Obrazy na stronie
PDF
[ocr errors]
[ocr errors][ocr errors][ocr errors]

fschiczi iazikowie
wotpiczeli w mowie
y fschego pisma słowie
Wikleph prawda powie, i t d.

g) Księdza S and o mir z anina znaleziono różnych wier-
szy wewnątrz okładek dwa półarkusze papierowe. Prócz
pieśni o słowach, które Chrystus wyrzekł ostatecznie
na krzyżu, i o rozporządzeniu, które umierając uczy-
nił, są tu także wiersze: O kosterach i innych złych
ludziach. O strasznym przypadku, który się graczo-
wi pewnemu wydarzył w Budzie na Węgrach; po-
tem opowiada ważniejsze zdarzenia Sandomirskie od
r. 1241 do 1464; w końcu, idą wiersze o tern, co się
niegdyś działo w Jerezolimie, Troi i Rzymie za cza-
sów wojen Hannibala toczonych. Maciejowski odnosi
to pismo do r. 1497 i ogłosił w Piśm. Polskidm.

h) Pieśń o klęsce Bukowińskiej pod Janem Olbrachtem, z której M. Bielski te dwa tylko wiersze, później w przysłowie zamienione, zachował: „Za króla Olbrachta — Poginęła szlachta."

i) Pienie o porażce Pruskiej (pod Dąbrowną r. 1410).

[ocr errors]

Wójcicki mniema, że Bielski o niem wspomniał; teraz znalezione Leon Rzyszczewski wydał w Bibl. Warszawskiej podług rękopismu z r. 1510. § 40. Jak wszędzie w Europie tak i w Polsce dawano widowiska w XV stuleciu, tak zwane dyalogi, a treść ich bywała pospolicie religijna: 1513 był przepisany dyalog o ścięciu ś. Jana, już jako stary dyalog. W wielki tydzień grywano dyalogi o męce Pańskiej; Juszy liski miał jeden taki rękopism z r. 1500; Dominikański dyalog, wierszem pisany 1533 r., zaczynał się w kwietnią niedzielę od prologu wystawiającego wjazd do Jerozolimy a kończył pogrzebem w środę po południu. Dzieło to na sceny podzielone, których 108, a osób występujących przeszło 60. Wystawą zaj- mowali się zakonnicy i uczniowie. Na początku XVI stulecia dramata Łacińskie bywały grywane na teatrze dworskim w Krakowie. Najdawniejszy z nich: Dyalogus Adami (de Bochyń) Poloni art. et med. doct.: de guatuor statilus immortalitatem asseąui contendentibus (1507); drugi. Ulyssis prudentia in adversis. Impressum Grachovice 1516 (w 4ce); na ostatniej stronnicy: Acta hac sunt cum sernico apparatu in aula regia in prwsentia regis et reginae; a trzeci: Judicium Paradis etc. Crac. (1522).

§. 41. Poezya przez Polaków w mowie rzymskiej pisana, w tej epoce nie wiele przedstawia utworów. Adam Świnka kanonik katedralny krakowski i sekretarz króla Władysława Jagiełły jest najsławniejszym z Polaków piszących wierszem łacińskim. Doszły do nas pienia elegiczne. Wiersz (Epithaphium) na śmierć Jadwigi królewny polskiej córki Władysława Jagiełły i podobnaż elegia na zgon Zawiszy czarnego. (Przełożył je Władysław Syrokomla:) napisał także poemat bohaterski pod napisem. De rebus gestis ac dictis memorabilibus Casimiri Secundi Poloniae regis inclitissimi. W tymże czasie słynęli Wawrzyniec Korwin z Nowego targu, Jan z Oświęcimia (Sacrenus). Mikołaj Kotwic i w. innych. Więcej już jest zapału, a przynajmniej uczuć stanowiących poezye w utworach łacińskich Konrada Celtesa, który lubo Niemiec i tylko krótki gość w Polsce zasługuje na wzmiankę w dziejach literatury. Miody ten uczony Austryak (ur. 1459 f 1508) pierwszy ze swoich rodaków uwieńczony od cesarza niemieckiego za poezyę łacińską zwiedzając w naukowych celach Rzym, Wenecyą, Ilyryą, Pannonią, przybył do Krakowa dla nauki Astronomii, którą tu Wojciech (Albert) z Brudzewa, chlubnie wykładał. Młody Celtes gościł w Krakowie, przez lata 1489 i 1490 dzieląc swój czas na naukę Astronomii', czytanie klassyków, pisanie wierszy łacińskich, miłość którą powziął do Krakowianki Hasiliny, wesołe literackie towarzystwo z akademicką młodzieżą, w której zamiłowanie do starożytnej literatury zaszczepił. Pisane w Krakowie wiersze łacińskie Celtesa powiększej części mają za przedmiot Polskę. Już to opisuje swój przyjazd do Krakowa, jużto oddaje cześć uczonym polskim jakj Wojciechowi z Brudzewa, lub Ursowi lekarzowi polskiemu, jużto składa hołdy pięknej Krakowiance; jużto opisuje bieg rzeki Wisły i kopalnie soli w Wieliczce, gdzie w ciemne jaskinie ze strachem się zapuszczał. W ogólności *rzec można, że cześć jaką Celtes oddał ziemi polskiej, była mimowolnym hołdem złożonym naszej nauce, naturze i jej cudom, bo zresztą Celtes dosyć jest nieprzychylny dla Polski. Język nasz jest u niego barbarzyński, ziemia niepłodna, niebo mroźne, lud nieokrzesany. Żałuje Gdańska i Pomorza, iż seruitint Sarmatico malefido tyranno" słowem nie lubił Polski, ale hołd jej złożyć musiał.

