Obrazy na stronie
PDF

pracy. Ulubionym jego przedmiotem nie była już matematyka; w dojrzalszym bowiem wieku oddał się historycznym badaniom, i w śledzeniu rysów znikłej przeszłości szukał zaspokojenia i osłody podeszłego wieku. Najważniejszym pracy jego owocem jest przekład na język polski nietkniętej pierwej kroniki Kadłubka, którą skróciwszy wydał: Wincentego Kadłubka buk. krakuws. Historya skrócona, w Łowiczu 1803 r. Później, kiedy Towarzystwo Przyjaciół Nauk trzech z grona swego członków do zbierania niateryałów do początkowej historyi polskiej przeznaczyło, Czajkowski trzy pisma następne w tym przedmiocie wygotował i temuż Towarzystwu przełożył. 1) Badania historyczno-geograficzne o narodzie Skityji-kim (z mappanii). 2) Piericsza epoka narodu Slawiuńskiego czyli pierwsze wkroczenie Scytów do Europy. 3) O ludach pieiwiastkowych, z których się utworzył naród Slawiański i Polski. Pisma te chociaż w pełności nie odpowiadają żądaniom głębszych badaczy, zawsze' jednak wytrwałej pracy i rozległych Czajkowskiego dowodzą wiadomości. Zostawił prócz tego Czajkowski wiele niedokończonych swej pracy owoców, które po śmierci jego znaleziono: przytem dla Towarzystwa Przyjaciół ]Nauk wypracował był biografię jednego z jego członków Barona Schefera Dra. medyc. znanego z prac swoich w przedmiocie nauk przyrodzonych. Zostawił też kazania: 1) O nagrodzie sprawiedliwości przy zaczęciu Trybunału koronnego na prowincyą małopolską poczynającego się dnia 24 kwietnia 178(3 w Lublinie. 2) W dzień pamiątki elekcyi Stanisława Augusta: O uszanowaniu króla jako ki óla i ukochaniu króla jako dobrego ojczyzny ojca w przytomności Trybunału dnia 7 września 1787 w Lublinie i t. cl. Umarł dnia 15 czerwca 1820. «) Surowiecki Wawrzyniec nr. 1769 pod Gnieznem. Od r. 1788 do 1789 w Seminaryum warszawskiem Missyonarzy, z którego wystąpił dla słabości zdrowia; zwie

'• •- -f -■ **-.v,> * y. jjf - ••

- - ł # .

dził Drezno i Wiedeń między 1802—6 przewodnicząc w naukach Ludwikowi Szczanieckiemu; za Księstwa Warszawskiego urzędnikiem przy ministeryum oświecenia; 1812 sekretarzem jeneralnym, a 1817 radzcą do spraw funduszowych w komissyi oświecenia, f 9 czerwca 1827. Wydał wiele dziel użytecznych w rozmaitych przedmiotach, wydatniejsze są: 1) O wodach wychowania młodzieży polskiej 1806 r. 2) Uwagi względem poddanych poi kich 1807. 3) O upadku przemysłu i miast xv Polsce 1810. 3) O rzelach i spławach krajów Księstwa Warszawskiego 1811. 5) Siedzenie początku narodów Słowiańskich 1820. Pracowitości i uczoności wielkiej autora dowodzi to dzieło, stało się ono podstawą do dzieła Pawła Szafarzyka Czecha p. n. Starożytności Slawiańtkie. Napisał także rozprawę o cechach, inną o charakterach runicznych i wiele innych. Za najważniejszą pracę jego uważamy: O upadku przemysłu w Polsce. Z tern dziełem łączy się ściśle praca o rzekach, która niejako uzupełnia poprzednie dzieło. Jak gruntownie rozbiera potrzeby społeczeństwa, tak też w badaniach historycznych z nowego stanowiska zapatruje się na dzieje. Testamentem przekazał 36,000 zlpol. dla biednej młodzieży szkolnej. Umarł wr. 1827.

