Obrazy na stronie
PDF

OKRES III.

JAGIELLOŃSKI.

Od założenia akademii 10 Krakowie do założenia fUrwszej drukarni Polskiej; czyli od 134764 do 1521.

§■ 34. Znamię ogólne. Jak przez pracę ostatnich dwu Piastów Polska skupiła się z rozłamów i stężała w ładzie, aby pod Jagiellonami rozpostrzeć się daleko poza swe granice północne, wschodnie i południowe i pod dwoma ostatnimi stanąć w całym blasku, tak też i we względzie oświaty po urośnieniu w okresie Piastowskim na członka społeczności Europejskiej dojrzała w Jagiellońskim i stanęła z iiuiymi członkami na równi, i odtąd wszelki Europejski ruch umysłowy odbijał się i w Polsce. Włosi właśnie teraz byli się zabrali, od Petrarki począwszy, wglądać w zamarły świat ducha starożytnego, i dążenie to, tak zwane humanitarne, po ciężkiej robocie przez ciąg XV stulecia doszło w XVI u wszystkich do swego szczytu; zdawało się, że to wiek Augusta, tak w całej Europie zajmowano się łaciną. Jednak mimo takiego szału nie wskrzeszono trupa, natomiast zmartwychwstały nowożytnych narodów piśmiennictwa.

§. 35. Język. Z pierwszych pokuszeń się Polaków w sztuce pisania nie mając żadnego dowodu w ręku, nie możemy wiedzieć, ile język w okresie Piastowskim ucierpiał lub postąpił; że zaś pierwsze pomniki z końca Piastowskiego i z ciągu Jagiellońskiego pochodzące noszą na sobie znaki Czeszczyzny, nawet w użyciu i zastosowaniu abecadła, więc musimy przyjąć, że się nasi przodkowie długo zaprawiali na tłumaczeniach z czeskiego, nim się wzięli do własnotwórstwa, co w tym okresie dość szybko wyrobiło się w takim stopniu, że pisarze z następującego już na doskonałości stopniu stanęli, a język w ład wprawion dźwiękiem i giętkością jaśnieje.

§. 36. ZaUłady naukowe I oświata. Założenie akademii przez Kazimierza W. 1347-64 i następnie (po przeniesieniu 1400 roku do Krakowa ze wsi Bawołu) dodanie jej ręką Jagiełły nowego życia, przyniosło naukowości ogromną pomoc i podstawę, aczkolwiek to była scholastyczność, to przecież z myśleniem oswajała. Z łona tej matki nauk, zakładającej po całym kraju swoje osady, wyszło wielu ludzi uczonych, zwykle jeszcze za granicą doskonalących się, którzy i krajowi znamienite oddać podołali usługi i na powszechną oświatę wpływali. Od tego czasu i prawodawstwo , od Wiślicy począwszy, nie tylko przez uporządkowanie ale i przez upowszechnienie pisemne nabrało mocy i powagi. Pod takiem zaś prawem przemysł i wyższe uobyczajenie, w powszechności oświata, na znacznym stopniu stanąć mogły. Z lesistej, drewnianej Polski zaczęła się wychylać Polska murowana.

§, 37. PodiUl. Nad rozróżnienie wiersza od prozy nie można jeszcze przyjąć innego.

1 Poezja.

§. 38. Jak w ogóle okres Jagielloński dźwiganiem się i rozrostem narodu odznacza, tak i poezya w tym czasie wydatniejszą przybiera postać. Już nie na domysłach i wnioskach ale się na pomnikach opieramy. Religijna od psalmów kilkakrotnie przerabianych i od pieśni nabożnych, z Czeskiego tłumaczonych, przyszła do pierworodnych; światową zaś mamy uważać za dalszy ciąg wspomnianej w okresie Piastowskim i szersze koło sobie zakreślającą.

