Obrazy na stronie
PDF

żyli z francuz. Goldsmitha Htftoryą Rzymską, od założenia Rzymu do upadku cesarstwa na zachodzie w Wilnie i War/z. 1813 w 8ce.

Ks. Paweł Kotowski (prefekt pijarski w Warszawie na Żoliborzu) przetłomaczył z niemieckiego IFutory ą powszechną J. M. Szreka do r. 1812 doprowadzoną. Wilno i Warsz. 1813. 2 tomy. Tenże wydał Ilistoryą starożytną, zawierającą od stworzenia świata do potyczki pod Akcyum. Warsz. 1818.

J. Faleński przetłumaczył J. X. Reinera: Historya powszechna starożytno, dzieło doręczne. 2 tomy. Wars. 1822.

Józef Girtler przełożył z francuz. Historya Rzymska z 49 kopersztychami najważniejsze czyny wyobrażającemi przyozdobiona, dzieło pośmiertne Millota. 2 tomy w 4ce Kraków 1815.

Ignacy Chodyniecki członek zakonu Karmelitów we Lwowie wydał: Dzieje historyczno-polityczne Europy i-innych części świata na początku XIX wieku, Lwów 1817—1820. 6 tomów w 8ce.

C. PROZ A DYDAKTYCZNA.

§. 128. Poprawa i przemiana naukowej zestawy (systematu) zwabiła wszystkich światłych mężów ku uczelniom, i ztąd poszło, że zająwszy się pisaniem książek elementarnych, samemi umiejętnościami zajmować się nie było czasu; nawet aż za granicą zamiwiano loikę dla Polaków. Roboty te na swój czas użyteczne, tu nas nie obchodzą.

§. 129. Filozofia. Po upadku scholastycznej, która aż do powstania komissyi edukacyjnej przetrwała, rzucono się do francuzkiej filozofii, ale zbyt krótki czas nie dozwolił się jej zakorzenić; przecież znalazła była stronników. Przytoczyli) tu wszystko, co w tym przedmiocie posiadamy, dlfl okazania, że usiłowano postępować, chociaż okoliczności nie pozwalały.

Bezimienny przełożył Jan Krzyst. Gotszeda pierwsze prawdy całej filozofii, kwoli tym, którzy publicznie iv akademiach lekcye biorą, napisane z przedmową Wawr. Miclera de Kolo/. Część teoretyczna albo uważająca, edycyi czwartej. Wars. 1760. Wydawca Micler cieszył się że ten miody wyborny tłumacz chciał swych ziomków obeznać z nofilozofią, która dotąd tylko niektórym wyższego stanu osobom była znajoma.

Kazimierz Narburt pijar jest autorem kilka razy wydanej książki pod napisem: Lotka czyli rozważania, i rozsądzania rzeczy nauka ', według której każdy ma we wszystkicm prawdy dochodzić i strzedz się fałszu. Wilno 1766. 69. 82. 91.

Jędrzej Cyankiewicz (kanonik S. Anny w Krakowie) przez niego: Lotka czyli myśli z Lokka o rozumie ludzkim wyjęte. Kraków 1784.

JBezimitnnego: Psychologia albo krótko zebrane lekcye elementarne o naturze i własnościach duszy podług eooemplarza drukowanego tego roku w Siemiatyczach za rozkazem J. O. Xięż. Jabłonowskiej. Wars. 1786.

Jan Znosko (professor wileń.) wydal przełożoną przez siebie Loikę Stęfana Kondyliaka. Wilno 1802 i 1808, którą tenże dla szkół polskich na żądanie kommissyi edukacyjnej napisał. Aż do ostatniego podziału Polski 1795 uczono podług niej we wszystkich uczelniach, lecz aż dotąd ani pierwotwór, ani przekład nie był wytłoczony.

