Obrazy na stronie
PDF

druk w Krak. ] 750. Tenże -wydał Corpus juris militaria polonium r. 1753, który żadnej sankcyi zwierzchniczej nie zyskał.

§. 101. Hlstorja naturalna, fizyka.

Jonston Jan, sławny polihistor i lekarz, urodził się w Poznańskiem w miasteczku Szamotułach z rodziców Szkotów w Polsce osiadłych, żył od r. 1603 do 8 czerwca 1675. Pierwsze nauki pobierał w gimnazium toruńskiem, dla ukończenia dalszych udał się do Szkocyi, zalecony od podskarbiego Szkocyi arcybiskupowi w St. Andrews, przyjęty został w poczet 22 pensyonarzy na koszt królewski. Wróciwszy do Polski był czas jakiś przewodnikiem w naukach małoletnich Kurzbacha i Zawady. Roku 1628 odbył powtórną naukową podróż po Europie i zwiedził akademie niemieckie, holenderskie i angielskie, pomimo ofiarowanych mu wszędzie katedr, ojczyźnie dał pierwszeństwo i przyjął nauczycielstwo przy małoletnim synu Rafała Leszczyńskiego woje*, bełskiego. W 1632 r. udał się za granicę z Bogusławem Leszczyńskim i Władysławem Dorohostajskim, zwiedził Hollandyą, a ztamtąd przybył do Paryża, gdzie już wytłumaczono na francuzki język dzieło jego O historyi naturalnej, które wielką mu wziętość pomiędzy uczonymi zjednało. Następnie zwiedziwszy góry alpejskie i całe Włochy, powrócił do Polski, osiadł w Lesznie i był odtąd nadwornym lekarzem Bogusława Leszczyńskiego. W czasach nieszczęśliwych najazdów za Jana Kazimierza, schronił się do Szląska, nabywszy wieś Cybendorf w księstwie lignickiem, gdzie życia dokonał. Mąż ten biegle mówił piętnastu językami, liczne dzieła swoje w różnych przedmiotach wydał, lecz pisał takowe tylko w łacińskim, jako najpowszechniejszym wówczas języku. Dzieła jego historyi naturalnej do dziś dnia są szacowane, jużto przez stosowność układu, już przez wyborne wizerunki zwierząt i roślin rzniętych na miedzi przez sławnego Mateusza Iferyana. Oto napis dzieł: Thaumaturgia naturałis etc. Amstelodami 1630, 1633, 1661, 1665 w 8ce. Theatrum unwersak historia natur alis. Frankfurt 1650 in fol. 1657, 1718 AmsteL Notitia regni minerału. Lipsiae 1661 w 8ce. Sintagmatw dendrologici specimen. Lesnae 1646. Notitia regni vegełabUis. Lipsiae 1661 w 8ce. Dendographias sive historiae natur alis de arboribus et fructibus. Franco f. 1662 in fol. 1768 1769. Historia natur alis de herbis et plantis 1674. Inne dzieła Jonstona rozmaitej treści, które mu nazwisko Polilaistora słusznie zjednały są: Ephorus nobihs et orthodoicw Varsav. 1631. Enchiridion Ethicum Lugd. IJatav. 1642 1658. Tractatus de con.stantia naturae et de ąuatuor monarchii*. Amstel. 1632 w 12ce. Utrzymywano w świecie uczonym przez czas dość długi, że cztery są na świecie główne mocarstwa i cztery zawsze będą. W duchu tym pisał i nasz Jonston. Historia unwersalis civilis et cct-ltsiattica, ret prwcipwis ab orbe condito ad annum 1633 gestas, breyissime exhihem. Lugd. Batav. 1633 w 12ce. Druga *dyc. 1638. Wewnątrz dzieła jest napis: Sceleton historia urizersalis, i dla tego niektórzy pod takowym tytułem przytaczają to dzieło, przeszło 60 lat z pożytkiem w szkołach Leszczyn.Łkich używane. Po śmierci autora przedrukowano to dzieło z dodatkiem historyi czasów późniejszych; jako to w Frankfurcie nad Menem 1678 pod tytułem: Historia unwersalis ub orbe corDdito ad Annum 1678 w 8ce i znowu tamże 1690 z dodatkami do tegoż roku. P-olikistor stu rerum ab exortu universi ad nastra usąue tempora per Asiam, Africam, Europom et Americam in sacris tt prophan:s gestarum. Jenae 166o do 1667 5 tomów w 8.ce. Przedruk w Amsterd. 1665. Polimathiae philologicce seu totms rerum unwersitatis ad suos ordines rewcalm adumbratio. Lipsiae et Yiatisl. 1666 w 4ee i 1667 w Wrocławiu. Jestto rys encyklopedyczny, mający zawierać wyobrażenie związku wszystkich nauk i umiejętności. De th er taca Andromachii et ejus praecip.uis ingredientibus. Lugd. Ratay. 1634. Rozprawę tę o dryakwi napisał Jonston gdy miał osiągnąć stopień doktora medycyny w Leydzie. Idea unwersae medicinae practicae libris ATJJ absolutu. Amstel. 1644. Gdy elektor brandeburski wezwał Jonstona na professora nauki lekarskiej w akademii frankfurckiej, posłał on mu to dzieło niby na zastąpienie siebie. Jakiego zaś szacunku doznało w świecie uczonym, dowodeir są liczne przedrukowania i przekłady na języki obce: w Amsterdamie bowiem przedrukowane było 1652 i 1664 w 8ce w r. 1647 w Wenecyi, w Wrocławiu zaś 1674 pod tytułem: Syntagma universw medicinae etc. w Lipsku 1772 w 8ce. Dzieła tego używano do prelekcyi akademicznycli, a Bogumił Bonnet objaśnił ośm ksiąg zawierających naukę o chorobaeh. Idece higieines recensitae libri IL Jenae 1661. Przedr. w Frankf. 1664 bez wiedzy autora, a nakoniec z wiedzą w Amszterd. 1674. Magni Jlipocrutis Coil pracnotiones graece cum versione et notis Jonstoni. Amstelod. 1658 w 12ce. De festis Hebraeorum et Gruecorum schediasma Vratisl. et Jenae 1660. „ *