Dzięki wpływowi Celtesa, który zapalił młodzież do piękności klassyczno rzymskiej literatury, dzięki zwrotowi jaki światli duchowni dali naukom, pomalutku Arystoteles ustępował miejsca klassykom, w akademii krakowskiej w wydziale filozoficznym zjawiła się katedra poezyi łacińskiej. Pierwszym jej mistrzem był Paweł z Krosna. Mąż ten znakomity, nie tylko w kraju lecz i w Węgrzech pozyskał sławę, pisał miłe i wdzięczne Elegie, dowcipne Eppigrammata i poważne pieśni. Znane są lubo nadzwyczaj rzadkie jego dzieła łacińskie: Panegiryk na cześć St. Władysława króla węgierskiego i Stanisława biskupa i patrona Polski. Wiedeń 1509. Wiersze godowe (Eithalaniia:) dla Zygmunta L raz gdy się ten żenił z Barbarą Zapolską, Kraków 1512 drugi raz z Boną Medyolanką Kraków 1513. Nie mniej jest ważną zasługą Krosnianina, iż wykształcił kilku znakomitych poetów łacińskich, jak Jana z Wiślicy, Jana Dantyszka, Agrykolę i t. d.

Jan z Wiślicy jest twórcą poematu o wojnie pruskiej Kraków 1526 jestto śpiewak, ale już nie prosty opowiadacz lecz klassyczny naśladowca Enejdy.

S. Kazimierz królewicz polski, był młodszym bratem Władysława króla czeskiego a starszym od Jana Olbrachta Alexandra, Zygmunta I i kardynała biskupa krakow. Ferdynanda. Umarł na suchoty w Wilnie 1480 i tamże pochowany. Napisał w młodości pieśń na cześć Panny Maryi. Omni die, dic Marie.

S. Proza.

§. 42. Co w kraju było zdolniejszych ludzi, jak Długosz, Ostroróg, Grzegorz z Sanoka, Kopernik, wszyscy pisali po łacinie; lecz że się stało koniecznością znać księgi zakonu i wiedzieć, co zamyka w sobie własne prawodawstwo, ztąd naprzód znachodzimy te dwa przedmioty na polskie przekładane. Następnie przyszło do rozszerzenia tego koła innemi wiadomościami, aż w końcu tego okresu ośmiela się Chwalczewski wystąpić jako dziejopisarz.

§. 43. Pomniki.

a) Przysięgi sądowe z akt sieradzkich od 1386 r.

b) Biblia z r. 13901455. Podług podania Długosza królowa Jadwiga posiadała w tłumaczeniach z łacińskiego na polskie: Stary i nowy zakon, Kazania (homilie) czterech doktorów, Mowy i męczeństwa świętych, Rozmyślanie i modlitwy blog. Bernarda ś. Ambroiego, Objawienie ś. Brygity, i wiele innych ksiąg (z łac. na pol. tłumaczonych). Odkryty na Węgrzech w Szarosz-Pataku rękopis biblii polskiej według napisu na nim należał do Zofii, czwartej żony Jagiełły, rodem księżniczki kijowskiej, tłumaczył go zaś dla niej ksiądz drzej z Jaszowic, jej kapelan, a przepisał Piotr z Radoszyc w Nowem-mieście (Korczynie) 1455. Prócz tego znaleziono w Hamburgu dwie karty polskiego przekładu Pisma Świętego proroctwo Daniela obejmujące, i pokazało się, że pochodzą z biblii Szarosz-patackiej, gdyż je wydarto z niej; później jeszcze jeden ułamek tej biblii z Królewca nadszedł i znalazł się urywek tłomaczonej ewaniełii ś. Łukasza w XIV stuleciu. A. W. Maciejowski po rozważeniu wszystkich okoliczności i zbadaniu tak języka jak i pisma wnosi, że biblia ta jest ową dla królowej Jadwigi wytłomaczoną, a Jędrzej z Jaszo> wic tylko ją wygładziwszy, sam na nowo nie tłumacząc, przygotował dla Zofii i zyskał sławę tłumacza; tudzież że ta jego praca zaginęła. Podług rękopisu Jędrzeja z Jaszowic przepisany inny egzemplarz na pargaminie miała niegdy posiadać rodzina Krotowskich.

c) Modlitwy w czasie kazania używane z XIV i XV stulecia.

d) Modlitwa Pańska, Pozdrowienie anielskie, Skład apostolski i Dziesięcioro przykazań, z tegoż roku.

W książnicy Załuskich była Agienda kościelna poprawna z rozkazu Mikołaja Trąby arcyb. gnieź. (f 1422), a Prażmowski bisk. płocki miał w autografii Agiendę poprawną, przełożoną na polskie przez mistrza Trzcianę, kaznodzieję archikat. Lwowskiej z rozkazu Pawła Tarły a w skutek życzenia Dzierzgowskiego prymasa.

e) Modlitwy mszalne kapłańskie (canon missse), pisane między 1417 a 1450 r. wydał A. W. Maciejowski.

f) Podręczna książka dla bractwa ś. Franciszka w Bydgoszczy z r. 1422 i drugi rękopis z r. 1515 znajduje się w książnicy Kórnickiej.

g) Modlitwa do Najś. Panny z r 1444.

h) Wyznanie wiary Husyckie z r. 1450.

i) IAst o twarzy Chrystusa z r. 1450.

« PoprzedniaDalej »