Józef Kalasanty Szaniawski urodził się w Krakowskiem. Za księstwa Warszaw, był prokuratorem królewskim przy sądzie kassaeyjnym do końca roku 1811, później zaś prezesem prokuratoryi generalnej do r. 1821, następnie dyrektorem wydziału oświecenia i edukacyi komissyi rządowej wyznań i oświecenia z tytułem radzcy stanu, aż do roku 1830, nakoniec członkiem rady stanu, tudzież rady wychowania pablicznsgi. Umarł w p • ;ej sździe przez Lwów d, 16 maja 1843. Pisma jego są: Mady przyjacielskie młod.

czcicielowi nauk i filozofii War. 1805, Lwów 1824- Co

jest filozofia? War. 1802. O znamienitych systematach mo^ ralnych starożytności War. 1803. System chrystyaniztnu. War. 180.3. Nakoniec: Rzut oka na dzicy filozofii od czasu jej upadku u Greków i Rzymian az do epoki odrodzenia nauk.... Przydana rzecz o skeptykadi moralnych i o szkodliwem dążeniu filozofii XVIII wieku. War. 1804. Starał się w tych pismach zwrócić ziomków uwagę na filozofią niemiecką.

Dzieł i pism o moralności było wiele, szczególniej tłumaczonych z francuzkiego; wspominamy tu tylko o ważniejszej pracy, a tą jest: Grzegorza Zachary usztwy za (infułat i kanon, gniezn.) przełożony z francuz: Krótki zbiór starożytnych moralistów, 5 tomików Łowicz 1784 i 178T.

Filip Ner. Golański (zobacz niżej) filozof i antyfilozof wydał: rozmowy o zarzutach i odpowiedziach dla dochodzenia prawdy. Wilno 1811. Logika czyli sztuka rozumowania przez księdza Przeczytańskiego. Warszawa 1816. J. Jasiński, antropologia o własnościach człowieka fizycznych i moralnych. Wilno 1818. Psychologia empiryczna i loika, dzieła o filozofii pro/essora Snell wyjęta i na polski język przełożona przez W. J. Chojnackiego. Warsz. 1818 Fmmanuel Kant o pedagogice F. Rynka, tłumaczenie J. Bobrowskiego. Wilno 1819. O lotce, metafizyce i filozofii moralnej przez księdza Anioła Dowgirda. Wilno 1821. Krótki rys łoiki, u<raz z historyą, idozony przez J. E. Jankowskiego. Kraków 1822.

Dawid Pilchowski ur. 1735 r. w majątku Rutkiszkach dziedzicznym rodziców jego w kraju zwanym natenczas Zapuszczańskim. Słuchał nauk w Zgromadzeniu Jezuickiem i sam został Jezuitą, gdzie wkrótce podług zdatności i talentów młodemu oddano w zarząd konwikt wileński. Wyjechał później do Rzymu, gdzie towarzysząc generałowi swojego Zgromadzenia, zadziwiał Włochy, obszerną literatury wiadomością. Po zniesieniu Jezuitów został professorem literatury w uniw. wileńs. i rządzcą drukarni z której wiele pism wzorowych przedrukowane np. Skargi jemu winniśmy. Tak zajęty zdawałoby się, że do innych obowiązków nie zostawało mu czasu, atoli dopełniał on ich wiele i ważnych był bowiem wizytatorem szkól później dziekanem a między temi przybrany będąc w charakterze suffragna biskupstwa wileńskiego, do pomocy dyecezalnego rządu, sam jeden go potem w najtrudniejszych czasach dotrzymał, Slynąl niepospolitą nauką i najdobrotliwszą dla biednych opieką. Zostały po nim różne drukiem ogłoszone dziełajako to: 1) Okrótkości życia, o życiu szczęśliwym, o opatrzności, o pokoju dwzy, o sta/ości, mądrego Seneki ksiąg pięcioro. Wilno 1771 w 8ce. 2) Seneki o łaskawości ksiąg dwoje, o gniewie ksiąg troje. Wilno 1775 w 8ce. 3) Seneki listy do Lucyusza 4 tomy tamże 1781 i 1782 w 8ce. Koja Kryspa Sulustyusza o wojnach z Kutyliną i Jugartą. Wilno 1767 w 8ce. Przekład i styl tłumacza jasny, zwi.zły, jędrny i prawdziwie polskiego toku do czasów Zygmuntowskich zbliżony 5) O poddanych polskich bezimiennie i bez miejsca Kraków 1788 w 8ce. 6) Odpowiedź na pytanie i zali meczu/ość w wyższych wiekach ku poddanym tak była opanowała serca Pniaków, ii uczeni nią nawet zarażeni zostali? dodatek do księgi o poddanych polskich. Wilno 1787. Wydał jeszcze naukę chrześciańską i uwagi moralne, tudzież napisał wiele mów na zagajenia coroczne prac szkolnych i kazań, które dotąd nie były drukowane. Cale życie swoje poświęciwszy naukom i cnotom, chciał jeszcze i po swoim zgonie który w r. 1803 nastąpił być pożytecznym, zapisując cały swój majętek na utrzymanie 12tu uczącej się młodzieży, 6ciu z mieszczan a 6ciu z szlacheckiego stanu. Jemu też przypisują pomnożenie i zrobienie dostępniejszą dla ogółu biblioteki uniwersyteckiej.