r

Tomasz Święcicki (ur. 20 grudnia 1774 we wsi Kostkach na Podlasiu; uczył się w szkołach węgrowskich skąd się udał do Palestry Lubelskiej, następnie do Lwowa dla uczenia się prawa. Za Księstwa Warszawskiego został adwokatem a przytem poświęcał się pracom naukowym; -j- d. 5 września 1837 w Busku, gdzie przebywał dla poratowania zdrowia). W r. 1811 wy^ dał: Wiadomość o ziemi Pomorskiej; prócz innych pism wypracował: Opis starożytnej Polski, t. 2. War. 1816, który zwrócił na siebie powszechną uwagę. 2ie wydanie 1828. W rękopiśmie zostawił: Historyczna wiadomość o znakomitych rodzinach Polskich, który w r. 1856 wydrukował pod tytułem: T. Swięckiego historyczne Pamiątki znamienitych rodzin i osób dawnej Pohki, przejrzał i przypisami uzupełnił Julian Bartoszewicz.

g) Stimisław Borkowski (podkomorzy dworu austryackiego, f 1850), zasłużony wydaniem Psałterza Małgorzaty ogłosił swoję Podróż do Włoch w łatach 1813 i 1C, w War. 1820.

§. 125. lYIa.4rini dziejogtlsstrze.

a) Feliks Łojko (ur. 1717 z Karola łowczego i Teresy Wojnarowskiej. Uczył się u Jezuitów w Poznaniu, a potem za granicą (w Lignicy) wojskowości. Bawiąc na dworze Janusza Wiszniowieckiego kaszt. krak. zaczął się dużo naukami zajmować, około 1741 August III wziął go do siebie i z czasem został podkomorzym królewskim i starostą szropskim (na Pomorzu). Od Stan. Augusta posłował do Francyi, a później przeszedłszy na stronę jego przeciwników, bawił w Wiedniu jako icli pełnomocnik. Po upadku konfed. Barskiej wrócił do Stan. Augusta i ten go zamianował 1776 członkiem kom. skarbowej, a 1778 wszedł do Rady nieustającej; f 1779). Przy Zbiorze deklaracyi itd. Warsz. 1773 mieści się dodatek: „Historyczny wywód praw trzech mocarstw i t. d." Po tym wywodzie idzie odpowiedź Łojka na pretensye pruskie, i tenito pismem zarobił sobie na sławę pierwszego krytycznego dziejopisarza. Wszyscy podziwiali tę uczoność w kraju i za granicą; nawet król Fryderyk II, choć przeciw niemu pisał, nadał mu Szrop dożywociem, tak wysoko cenił tego męża naukę. Potem pracował nad porównaniem monety z dawną i nad nauką skarbową, która go aż na pole całej ekonomii politycznej zaprowadziła; lecz tego nie wydal, rękopisy gdzieś zagrzęzły, i tylko Czacki coś z nich korzystał.

