Obrazy na stronie
PDF

zostalych po śmierci ojca papierów rozpoczął dzieje Polski XVII wieku, pełnego wielkich wypadków, które jak zwykle bywa, wielu do pisania skłoniło. Syn niższym jest w kunszcie historycznym, choć obszerniej szczegóły opisuje; opowiadanie jego idzie leniwo, nie wyświeca przyczyn i ich nie okazuje, dzieło jego nosi tytuł: Rerum polonicarnm ab exeessu Sigismundi Augusti lib. 12 Francofurti 1672. I) Lipski Andrzćj kanonik krakowski, scholastyk płocki kustosz gniezn. i sekretarz królewski, wyczytawszy co Baroniusz przypisując jedynasty tom histor. kościelnej Zygmuntowi III na jego pochwałę powiedział, chcąc także swema królowi dać jakiś dowód przychylności, skreślił treściwie i potoczystym stylem, kilka pierwszych lat panowania Zygmunta III od 1588 do 1595. Pisząc dla dworu rzymskiego, wszystko w korzystnem dla króla wystawia świetle, wychwala jego prace i gorliwość w przywracaniu zachwianej w Polsce powagi stolicy apostolskiej; jako urzędnik nadworny, do tajemnio niektórych przypuszczony, nie tłumaczy historycznie, jak się co stało, ale tylko dobrze wszystkim wiadome zewnętrzne wypadki opowiada. De rebus gestis Sigismundi III Pol. et Svec. llegis brevis naratia Roma e nb. Aloys. Zanettum 1605 in 4to maj. Krótkie to bo tylko dziesięć kart obejmujące pismo pokazuje wielkie Lipskiego do historyi zdolności, które później Zaniedbał.

1) Jakob Sobieski (patrz §. 65 lit. g.) opisał 40 tylko dni trwającą wojnę chocimską, w której garstka Polaków z męstwem godnem Termopilów obrońców, siadłszy nad Dniestrem, zasłoniła piersiami ojczyznę i oparła się ogromnej potędze Osmana, który był, jak niegdyś Xerxes niezliczone zastępy z trzech części świata na pognębienie Polski sprowadził. Dwóch młodych książąt Władysław królewicz i Osman w imieniu tylu narodów szli tu z sobą w zapasy, jeden o panowanie nad światem, drugi broniąc swojej ojczyzny. Tak świetną dla oręża polskiego wojnę, która .się odnowieniem dawnych z Portą sojuszów skończyła, Sobieski, przydany od sejmu kommissarz, który na wszystko w łasnemi patrzał oczyma i do rokowań z Turkami cayiMiie należał, opisał stylem potoczystym, gładkim i poważnym, dobrą łaciną z wyszczególnieniem narad i zostawił godny tak wielkiego zdarzenia pamiętnik. Opis obozu i wojska polskiego, gdy po zawarcia pokoju, po zbudowanym na Dniestrze przez Turków moście przechodzić jęli, równie jak opisanie obozów Tureckich, jest pięknie skreślonym obrazem, który obok podobnych ©pisólw w Tucydydesie i Tacycie śmiało stanąć może. Dzieło jego nosi napis Commentarioritm Ch&tinensis betti libri toe*. Dantisci 1646. W r. 1854 wydał Wolf księgrza w Peters\ bnrgu Sobieskiego Pamiętnik wojny Chocimskiej; przełożył z łacińskiego Władysław Syrokomla (Lud. Kondradowicz). Dalszym ciągiem tego pamiętnika Sobieskiego Jest Kuszewicta cpis poselstwa X. Zbaraskiego, do Turcji r. 1622.. W tern miejscu dodać wypada iż zapomniano o drugióoł, jeszcze ciekawszym Sobieskiego, dziele: Historya bezkrólewia po śmierci Zygmunta III i obrania Władysława JIr, w któtem daje dokładny opis trzech sejmów; kreśląc dzieje czasów burzliwych, kiedy z powodu kłótni między dyssidentami i katolikami o mało co, do wojny domowej nie przyszło, m) Jan Innocenty Petrycy Doktor medycyny i professor Akadem, krakow. zostawszy w myśl swojego ojca hietoryografem akademii napisał historyą polską dwóch łat (1620 i 1621) wojaę a Osmanem obejmującą: Historia rerum in Pohnia gestarum etc. Kraków. 16J2 i 1637. To drugie wydanie zawiera już i historyą wojny chocimskiej.. Petrycy korzystał z pamiętników Sobieskiego. Gzyny i zdarzenia dokładnie opowiada niewyłuszcza jednak dobrze pobudek. Chciał naśladować:

