Tablice te poprzedza opis narzędzi użytych do dostrzeżeń i ich ustawienie i godziny w których były czynione. W tychże Rocznikach w tomie XVIII z r. 1825 są umieszczone wypadki dostrzeżeń od r. 1812—1824 przez Ant. Magiera czynionych. Nakoniec jest dołączona tablica zawierająca średnie i najwyższe z 20 lat wypadki.

Z dostrzeżeń powyższych pan Wojciech Jastrzębowski magister filozofii w r. 1826 wyprowadził wypadki średnie i te ułożył w jednę tablicę. Następnie przedstawił graficznie wypadki dostrzeżeń Magiera na karcie rytowanej z napisem podwójnym , polskim i francuzkim: Karta meteorograficzna stolicy Królestwa Polskiego, — czyli obraz odmian powietrza, wystawiający graficznym sposobem najważniejsze wypadki dostrzeżeń metereolog. czynionych w Warszawie od r. 1803 do 1828 przez Ant. Magier członka Tow. Warsz. Przyj. Nauk ułożony i zmianami długości dnia obliczonemi na szerokość geograficzną Warszawy, pomnożony przez Wojciecha Jastrzębowskiego z dołączeniem osobnego objaśnienia potrzebnego do użycia tej karty.

W r. 1846 na podstawie postrzeżeń od r. 1779—1800 i od r. 1803—1828 wydał powtórnie p. Jastrzębowski kartę klimatologiczną w języku polskim i francuzkim (poświęconą przyjaciołom nauk ścisłych i użytecznych), przedstawiającą graficznie wszelkie zjawiska metereologiczne, wraz ze stósownem objaśnieniem.

Pan Jastrzębowski prawdziwą zrobił przysługę dla klimatologii kraju naszego umiejętnym opracowaniem dostrzeżeń przez innych postrzegaczy robionych i wyprowadzeniem średnich wypadków i wniosków; pracę swoję ogłosił w Bibliotece warsz. za rok 1841 tom XI str. 687—776 pod napisem: Wypadki dostrzeżeń metereologicznych czynionych w Warszawie przez pól wieku od r. 1779 do 1828, oraz uwagi nad niemi dotyczące klimatu. Polski; rzecz wypracowana r. 1829 przez Woje. Jastrzębowskiego.

Od dnia 20 listopada 1825 r. zaczyna się szereg postrzeżeń dokładniejszemi narzędziami robionych w obserwatoryum astronomicznem warszaw., nie długo po wystawieniu tego zakładu. Postrzeżenia zapisywane są cztery razy dziennie, to jest o godz. 6 i 10 rano i 4 i 10 wieczór, i odnoszą się do wysokości barometru, termometru najwyższego i najniższego stanu temperatury, wilgotności powietrza wskazywanej psychometrem Augusta, kierunku wiatru, stanu nieba, ilości wody z deszczu i śniegu. Od r. 1825 —1835 czynił postrzeżenia Jan Baranowski, następnie p. Adam Prażmowski, a od r. 1851 p. Leopold Berktewicz. Postrzeżenia te po wykonaniu potrzebnych redukcyi zapisują się szczegółowo w osobny dziennik, prócz tego od r. 1841 co miesiąc ogłaszane są w Bibl. warsz. z dołączeniem przy końcu roku tablicy ogólnej rocznej.

Klimatologią Polski wiele się u nas zajmował Jerzy Bogumił Pusch, najprzód jako professor szkoły górniczej w Kielcach, a później intendent mennicy warszawskiej. Wypadki postrzeżeń metereologicznych czynionych przez siebie W Kielcach i oznaczenie z nich wyniesienia niektórych miejsc nad poziom morza, ogłosił w dziele swojem: Oeognostische Beschreibimg von Polen so wie die uebrigen Nord-Karpaten-Laender, von Georg Gottlieb Pusch 1831. W Warszawie zajmował się również postrzeleniami metereológicznemi, a szczególniej oznaczeniem temperatury źródeł i zdrojów, tak w obrębie samej Warszawy jako i jej okolicach; wypadki swych poszukiwań ogłosił w Bibl. warsz. na r. 1844 tom IV str. 1—36. Najważniejszą pracą którą Pusch w ostatnich latach się zajmował, jest klimatologia Polski, uważana pod różuemi względami; do jej opisu, prócz własnych, użył postrzeżeń które czyniono w miejscach przyległych teraźniejszemu Królestwu Polskiemu, jako to w Wilnie, Krakowie, Lwowie i Gdańsku. Tej nader ważnej pracy nie dozwoliła mu śmierć zawczesna ogłosić. Rękopi^m w języku niemieckim jest dziś własnością jego syna Stanisława Pusch, urzędnika przy tutejszej mennicy; rękopism ten dla pożytku nauki, a szczególniej dla poznania klimatu kraju naszego* zasługuje aby był wydany na widok publiczuy.

W latach 1829 i 1830 w czasie pomiarów trygonometrycznych dóbr i lasów górniczych i fabryk rządowych, czynione były dostrzeżenia meteorologiczne na najwyższym punkcie królestwa na Łysej górze zwanej Łysicą od d. 25 maja 1829 do 5 listopada 1830 roku siedemnaście razy dziennie, a w miesiącach zimowych w mieście Kielcach w pałacu biskupa krak. pod kierunkiem ówczesnego rewizora Wojciecha Niemyskiego. Podobne dostrzeżenia czynione były i na innych miejscach, a to dla wyznaczenia wyniesień punktów, przez równoważenie trygonometryczne otrzymanych. Liczne postrzeżenia we trzy tomy in fol. razem zebrane, znajdują się w biórze komissyi rządowej przychodów i skarbu.

Położenie geograficzne góry Łysicy oznaczył w latach 1828 i 1829 Franciszek Armiński dyrektor obserw. astron. warsz. i otrzymał na szerokość geogr. 50°, 53', 35", 3; długość przybliżoną 38°, 33', 9" — wyniesienie nad Warszawę 1516 8 stóp, a nad poziom morza 1884 4 stóp paryzkich.

Ludwik Zejsner jako prof. miner, w uniw. krak., dziś professor akademii mediko-chirurgicznej w czasie swoich podróży i wycieczek do gór Karpackich i Tatrów, czynił dostrzeżenia z barometrem dla oznaczenia wysokości gór i różnych miejsc, oraz z termometrem nad temperaturą źródeł

« PoprzedniaDalej »