Obrazy na stronie
PDF

k) Swiętosław z Wocieszyna (mistrz i doktor, kustosz kościoła ś. Jana w Warszawie), wytłumaczył Statut Wiślicki i Jagiellońskie ustawy r. 1449 i 1450. Podług rękopisu puławskiego wydał je Lelewel wraz z niżej wyrażonemi pod napisem: Pomniki języka i uchwal polskich i mazowieckich z 2CV wieku. Wil. 1824.

1) Maciej z Różana (pisarz skarbowy, kanonik warszawski i pleban w Czersku) wytłumaczył około r. 1450 Statut Mazowiecki; wydał go Lelewel; jak wyżej.

I) Bezimiennego przekład z r. 1503 Statutu Wiślickiego i Jagiellońskich ustaw; jak wyżej.

m) Ortyle przysiążników prawa Magdeburskiego. Są tłumaczeniem najpodobniej do prawdy z języka niemieckiego wyroków (Urtheil), które moc prawa posiadały. Najstarszy dotąd znany rękopis, bo z r. 1450 posiada zakład imienia Osolińskich; z r. 1500 odpis jest w posiadaniu Kaz. Strączyriskiego w Warszawie; według trzeciego, pisanego r. 1501, wydał je M Wiszniewski (w Mist. lit. Pol. t. V.), a o czwartym odpisie z r. 1533 tamże wspomina.

n) Szczegóły o życiu panny Maryi, ś. Anny i ś. Joachima; znalazł rękopis A. W. Maciejowski w Sieniawie i odnosi go do pierwszej polowy XV stulecia.

o) Mikołaj z Błonia (doktor prawa kanonicznego, kanonik warszawski i pleban czerski, żyjący w połowie XV stulecia). W jedneni jego łacińskim dziele znalazł się ustęp w polskim języku, zawierający wykład Pisma Świętego.

p) Powieść o Urbanie papieżu z r. 1468.

r) Książeczka do nabożeństwa, na której się modliła ś. Jadwiga. Taki napis znajduje się na oprawie tego rękopisu, który naprzód wydał Jan Motty professor w Poznaniu r. 1823 a powtórnie wydano go w Krakowie 1849 z dołączeniem, podług teraźniejszej pisemności. W Wilnie zaś w roku 1856, wyszła na nowo przejrzana i wydana przez X. A. Lipnickiego. A. W. Maciejowski nażywa go Książeczką Nawojki, gdyż to imie wewnątrz przychodzi, i wnioskuje, że jest płodem drugiej połowy XV stulecia.

s) Pamiętniki Janczara w War. r. 1828 wydane z rękopisu Berdyczowskiego. W ostatnich czasach stało się pewnem, że te pamiętniki są dziełem rodowitego Serba Konstantego syna Michała Konstantynowicza z Ostrowicy, który z wojska ojczystego dostał się był do nie woli tureckiej, tu janczarem zostać i zbisurmanić się musiał, a następnie, gdy Mahomet wojował w Bosnii, zrobił go przełożonym nad zamkiem Zwyczajem, i gdy Maciej Korwin król węgierski (1458—1490) opanował ten zamek, Konstanty dostał się w moc chrześciańską, przyjął służbę u zwycięzcy i w tym czasie swoje pamiętniki napisał. Prócz Berdyczowskiego wykryły się jeszcze: rękopis kórnicki, zupełniejszy od poprzedniego, i trzeci, podobno Linowski, około Grodna r. 1838 odkryty, własnością Władysława Trębickiego będący. Prócz tego są z nich wypisy: jedne w książnicy Załuskich w Piotrogrodzie, a drugie przy rękopisie Jana Tarnowskiego hetmana: Księgi o gotowości wojennej, odkrył w Wilnie Eustachy Tyszkiewicz. Są "tedy niewątpliwie tłumaczeniem na polski język. Na czeski przełożone wyszły dwa razy, jeszcze r. 1565 i 158L , .