styl Tacyta i jego słowy i okresami asbraja się i ztąd

pochodzi osobliwsza stylu jego ciemność.

§. 78. Je«crHfl». Podróże I karty Jeogrnfl

*/ne. Z kolei przebieżmy szereg podróży po wtasnym kraju i opisy Polski przez Polaków.

■a) Maciej z Miechowa (zobacz §, 65 lit. f.) błędne wierci o krajach północnych, jeszcze przez Greków rozsiane, w książce Opisanie dwojej Sarmacyi prostować1 począł. Tractutus de duabus Sarmatiis. Kraków 1517. Wiedeń 1518. 3o llesctriptio Sarmatiarum Asianw et Iźwopianm etc. Kraków 1521 in 4to. Pierwsza Sarrnacya jego rozciąga się od Wisły do Donu; druga, gdzie wówczas różne hordy Tatarów koczowały, od Donu do morza kaspijskiego. Dzieło na owe czasy wyborne, które zaraz na język niemiecki, a wkrótce i włoski przełożono, na jęeyk polski przełożył go Andrzej Glaber z Kobylina. Krak. 1535.

b) Kromer Marcin (§. 77. lit. d.) wydał najlepszy opis Polski w dwóch księgach. Polonia sive de situ, populis, moribus, magistratibm et Republica regni Polanice libri duo. Bazylea 1568. 'm fol. Kolonia 1577 in 8voi 1578 in 4to i przy hist. Kromera, edycyi w Kolonii 1589. Dzieło Kromera Polska czyli o połażeniu, obyczajach, urzędach i Rpltej królestwa pols. ksiąg dwoje przełożył z łacińskiego notami i życiorysem autora uzupełnił Władysław Syrokomla (Ludw. Kondradowicz w 8ce Wilno 1853. Zawadzki.

«) Krasuiski Jan w r. 1550 kan. krak. i gnieźnieński synowiec Krasińskiego biskupa krakow. który go do Jezuitów wiedeńskich i do Włoch na nauki posyłał, był sekretaraem króla Stefana, Bawiąc w Bononii, z namowy Sygoniusza wydal r. 1574 Opis Polski (Joan: ■Crasinii. Polonia a-d Seren. et potentissimum Henri■cum Primum Yalesium Dni gratia utriusque Polonia Iiegum. Bononiae 1Ó74 in 12o). Opis ten co do jeografii dokładny, ale czasem błędny w wywodach historycznych np. nazwisko Mazowsza wywodzi od Maslawa. j Krasiński piszącjdla cudzoziemców dotyka wielu rzeczy które Kromer, jako wszystkim dobrze znajome pominął; mówi o obyczajach polskich, zwyczajach i ubiorach, o pochodzeniuPolanów wedle Kromera, o zaprowadzeniu religii^chrześciańskiej, wielkich przywilejach duchowieństwa i arcyb. gnieznien., o miastach Gnieźnie, Krakowie, Poznaniu i t. d. Dzieło to na język polski przełożone, wyszło z napisem : Krasińskiego Jana, Polska czyli opisanie topograficzno polityczne Polski w wieku XVI, oraz materyaly do panowania Henryka Walezyusza przetłumaczone, zebrane i objaśnione przez Stanis. Budzińskiego w Warszawie 1852 w wielk. 12. Krasiński(_szlachcic, chwali iż lud, to jest mieszczanie i chłopi od urzędów i wpływu do rządu jest odsunięty.

