Obrazy na stronie
PDF

bicki po wzięciu Krakowa przez Gustawa króla Szwedzkiego r. .1655 uchodząc za granicę zastępcą go swoim w rządach dyecezyi i katedry (bo i kapituła była się rozjechała) wyznaczył. Gdy król szwedzki opanował Kraków, pokazywał mu Starowolski kościół i groby królów, a stanąwszy u grobu Władysława ?^okietka, powiedział monarsze szwedzkiemu: Ten prawi zbiegi po trzykroć z tronu, ale po trzy kroć się wracał i królem polskim umarł. Na co mu Gustaw odrzekł: Z Łokietkiem tak się stało, ale co wasz Jan Kazimierz, ten się niech powrotu swego nie spodziewa. Na co Starowolski, przy starości i poczciwości śmiało powie: Deus mirabilis et fortuna mutabilis. Co posłyszawszy król kapelusza uchylił i starca pilniej słuchał, poczem z kościoła wyniósł się chyłkiem, a za nim jego Szwedy. Zakończył życie dnia 27 kwietnia 1656 przyczyną do śmierci był mu tał i smutek, gdy Szwedzi na umowy niezważając, zlupili miasto i nieprzepuścili domom Bożym, a z trumny srebrnej grubo pozłacanej, wyrzucili ciało S. Stanisława bisk. i męczennika. Płodne jego pióro zbogaciło literaturę mnóstwem rozmaitego dzieł rodzaju. Dla obszernych wiadomości historycznych Warronem polskim nazwany, od innych zaś poliliistorem. Micler przytacza pism Starowolskiego 46, Siarczyński 48, Niesiecki 30, Łętowski 48. Starowolski pisał dawne i spólczesne dzieje. Jestto jeden z najniezmordowanszych pisarzy, pisał we wszystkich niemal przedmiotach. Nas tylko dzieła jego czysto historyczne zatrudnią, któremi są: De rebus Sigismundi I Reg. Pol. Crac. 1616, dzieło bardzo rzadkie, Józef Załuski nadmienia że z rozkazu Zygmunta III miało być skonfiskowane. 2) Sarmatiae bellatores Colon 1631. Stu trzydziestu bądź królów, bądź wodzów, bądź wojowników narodu polskiego opisuje. 3) Scriptorum polonicorum Ilecatontas. Frakf. 1625. Wenec. 1627. Tych żywoty sławnych pisarzy więcej jak stu opisał, ale w tern dzieje przebija wielkie niedbalstwo, krótkość czasem nadzwyczajna > pochwała niezasłużona. 4) De claris oratoribu8 Sarniatiae, Florent 1628. W piśmie tern zostawił nam