Hzączyński Gabryel Jezuita, przebywał w Sandomierzu, Ostrogu i innych miastach; zakończył życie w Gdańsku 1737. Dzieło jego wyszło pod tytułem Historia naturalis curiosa regni Poloniae etc. Sandomirz 1721. Do niej także należy po śmierci autora wydane drugie jego dzieło pod tytułem: Auctuarium lustoriae naturalis curiosae regni Poloniae etc. bez miejsca i roku (1742). Z wielką gorliwością zbierał mąż ten, co tylko do dzieła jego należeć mogło, ale przesądy wieku w którym żył i łatwowierność, oraz przeszkody których jako zakonnik przełamać nie mógł, sprawiły, że przy najlepszych chęciach, dzieło jego pożądanej doskonałości niedosięgło.

Christian Erndtel Dr. fil. i med. lekarz królewski wydał Varsaviae phisice illustrata, sive de aere aquis, locis et incolis Varsaviae eorumdemąuc moribus etmorbis tractatus. Cui adneooum est Yiridarium vel Catalogus plantarum circa Varsaviam nascentium. Dresdae 1730. Przypis. Augustowi II królowi.

Jan Filip Breyn Gdańszczanin ur. 1080 botanik: de fvnpis <>fji(tnalibi(s (La\ de 1702) hislorianaturolis cocci ((iedani 1731) i różne pisma w aktach towarzystwa londyńskiego.

§. 102. W ffwapAdartttw<c oalziinrznli się:

Walenty Kącki wydal dzieło: Nauka o posiłkach; drugie wydanie w Lublinie 1631 z drzeworytami. Dzieło dokładnie objaśnia tę ważna, gałąź gospodarstwa krajowego, wiele podaje wybornych spostrzeżeń językiem czystym i wy^kładem jasnym.

Teodor Rogala Zawadzki wydal: Pamięć robót t dożom gospodarskiego w każdym miesiącu. Kraków 1643. Podaje tu autor na każdy miesiąc jakie roboty wykonać gospodarz powinien: je-stto raczej przypomnienie tylko tych zatrudnień, ale nie nauka gospodarska.