§. 39. Pomniki.

a) Psałterz Małgorzaty. Wydal "go 1834 r. w Wiednin Stan. Borkowski, i tak nazwał, mniemając, że był przeznaczony dla książniczki Morawskiej tego imienia, pierwszej żony Ludwika króla Węgierskiego i Polskiego; Kopitar zaś przyjmuje że dla Maryi, starszej siostry naszej Jadwigi, którą ojciec początkowo na królowę Polską przeznaczał, a potem z Zygmuntem berło Węgierskie dzierżyła i koronę cesarstwa Rzymsko-niemieckiego. Powodem do tych domysłów głoska M z herbem Andegawskim w rękopisie malowana. Rękopis znajduje się w klasztorze ś. Floryana w wyższej Austryi pod miastem Lińcem, gdzie zwłoki Katarzyny żony Zygmunta Augusta złożone. Kopitara zdaniem rękopis ten składa się z dwu ułamków, z których początkowy był świeższego, a końcowy dawniejszego pochodzenia, może nawet z XIII stulecia.

b) Psałterz królowej Jadwigi. Tak go nazwał Czacki. Dwa początkowe psalmy z niego wydał Rakowiecki w Prawdzie Ruskiej według ręk. puławskiego. Maciejowski odnosi jego język do XV stulecia drugiej polowy.

c) Zołtarz Dawida proroka, dotąd nie wydany, w kurnickiej książnicy znajdujący się. Na końcu stoi: „Amen Tu juss yest dokonanye zoltarza pysal Jeronym kapłan spoznanya Lat panskych 1528."

d) Dziesięcioro przykazań wierszem z r. 1399.

e) Pieśń o ś. krzyżu.

f) Pieśń o ś. Stanisławie.

g) Piosnka cudna.

h) Piesn na Boże narodzenie.

i) Pieśń o naj. pannie z r. 1400 (w Pamięt. Maciejowskiego).

k) Pieśń na kwietnią niedzielę z r. 1400. 1) Zdrowaś królewno (Salve regina) z r. 1406. 1) Bogarodzica dziewica podług rękopisu z roku 1408 w Kwartalniku naukowym t. III. Inne jej różniące się od siebie wydania są te: Maciejowskiego podług rękopisu z r. 1456 w Pamiętnikach jego; Jana Łaskiego przy statutach 1506; Stanisława Lwowczyka 1543; M. Bielskiego 1597; Piotra Skargi 1601; Bart. Nowodworskiego 1620; J. U. Niemcewicza 1819 i w Przyjacielu ludu (1. 46 rok IV), podług osnowy dotąd używanej w Gnieźnie.

m) Śpiew na Boże ciało.

n) Pieśń o ś. Duchu.

o) Pieśń o Jezusie Chrystusie z r. 1428.

p) Jana Przeworszczyka kancyonał z napisem: Cancionale labore et ingenio honesti Joannis olim ludimagistri in Przeworsk anno 1435 (w 4ce wielkiej), posiadał w rękopisie Juszyński. Gdzie się podział ten jedyny zbiór, nie wiadomo. Tylko tyle z niego znać możemy, ile Juszyński w swoim Dykcyonarzu poetów umieścił. A są to i pierwotworne i tłómaczone pieśni z łacińskiego, niektóre widocznie z czeskiego.

r) Jędrzej ze Słupia, Benedyktyn łysogórski, który około r. 1481 był przeorem, a 1493 żył jeszcze. Prawdopodobnem jest, że to jego utworu posiadamy kilka pieśni, którym należy przyznać wyższość nad wszystkiemi poprzedniemi. Uczucia żałosne Matki Boskiej w wielki piątek; Pieśń o królowej niebios; O nawiedzeniup. Maryi; Hymn do n. panny; Hymn do Jezusa Chrystusa.

s) Dwie pieśni z r. 1510, jednę nazwawszy pieśnią moralną, wtórą zaś rozmową grzesznika z Bogiem, wydał Maciejowski.

Prawie wszystkie te zabytki znajdują się w Pamiętnikach i w Piśm. Polskiem A. W. Maciejowskiego. Treści światowej są następujące:

a) Pieśń o Witoldzie, której tylko początek: „Witold idzie po ulicy — Za nim niosą dwie szablicy," przechował Sarnicki w swoich Księgach hetmańskich.

b) Dwie pieśni miłosne z r. 1408 i 1472. Umieścił je w Piśm. Polskiem Maciejowski.

[ocr errors]
« PoprzedniaDalej »