t) Stanisław Chwalczewski (starosta babsyńsK., dziedzic Raszkowa, i^ew^'UKi»s1&cs& n«d łtoiestrena leżącego, żył między r. 1506 a 154^).*? Jego Kronika Polska, dotąd dopiero podług jedynego a uszkodzonego rękopismu puławskiego w Warszawie r. 1829 wydana przez Łukasza Gołębiowskiego (brakuje pierwszych siedmiu rozdziałów, sięgających aż do początków panowania BSłes&&S°£, tudzież rozdziałów XV i XVI, z czasów Bolesława II), kończąca się na Bolesławie Wstydliwym, według badań Leona Bobrowskiego ącz ze źródeł pospolitych czerpał mi»Rpw3«aSs^KigoŚilfo, zasłu

w lwów- f-fcjŁujc^YwW/. rwuuU \ & .\Sy6 U^> M*tifc. guje na uwagę jako pierwsze dzieło w tym przedmiocie po polsku napisane, u) Lenart z Balic (około 1510 r. skreślił: Żywot Aleksandra W., z którego ma dać wyjątki A. W. Maciejowski.

Jest ślad, żeśmy mieli Zielnik Polski, przełożony przez Rzymskich mistrzów (?) w Krakowie r. 1423 dla Stanisława Gastołda wojewody trockiego, i że w r. 1588 z polskiego przetłumaczono go na język ruski, lecz ten rękopism ruski zgorzał w Moskwie r. 1812. Podaje tę wiadomość Rychter w Historyi medycyny w Hosyi. Pod napisem zaś: Lekarstwa doświadczone, które zebrał uczony lekarz Pana Jana Pileckiego. Ktemu przydane lekarstwa końskie, z ćwiczeniem tegoż lekarza i t. d. wydał Marcin Siennik r. 1564 księgę lekarską, składającą się ze 191 listów w 4ce, a ułożoną jeszcze przed koronacyą króla Aleksandra, i o niej mówi: „W tem jego dziele z ksiąg Słowiańskich zebranem si„ła było Słowiańskiej szerokiej i grubo Mazowieckiej „albo staropolskiej mowy, którejby dzisiejszych czasów „dziesiąty przynajmniej wyrozumieć nie umiał." § 44. Kazania po polsku pisane pokazują się już także z końcem XIV stulecia; urywek takiego i kazanie z r. 1420 wraz z nabożeństwem przy kazaniu używanem posiada A. W. Maciejowski. W Janockim (III, 231) jest ślad że dość gruby tom kazań polskich Zbigniewa Oleśnickiego arcb. gnieźnieńskiego znajdował się w archiwum kapituły gnieźnieńskiej.

Z kaznodziejstwa słynęło w tym okresie wielu, jak Stanisław ze Skarbimirza, który miał mowę na pogrzebie królowej Jadwigi r. 1399 (sam wytłumaczywszy umieścił ją Wiszniewski w Hist. Lit. Polskiej t. V.) i jako pierwszy rektor akademii Jagiellońskiej pierwszą mowę akademicką (tamże w t. V).

Mikołaj z Błonia tak nazwany od wioski pod Warszawą, uczeń akademii krakowskiej, wsławił się jako kaznodzieja i kanonista. Żył przed środkiem XV wieku; był kapelanem Stanisława Ciołka biskupa poznańskiego i tegoż w poselstwie od Jagiełły na sobór bazylejski towarzysz i rada. Wróciwszy z soboru został na prośbę tegoż biskupa kaznodzieją w katedrze poznańskiej. Jego są: Sermones Venerabilis Magistri Nicolai de Błony Decretorum doctoris,- capellani episcopi posnaniensis, valde deservientes populo sed et clero utcunąue docto eos digne legenti, praedicanti, aut audienti de tempore et de sanctis. Argentine 1491. 1494. 95. 98. Druk gocki in fol. 2do R. D. Nicolai Poloni, Decretorum doctoris et Reverendiss Episcopi posnaniensis Sacellani, ac Concionatoris celeberrimi, Sermones super Evangelia Dominicalia et praecipua Sanctorum festa totius anni, etc. denuo editum Coloniae 1593 w 4ce najnowsze wydanie Coloniae Agripinae z r. 1613 w 4ce. Kazania te na wiek swój wyborne miane, zawierają wykład całej teologii i martyrologią.