d) Prochnicki J. An. Kilka lat bawiąc we Włoszech wydał w Rzymie opis Polski i Litwy. Polanice brevis notitia, tam provinciarum, dignitatum Archiep. et Episc. Ord. Senat. Polonia et LitJwaniw et officialium. Romce 1600. Przedrukowane w zbiorze praw polskich Januszowskiego. Ten Prochnicki umarł arcyb. Iwo w. 1633 r.

e) Stefan Batory wysłał był Jona Sienińfkiego kasztel, lwowskiego do przejrzenia Podola i Ukrainy, który kraje te w kilku do króla listach opisał, ale te dotąd nie odszukano. Sieniński jednakże udzielił jak się zdaje, wyciąg Sarnickiemu Stanisławowi, który z tego powodu napisał jeografią całej Polski, Litwy i Inflant. Descriptio yeteris et novae Poloniae etc. in fol. ark. 21. Tu mówi najprzód o położeniu, granicach i podziale starożytnej Sarmacyi, wedle pisarzy starożytnych, rzecz pokaźnej uczoności, ale małego pożytku. Potem idzie abecadłowy i bardzo suchy spis miast, gór, rzek, jezior i miejsc znakomitych Polski, gdzie z powodu Lipska wsi swej ojczystej na Rusi, wywodzi swój rodowód. Najciekawsze opisy są miejsc na Ukrainie i trzech szlaków, któremi Tatarzy do Polski wpadali. Napisał także w r. 1578 topografią miast W. ks. Moskiewskiemu odebranych z kartą teatru tej wojny. Topografia locorum a Stephano Kege Moschis adeniptorum.

f) Obszerną jeografią Polski, Litwy i innych krajów napisał Gwagnin Alewander rodem Włoch z Werony, który wraz z ojcem swoi n Ambrożym, jako żołnierz w Polsce losu dla siebie szukał; jakoż Gwagninowie poleceni Zygmuntowi Augustowi przez wojewodę ruskiego Mikołaja Sieniawskiego weszli do wojska polskiego w roku 1561. Co się z ojcem stało niewiadomo; lecz syn Alexandcr mężnie sprawował się na wojnie inflantskiej pod hetmanem Chodkiewiczem, na wołoskiej i moskiewskiej za królów Zygmunta Augusta i Stefana Batorego; zyskał indigenat, i przez lat 18 dowodził załogą witepską, jako rotmistrz. Nauczył się języka polskiego, przejął obyczaje,' poznał naocznie wszystkie okolice rozległego naówczas królestwa, Polskę za drugą ojczyznę poczytał i milowa] i kilkadziesiąt lat na usługach Rplitej strawił. Przy schyłku życia, już zbroi na sobie nosić nie mogąc, jął się do pióra, mieszkał w Krakowie i tam po polsku swoję kronikę wydawszy, umarł 1614 roku mając lat 76. Wydal on w r. 1578 w Witepsku napisaną jeografią Polski i ziem do niej należących w języku łacińskim, której tytuł: Sarmatiae- Europeae descriptio etc. Cracov. 1578 in fol. Przekład Polski Marcina Paszkowskiego wyszedł kosztem Gwagnina w Krakowie u Mikołaja Loba z napisem Kronika Sarmacyjey europejskie']/ li. P. 1611. Dzieło to i dzisiaj z pożytkiem i przyjemnością się czyta.

g) Strubicz Macićj opisał Inflanty. Descriptio Livoniae 1577 8vo.

li) l?r. Lauremyusz podał w r. 1603 wiadomość o Mazowszu, opis Podola i niektórych jego osobliwości, i) Krzystanowkz Stanisław znakomity prawnik w książce: Status regni Poloniae eompendiosa descriptio Mogunt. 1606 mówi o samych urzędach.

« PoprzedniaDalej »