Obrazy na stronie
PDF

dzieła. Jestto pierwsza najobszerniejsza jeografia w języku polskim wydana. Autor zada] sobie wiele pracy i nie bezskutecznie.

Bezimienny wydal: Krótkie ale fundamentalne opisanie JBelearyjskich i Pythuzyjskich wysp Majorka, Minorka, Iwika i Formentera, z dowodniejszych i nowszych relacyi zebrane, i z niemieckiego przełożone r. 1756. Przyłączona karta pięknie rznięta wystawia położenie portu i miasta Mahoń. Nauka ziemiopisarstwa zyskałaby wiele, gdybyśmy więcej podobnych monografii mieli i z tak dobrem! kartami. Ale polsczyzna winna być lepsza.

Maciej Dogiel ur. 1715 f w Warszawie 24 lutego 1760 r. Wstąpił do zgromadzenia XX. Pijarów w Litwie. Jest wydawcą o ile mógł zebrać aktów publicznych królestwa polskiego, pod tytułem: Codex diplomaticus regni Poloniae et M. Ducatus Litlwaniae etc. Miało to dzieło obejmować sześć wielkich tomów in folio, lecz dla rozmaitych zwłaszcza politycznych okoliczności, wyszły tylko 3 tomy w Wilnie, to jest I. 1758. V. 1759. IV. 1764 r. Pozostałe tomy gotowe już zupełnie do druku , w rękopiśmie na wyższy rozkaz złożone zostały w bibliotece królewskiej. Adam Naruszewicz miał z nich do swojej historyi korzystać. Prócz tego wydał Dogiel: Limites regni Poloniae et M. Ducatus Litlwaniae ex originalibus et exemplis authenticis descripti et in lucern editi. Anno 1758 Vmae w 4ce. Jestto zbiór autentycznych dowodów częścią w łacińskim, częścią w polskim języku napisanych.

Harty jeogrnfiezne od r. 1636 do 1666 wydawali Jansenowie i Blaerivowie w Amsterdamie opatrując ogłaszane mappy Polski opisami. • .

Mikołaj Sanson od r. 1640 do 1666 przyrządził cztery mappy Polski rozmaitej wielkości a 15 szczegółowych.

Jerzy Freudenhamer wydał mappę Palatinatus posnaniensis r. 1645 rytą przez Gerarda Coeck, wytłoczoną przez Jana Bleaux w Asterdamie i od innych kopiowana.

Wilhelm, de Beauplan, mappa Ukrainy; delineatio generalia camporum sculpsit Guilhelnius Hondius, Gedani 1648 a 1650, a potem 1660 w Rouen, wraz skopiowana przez Sanson Jaillota i amsterdamskich kartografów.

Dahlberg wydał w r. 1669 mappę właściwej Polski do wypraw wojennych Karola Gustawa, ryta przez L. Cordier.

W roku 1680 wyszły plauy miast, Gdańska, Torunia, Elbląga, Rygi, Wilna, Lubliua, Zamościa, Krakowa u Friderika de Witt w Auiszterdamie, przeszły do rąk Covens i Mortier.

Delisle w r. 1703 wydał mappę Polski. Jaillot swoje ponawia. Ilonian w Norimberdze w r. 1706 sam rytuje i wydaje Mappę Polski.

W. r. 1739 Adolf Grot wydal kartę Kurlandyi, potem kopijowana.

W r. 1740 Władysław Łubieński wydając świat we wszystkich jego częściach w Wrocławiu zamieścił kartę Polski z Norymbergii.

Od r. 1748 do 1760 Ludwik Antoni Nicole de la Crois wydał geographie modernę z Atlasem.

Folino sam rył i wydał mappę Polski w Warszawie r. 1770.