b) Adam Naruszewicz (ur. r. 1733 na Litwie; uczył się w Pińsku, 1748 zostaje Jezuitą: to zgromadzenie wysyla go dp Lugdunu; wsparty przez Czartoryskiego doskonali się we Francyi, Włoszech i Niemczech. Po powrocie nauczycielem poezyi w akad. wileńskiej, a potem w Warszawie. Po zniesieniu Jezuitów został domownikiem Stan. Augusta; wówczas dał mu król probostwo niemenczyskie, potem mianował go koadjutorem biskupstwa smoleńskiego, dalej pisarzem wielkim lit., sekretarzem rady nieustającej, biskupem emaudzkim (in partibus), potem smoleńskim, nakoniec r. 1790 łuckim. Tenże król umieścił jego popiersie ze spiżu lane w zamku warszawskim w rzędzie Polaków będących sławą i światłem narodu, obdarzył orderami polskiemi i wybił medal z twarzą Sarbiewskiego i jego; umarł dnia 6 lipca 1796 roku w Janowcu). Unieśmiertelnił swe imię napisaniem krytycznie ojczystych dziejów: pierwszy on z oryginalnych po całym kraju zbieranych materyałów, w publicznych, prywatnych, duchownych i miejskich archiwach znalezionych, układał dzieje krajowe, a zgłębiając je i porównywając z roztropnością i krytyką, pierwszy dźwignął prawdę z ciemnoty, odsłonił starodawnej historyi naszej pewniejsze ślady i pierwszy wskazał jak historyą pisać należy. Dzieło jego: Historya narodu Polskiego od pocz. chrześciaństwa, t. 6 (od t. II do VII). Warsz. 1780-86 i 1803; t. I niewykończony, uporządkowawszy, wydało Tow. Przyjaciół Nauk w 2ch cz., w Warsz. 1824, a jest w nim rzecz z czasów polskiego pogaństwa. Wyd. lipskie w t. 10! 1836 r. Skończył na Jadwidze. Doskonalszym utworem w tym rodzaju nie możemy się jeszcze ani my, ani żaden naród sławiański pochlubić. Tłumacząc wprzód Tacyta (Tomów 4ry 1772), przejął Naruszewicz moc wyrazistości i jędrności tego pisarza rzymskiego, lubo jego sentencyonalnością opowiadań swych w dziejach polskich nie podniósł. Styl jego pełen mocy, ognia i tęgościj trudnym jest do naśladowania. Także tu należy: Taurgka czyli wiadomości starożytne i późniejsze o sta

nie i mieszkańcach Krymu do naszych czasów, Warszawa 1787 i 1803. Rozpoczął on swój dziejopisarski zawód wytłumaczeniem wszystkich Dziel Tacyta, t. 4. Warsz. 1772.

c) Tadeusz Czacki (ur. 1775 wPorycku, syn Feliksa pod którego okiem uczył się w domu; a gdy ten był w niewoli zawiózł go stryj do Gdańska. Stan. August umieścił go przy sądach nadw. i wtedyto z własnej ochoty uporządkował metrykę koronną, co mu dało sposobność' poznania z bliska rzeczy krajowych; 1788 wezwał go sejm na członka komissyi skarbowej; w celu zaś dokładniejszego poznania rękodzieł, handlu i żeglugi, zwiedził rozmaite części kraju, a dla ułatwienia żeglugi na Dniestrze porozumiewał się z hospodarem multańskim; 1799 delegowano go od kijów, i podoi, gubernii do pełnomocnej komissyi trzech dworów w celu wydobycia należytości po upadłym Procie Potockim; 1800 zawiązywał Tow. Przyj. Nauk w Warszawie z Albertrandym, Stan. Sołtykiem, Fr. Dmochowskim i innymi, a 1802 Tow. Handlowe z Mich. "Walickim, Drzewieckim i Stan. Sołtykiem; od 1803 przy pomocy Kołłątaja pracował nad założeniem i urządzeniem gimnazyum w Krzemieńcu*' i urzędował jako wizytator zakładów naukowych na Wołyniu i Podolu. Książnica Porycka przez niego założona liczyła 4,000 rękopisów, 12,000 polskich ksiąg, 80,000 oryg. papierów; f 8 lutego r. 1813). Owocem jego głębokiej nauki są pisma: O Litewskich i PolsTeich prawach, ich duchu, źródłach, związku.... t. 2, Warsz. r. 1800. — O dziesięcinach w powszechnością a w szczególności w Polsce i Litwie. Warsz. 1801. Rosprawa o Żydach. Wilno 1807. Czy prawo Rzymskie było zasadą praw Litewskich? Wilno r. 1809. O prawach Mazowieckich. Krzemień. 1811. Inne rozprawy umieszczane w czasopisach zebrał M. Wiszniewski, i wraz z temi które w rękop. pozostały, wydawał w dziele: Pomniki hist. i lit. Polskiej, (t. 4. w Krak..

U,

« PoprzedniaDalej »