Jakób Kaztm. Haur, ekonom wielkorządów królewskich, dzieła jego Otkonom. ka ziemiańska generalna za przywilejem Jała III w r. 1678. Skład albo skarbiec znakomitych sekntóiu ekonomii ziemiańskiej. Kraków 1689. Ekonomia generalna 1693 Kraków. Wybór ekonomii ziemiańskiej, politycznej, gospodarskiej, żołnierskiej i lekarskiej 2 wydanie powiększone Wars. S. J. 1730. Jakiej wziętości było to dzieło dowodzą liczne wydania. Księga wielka oprócz wiadomości gospodarskich zawiera mnóstwo wspomnień krajowych, wielce ciekawych dykteryjek, często dziecinna zawadzi bajka. Mimo to nie można dziełu temu odmówić wartości rzeczywistej na swe czasy, która mu zasłużone przyjęcie zjednała. Jest tu wiele drzeworytów, bez porządku i składu przyczepionych, które się pozostały w rozmaitych drukarniach po odbicu dzieł dawnych. Haur je pozbiera! i ozdobił niemi swój ziemiański skarbiec.

§. 103. Przechodząc «lo plam jirni*nlrcj ele, które nieobejmują tekstu, który obowiązywał niegdyś, ale stanowią literaturę prawną, czysto naukową, a zaczynając od oddziału prawa publicznego, należy wspomnieć Mikołaja Chicafkowskiego. Bylto pisarz który usiłował objaśnić skład rządu, wszelkie urzędy, zakłady i tym podobne rzeczy w całej swej zupełności. Dzieło Chwałkowskiego wyszło w Królewcu roku 1684 w 4ce pod tytułem: Regni Poloniae jus publwum a Nicoldo de Uhwałkowo Chwulkowski. Nierównie wyższy pisarz w tyra przedmiocie a spółczesny i przeciwnik Chwałkowskiego był Krzysztof Haitknoch; pominąwszy wiele jego ciekawych i głębokich rozpraw, ma szczególną wagę jego: Respublica Polonica duobus libris tllustrata etc. Jeuae 1678 1687 w Frankfurcie i Lipsku 1697 1699 w 8ce.

Na początku XVIII wieku niepospolitą sobie zjednał sławę Mikołaj Zalaszowski archidyakon poznański (f 21 września 1703, mając lat 73) którego Jus Regni Poloniae ex statutu et constitittionibus ejusdem regni et M. I). lit. collectum etc. Posnaniae typis acadm. 1702. 2 Decembris in foL Powtórne wydanie w Warszawie 1741 in fol. U tomy. W pierwszym tomie jest wyłożone prawo publiczne, a w drugim prawo prywutne cywilne polskie wszelkiego rodzaju. Dzieło to przed Czackitn najuczeńsze, u Prusaków było w wielkiem poważaniu. Za Augusta III wyszło Godfryda Lengnicha: Jus publicum Regni Poloni (Gedani. T. I. 1742. T. II1746). Drugie wydanie, poprawne i powiększone Gdańsk T. I 1765 i T. II 1766 w 8ce. Dzieło to napisane jasno, dobitnie, krótko, uczenie, pracowicie i piękną łaciną; przetłumaczył takowe ks. Marcin Moszczeński professor retoryki j prefekt szkół Rzeszowskich w r. 1761, a Zygmunt Hekel uzupełnił w Krakowie 1838.

Od dawnych czasów konstytucye sejmowe ogłaszano drukiem; pojedyncze zbierali i razem wydawali:

Andrzej Pioirkowczyk O. P. Dr. i typograf wydał zbiór ikonstytusyi •całkowitych <od r. 1550 do 1643 w Krakowie. Niektórych wydawcą był w roku 1697 Mikołaj Schedel, ławnik miasta Krakowa, niektórych, mianowicie z r. 1699 kolJigiutn Ks. Pijarów warszawskie, inne wyszły w Lublinie w r. 1703 w drukarni Jezuitów.

Stanisław Kozuclwwfki cześndk jzienii wiełeśskiej zebra} i wydał za przywilejem królewskim konstytucye statuta i przywileje koronne i W. ks. litewskiego na walnyeh sejmach

« PoprzedniaDalej »