Rizzi Zanoni wydal pod tytułem: Carte de la Pologne divise"e par provinces et palatinats, et de mensures prises sur les lieuoc 1772. Mappa ta z 25 arkuszy wybornie sztychowanych jest złożona; z których pierwszy zawiera przytoczony napis francuzki; drugi wystawia wizerunek powszechny Polski i Litwy służący do zrozumienia zbioru na 24 kartach wystawionego; trzeci arkusz stawia przed oczy plan miasta Warszawy z wizerunkami w około znaczniejszych tego miasta gmachów. W calem tem dziele, lubo tytuł ogólny i przypisanie do księcia Józ. Alex. Jabłonowskiego jest w języku francuzkim, tytuły jednak pojedynczych arkuszy są w języku francuzkim i polskim, nazwiska zaś miast, prowincyi i rzek na samejże mappie, są tylko w języku polskim umieszczone. Lecz na dwóch arkuszach wystawujących prowincye graniczące z państwem tureckiem i części one podług ówczesnego stanu jeografii, mianowicie zaś osady Tatarów Bessarabskich i Nogajskich i t. d. są także przyłączone wszędzie i napisy tureckie wlaściwemi tegoż języka charakterami. Dzieło to jedyne w swym rodzaju co do obrazu całkowitego Polski, jest owocem umiłowań prywatnych a w szczególności księcia Józefa Alexandra Jabłonowskiego wojewody nowogrodzkiego. Czyli do tej mappy, prawdziwy w potomności zaszczyt imieniowi Jabłonowskich jednającej, rząd krajowy się przykładał, nie wiem; lecz gdyby to w istocie było, zapewneby w przypisaniu wzmiankę jakowąś o tern uczyniono. Niemasz śladu żeby pod powagą rządu krajowego lub jego nakładem mappa Polski kiedy wydaną została, lubo wielka tego była potrzeba, gdy znaczne błędy w mappie Zanoniego do kosztownych sporów bywały przyczyną, jak n. p. doczytać się można, w historyi traktatów europejskich przez X. Franciszka Siarczyńskiego w Warszawie r. 1789. w tomie IV k. 307.

§. 96. Dziejopisarze, w Języku polskim.

Nie bez słusznej przyczyny Krzysztof Opaliński, Starowolski i inni ostro wytykali skażone uczucia obywateli i stan zwątlony Rzeczypospolitej i z trafnemi spostrzeżeniami występowali, środki zaradzcze nasuwali, ale wszystko bez skutku; gdyż wybiła nieszczęśliwa dla Polski godzina w polowie 17 wieku i odtąd we wszystkich punktach doznając srogich ciosów i nieszczęść, we wszystkich swych działaniach sparaliżowaną została. Sama tylko dzielność ramienia rycerskiego wracała stygnące już życie Rplitej i w tym stanie rzeczy zabrakło serca krajowcom do kreślenia swej niedoli, nie śpieszyli już z tą żywością, co dawniej opowiadać dzieje narodowe. Cudzoziemcy tylko zastępowali ich miejsce i nie mało pism czasem dość rozciągłych w niemieckim i innych językach zdarzenia w Polsce opowiadać, skład i stan Polski opisywać zaczęło. Polskich pisarzy jedynie prawie zajęły wojny kozackie i szwedzkie.

1) Samuel ze Skrzypną poeta (patrz §. 87. lit. f.) których wiele zdarzeń krajowych, spółczesnych sobie wierszem opisał i kozackie wojny za przedmiot do poematu obrał; przecież dzieła jego są więcej hlstoryą jak poezyą. Prócz wojen kozackich opisał szczęśliwą wojnę moskiewską 1634. Wojna ze Szwedami i Węgry przez lat dwanaście się tocząca. Legacya Krysztofa księcia na Zbarażu i Władysław IV król polski 1649.

2) Jan Stefan Wydźya biskup łucki i kanclerz krulowij Maryi Ludwiki Go'nzagi, żony Władysława IV a potem Jana Kazimierza napisał: Historya albo opisanie ivielu poważnych rzeczy, które się działy podczas tvojny szwedzkiej w królestwie polskiem od r. lb'55 do 1660. Dzieło to było rzadkie, bo mała liczba exemplarzy wytłoczona została. Zajmuje go najwięcej obrona królowej Ludwiki, jej czyny i przymioty. Pismo swe najeża zdaniami starożytnych pisarzy czerpanemi. Gorliwie zajmujący się badaniem naszej przeszłości Władysław Kazimierz Wójcicki zrobił nowe wydanie dziełka Wydżgi z dodaniem dobrze wypracowanego żywota, dając napis Wydiga Jan Stefan i jego pamiętnik w 8ee 1852. Tenże, wydał z ręko.pismu:

3) Jerlicza Joachima Latopisiec albo kroniczka różnych spraw i dziejów dawnych i teraźniejszych czasów z wieku

1 życia mego na tym padole płaczu od r. 1620 do 1673

2 tomy w małej 8ce Warszawa 1853. Pamiętnik teu jakkolwiek suchy nie jeden przecież szczegół ciekawy zawiera. t,

4) Niepospolity maluje się charakter Maryi Ludwiki w jej listach do pani de Choisy, które p. Granier de la Mariniere odszukał a Alexander hr. "Przezdziecki przełożył z francuzkiego. Jestto jeden z najwyborniejszych pamiętników z czasów zdobycia Warszawy przez Szwedów 1656 skreślony poufale przez jedną z bohaterów tego pamiętnego wypadku. Biblioteka warszawska roku 1851 takowe zamieściła.

[ocr errors][ocr errors][ocr errors][ocr errors]
« PoprzedniaDalej »