§. 130. W estetyee. Ignacy Włodek (ksiądz zmarły w Rzymie) wydał: O naukach wyzwolonych w powszechności i szczególności księgi dwoje. Rzym 1780. Przyłączony do tego dzieła słownik polski dawny, czyli zebranie słów dawnych zaniedbanych polskich, z ich tłumaczeniem. Znakomite to dzieło przedmiotem i wykładem, do ozdób literatury tego okresu należy.

Filip Neryusz Golański urd. w Kraków, r. 1753 f 25 stycznia 1814. Był naprzód professorern wymowy w Warszawie i tu wydał pierwszy raz swoje dzieło O wymowie, za które nagrodzony został od króla Stanisł. Augusta medalem. Później otrzymał katedrę wymowy i pisma św. w akademii wileńskiej i tam jako professor wysłużony życie zakończył. Dzieło O wymowie i poezyi. Wilno 1788. Przedrukowano kilka razy gdyż takowe do nauki po szkołach używano. Wymienione dzieło pomimo usterek zasługuje na tę zaletę, że było pierwszą retoryką w języku polskim ułożoną.

Euzebiusz Słowacki (ur. 1772 we wsi Podhorcach w Galicyi; 1792 miernikiem królewskim, później nauczycielem domowym na Wołyniu, następnie professorern w Krzemieńcu a od 1811 w akademii wileńskiej f 28 paździer. 1814. Wszystkie jego pisma, w których -właściwie szedł za gustem francuzkim, wyszły w zbiorze: Dzieła Euzeb. Słowackiego t. 4. Wilno 1824 i 1826 i znachodzimy w nichr teoryę smaku w dziełach sztuk pięknych, uwagi nad językami, sztuką pisania i postaciami mowy; teoryę wymowy i poezyi; o sztuce dobrego pisania w języku polskim; nakoniec rozbiory pisarzów i przykłady stylu w prozie, przekłady poetów rzymskich i t. d.

§. 131. Prawo znalazło kilku dobrych znawców i pisarzy. I tak:

Antoni Popławski (urodził się w Kraków. 1739). Wstąpiwszy do Zgromadzenia pijarskiego za staraniem Stan. Konarskiego, zwiedził obce kraje, a mianowicie Rzym i Paryż. W r. 1778 został członkiem towarzystwa do układania ksiąg elementarnych, a w r. 1780 sekularyzowany rządził akademickiem seminarium w Krakowie aż do śmierci która nastąpiła r. 1786. Wydał: 1) Zbiór niektórych matery i politycznych przez A. P. Warsz. 1774 w 8ce. Dzieło to z wielką znajomością rzeczy i dobrą napisane polszczyzną, dzieli się na 4ry części, z których dwie zawierają o ekonomii politycznej. W 3ej są uwagi o rządzie wewnętrznym, 4ej o zewnętrznym rządzie Rplitej. 2) O rozporządzeniu i wy do

« PoprzedniaDalej »