Jakób Junterbuch Cysters i opat klasztoru paradyskiego, potem wstąpił do Kartuzów, nakoniec był professorem teologii w Eifurcie i tam umarł 1466 r. Zostawił Sermones notabiles et formales de tempore et de Sanctis Altorf.

Benard z Nissy profesor teologii zmarły 1490 r. zoztawił wielki zbiór kazań, Sermones de tempore et de sanctis. Rękopism własną ręką jego pisany znajduje się w bibliotece Uniw. Jagielloń.

Jan Elgot zostawił kazanie na soborze bazylejskim miane — mowę mianą do papieża Felixa V na soborze bazylejskim — mowę do tegoż na osobności mianą i kazanie na obchodzie pogrzebowym za duszę królowej Jadwigi Wsławili się kaznodziejstwem Jan Isner Jan Kanty Jan DombrówkaMikołaj, Wiganda syn, z których prace znajdują się w bibliotece krakowskiej.

Paweł z Zatora w kazaniu w polskiem języku, na pogrzebie Władysława Jagiełły w obec zgromadzonych stanów (1434) mianem, cnoty króla tego wyliczając, słodką wymową wszytkich do łez wzruszył, jak głosi Długosz. Tego wymownego kaznodziei znajdują się tylko zarysy pięknych kazań po łacinie Sermoncs de tempore, kazania na niedziele, de Santis na dnie świętych Pańskich uroczyste, najczęściej z stosownym wstępem i trzema podziałami. Te wszystkie kazania były mówione do ludu po polsku. Napojeni przesądami przeciwko słodkiej mowie ojczystej, uczeni mężowie rozumieli, iż językiem narodowym, wyssanym z mlekiem, nie da się pisać tak godnie, jak martwym językiem Rzymian.

Mikołaj z Kozłowa professor w akad. krak. kan. kat. krak. był na soborze bazylejskim. Jędrzej Laskarius Gosławicki bisk. pozn. mąż z wymowy, nauki i rozumu naówczas sławny, zrzekając się dobrowolnie biskupstwa , jego następcą swoim mieć pragnął, lecz ani Władysław Jagiełło, ani papież Marcin V na to się zgodzić niechcieli. Mikołaj z Kozłowa miał mowę po łacinie na pogrzebowym obrzędzie za Władysławę Jagiełłę, które mu Stanisław Ciołek polski poseł na sobór bazylejski z wielkim przepychem wyprawił. Ta mowa ręką jego przepisana znajduje się w biblotece krakow. gdzie również jest jego Liber Sermonum quadragesimalium Cracoviae in Cathedrali Basilica dictorum.

Szymon z Lipnicy uczeń Sw. Jana Kapistrana, byl nauczycielem w akademii krakow. zostawił tom wielki swoich kazań, umarł w klasztorze bernardyńskim na Stradomiu 1482 roku.

Władysław z Gelnowa sławny kaznodzieja, napisał wiele książek pobożnych w łacińskim i polskim języku. Wstąpił do Bernardynów w r. 1462. Zostawił Sermones de tempore et de Sanctis. Umarł w 1505 r.

Benedykt Hesse kan. kat. krak. i professor akademii zostawił Sermonum liber. Do znakomitszych kaznodziei tego wieku należą jeszcze Macidj de Sanspów, Jakób z Górki, Jan Dombrowka i Maciój Blasy de Szydłów.

Między rękopismami akademii krakowskiej zachowały się piękną na ów wiek pisane łaciną kazania Mateusza z Krakowa miane na synodach:

« PoprzedniaDalej »