Starowolski szacowną historyą wymowy polskiej. Uważa on, że nauki w Polsce mocniej wzrastały od założenia akad. krakow. przechodni potom przez poczet sławniejszych w naukach, a szczególniej w wymowie ludzi, odosobniając każdego przez właściwe cechy, i przytaczając wiadomości niektóre z historyi ich życia. W dalszym ciągu okazawszy ■w prawach i zwyczajnych krajowych szczególniejsze przyczyny i pobudki do doskonalenia daru wymowy, wylicza przeszło 100 mówców, tak w łacińskim jak ojczystym języku, którzy zaszczycili wymową swoją wiek Zygmuntów złoty dla nauk polskich. Wspomina jeszcze w piśmie tein wielu żyjących za jego czasów mężów, którzy słynęli z nauki i wymowy. Niedbalstwo jednak w przytaczaniu dzieł, w daniu sądu o ich zaletach i wadach, a nadto rozrzutność w pochwałach niezasłużonych kazi to pismo. Nadmienić tu wypada, że pierwszy to pisząc, tysiączne miał do pokonania trudności. 5) Monumentu Sarmatarum sepulchralia Craców 1655. Jestto zbiór napisów grobowych po różnych kościołach polskich. Braun surowy krytyk należne oddaje pochwały tej pracy która tem jest ważniejsza dla history), że wiele tych napisów grobowych już odtąd zaginionych, pozostało jeszcze w pamięci. 6) Penu historicum seti de deoctra et fructuosa ratione historias legendi. Wenec, 1620. Rzym. 1653. 7) Eques -polonus Wenec. 1628. 8) Stan kraju z różnych stanowisk wzięty w niewielkiem dziele jeograficznem statystycznem pod napisem Polonia sive status regni Połoninę. Coloniae 1632 jest pracą jedyną Starowolskiego nad którą jak głęboko pomyślał, tak należycie wypracował i zwięzłej dopiął zupełności. Prawdziwy statysta śledzi swym wzrokiem sprężyny które poruszają Rzplitą i o jej losach stanowić mogą, dostrzega nowości, którego w lat dwadzieścia do powtórnej edycyi w Gdańsku 1652 skłoniły. Dzieło to zastanowiło statystę niemieckiego Konrynga, który je przedmową pomnożył i trzeci raz wydał z dodaniem tablic jeograficznych w Wolfenbicie r. 1656. Czwarte wydanie podług Konrynga przedrukowane wraz z dziełami Surmaliae bellatores i Scriptorum Polorticorum Hecatontat wyszło w Wrocławiu u Konia 1734 pod tytularni S. Starowlscri Iractuttis tres. Dzieła Polonia przełożone na język polski wyszło pod napisem Opisanie królestwa polskiego przez S. Staropolskiego w Wilnie u XX. Pijarów 1765 w 4ce. Nieuważal tlomacz w przedmowie podpisany Win. Franc. Gołębiowski Re. Ro. że jak pierwsze wydanie tego dzieła, wystawiało obraz Polski za Zygmunta III; tak w drugiem przez autora pomnożone, zmiany które za Władysława IV pozachodzily, wciągnięte zostały. Zresztą przekład ten tak jest lichy, że częstokroć trafnych uwag Starowolskiego tłumacz wcale niezrozuinial i dla ułatwienia sobie pracy myśli lub zdania całkowite opuszczał. W jeżyku polskim wydal: 1) listy tureckie, Kraków 1618, 2) Dwór cesarza tureckiego, Kraków 1647, 1649, 1715, 3) Dyskurs o wojnie tureckiej bez miejsca i roku, 4) pobudka na Tatarów, Krak. 1618, 5) Votum o naprawie Rzplitój, Kraków 1625, wniósł myśl o dzisiejszych zakładach dobroczynności, pisząc między innemi rzeczami o zniesieniu próżnowania. 6) Prawy rycerz. Krak. 1632 i 1648. 7) Rrformarya obyczajów polskich. Dzieło to po kiłkakroć było przedrukowane, najlepsza zaś edycya wyszła za staraniem Stanisława Witwickiego biskupa poznańskiego w Warszawie u Pijarów 1692 w 4ce. Książka ta jak się wyraża Starowolski była napisana dla tych, u których białe jest czarnem, dobre ziem, potęga sprawiedliwością, wola prawem, upór słusznością, krzywda odpustem, niewstyd świątobliwością, utrata pochwałą, obżarstwo grzecznością itp. 8) Zguba ojczyzny, starye wojskowe, bez miejsca i roku.

Wyliczone dzieła kreślą rysy historyczne, w których światło prawdy dostrzegać się daje. Narzekania w nich częste na skażenie i nadpsucie się rzeczy narodowych natchnione są gorliwem uczuciem miłości ojczyzny; tam żywym i ostrym kolorem odmalowane są usposobienia owego czasu, sposób widzenia przejęty.

Paweł Potocki (był bratem stryjecznym Rewery Potockiego) kasztelan kamienicki pojmany w czasie wyprawy na północ, lat 13 przebywał jako jeniec. W bitwie pod Cudncwem o nialo życia nie stracił. Uwolniony posłował do stolicy Apostolskiej, i tara z powodu głębokiej swojej nauki szczególniejsze względy pozyskał. Umarł 1674. Dzieła jego wydał Józef Załuski pod napisem Opera omnia etc. Warsz. 1747. zawierają Saeculum bellatorum et Togatorum vel centuria clarissimorum virorum Polonorum. Moscovia vel narratio de moribus nionarchiae Russorum. Historico-politicus sive quest. histor. et civiles ex 3bus libr. prim. Titi Livii. Exercitationes oratoria?.

Andrzij Święcicki odebrawszy wykształcenie w szkołach jezuickich, przebywał na dworze uczonego Stanisł. Łubieńskiego biskupa płockiego, a później sprawował urząd pisarza ziemi Nurskiej. Wypracowane przez niego dzieło pod tytułem Topographia sire Masotiae descriptio Warsz. 1634 w 4ce przez syna jego Zygmunta wydane i wspomnionemu biskupowi przypisane. Oprócz tego napisał Święcicki życie Andrzeja Noskowskiego w języku łacińskim wydane także przez Syna Zygmunta.

Marcin Zeiller Gdańszczanin wydał Nona descriptio regni polamae et 31. Ducatus Lithvaniae etc. 1657. przedrukował Micler Mag. Collect. Histor.

Wilhelm Beauplun rodem z Normandyi służył jako inżynier i artylerzysta pod Zygmuntem III i Władysławem IV. On wystawił twierdzę Kudak nad Dnieprem z polecenia hetmana Koniecpolskiego, z którym wszystkie odbył wyprawy na Ukrainie. Powróciwszy do ojczyzny wydał opis tego kraju tak dokładny jakiego od owych czasów nie miano pod tytułem: Uescription de /'Ukrainę et des prorinces adjacentes (Rouen J650 i 1660). Niepospolita w tem piśmie okazuje się zdatność i rozsądek trafny. Opis ten przełożył na łacinę Micler r. 1762, na polskie Julian Niemcewicz 1822 i umieścił w pamiętnikach o dawnej Polsce.

Andrzej Celtaryus napisał dzieło jeograficzno-statystyczne i nieco historyczne pod tytułem: Regni poloniae regionumque omnium ad id pertinentium novissima descriptio Amstel: 1659 w 12. Przedrukował Micler de Kolof w tom. I .p. 497—660. r. 1762. Wyłożywszy autor w krótkości dzieje polskie dawne i późniejsze podaje stan polityczny kraju i przystępuje nakoniec do właściwej jeografii podług prowincyi, przy każdem mieście wyliczając osobliwości. Mało uchybień i dobrze jest napisane.

Jan Stanisław Formankouicz Dr. filozofii i professor akad. krakow. wydał: Jeographiae compendium succincla tnethodo dispositum. Cracov. 1671. Poprzedza jeografia matematyczna, dalej następnie polityczna o Polsce najobszerniejsza. Autor dzieli ziemię na sześć części to jest Europę Azyą, Afrykę, Amerykę, ziemie północne i południowe: terra arctica et antartica:.

Peregrinacya albo pielgrzymowanie do Ziemie świętej JO. Pana Mikołaja Krzyszt. Radziwiłła przez X. Tomasza Tretera kusztosza Warm. językiem łacińskiem napisana i wydana przez X. Andrzeja Wargoc/iiego na polski przełożona. W krakow. 1683 w 4ce.

Władysław Ahocander Łubieński (ur. 1703; uczył się w Kaliszu u Jezuitów, podróżował po Francyi i Włoszech, 1741 pisarzem wielkim koronnym; przeszedłszy różne stopnie kościelne, 1758 arcb. Lwowsk. a potem Gnieźnieńskim). Szacowne jego dzieło: Świat we wszystkich siuoich częściach większych i mniejszych, to jest w Europie, Azy i i t. d. jeograficznie i historycznie określony, z opisaniem religii rządów, rewolucyi, praw, zwyczajów, skarbów, ciekawości i granic każdego kraju, z autorów francuzkich, włoskich, niemieckich i pohkich zebrany, przyozdobiony przez etc. r. 1740 do druku w wrocławskiej Szląsku akademii Boc. Jezu dla ciekawego, a niepróznującego podany in fol. 656 stron. Na czele jest dedykacya do Augusta III, dalej wizerunek tegoż monarchy, jako tóż i autora dzieła, pod którym ostatnim podpis Strachoweki sculpsit VratislaviaeMappy zaś całego świata i jego części, sztycliowane w Norymberdze, przypadkowo zapewne do tego przyłączone są

« PoprzedniaDalej »