Obrazy na stronie
PDF

uczynić, pokonywał i tę trudność; kto się nie mógł zdobyć na pierwotwór, przyswajal narodowi obce dziela.

$. 68. Filozofii teoretycznie wcale po polsku nie wykładano, praktyczna zaś nie objawia się wprawdzie w systemach, ale w stroju pospolitym w przepisach i przykladach; także tłumaczenia mają wagę. a) Mikolaja Reja z Naglowic (zob. S. 55) główném dzie

lem jest: Zwierciadlo albo ksztali, w którym każdy stan Dziedo do planas snadnie się może swym sprawom jako we zwierciedle doskonały makarye przypatrzyć, Krak. 1568, powtórnie p. n. Zywol poc:- ad dha tych.cocheck ciwego człowieka, War. 1828. Dał w nim naukę, jak

pisać o swej epoce, się w każdym wieku prowadzić należy, rozłożywszy je tudi najdą the na młody, średni i w lata podeszły. Całą mądrość swoje bowiem najlep. jakiej śród ludzi i z książek nabył, tu złożył z calą syyinajurernici swobodą duszy i serca, z całą mocą i wdziękiem pi- syy oraz scavo, sarskiej wprawy. I dziwnie odbija się od Postyli (Krak. azonnego, poleze 1557, 71 i Wil. 1594), tudzież od Apokalipsy (Krak. Moje prayerayendi 1564), w których nic nie uwzględnia, rzbie po swojemu day pasow spolcze:

snych. od ucha co ślina przyniesie. Postyla krążyla i między katolikami, co spowodowalo, iż katolicy także się do

pióra wzięli.
b) Łukasz Górnicki (ur. w Krakowskiem okolo r. 1520.

Przeszedłszy nauki w Krakowie i Padwie, bawil jako
dworzanin przy biskupach krak. S. Maciejowskim, Ze-
brzydowskim, Przyrębskim i Padniewskim, następnie
został sekretarzem i bibliotekarzem Zygmunta Augusta;
dostawszy starostwa wasilkowskie i tykocińskie 1565,
złożył urząd i przesiadywał w Tykocinie; żonę Barbarę
z Bezdziede Broniewską utracił r. 1587, sam + okolo
r. 1602). Naczelném jego dzielem: Dworzanin Polski,
Krak. 1566 i 1639, War. 1761 i 1823. Pomysł wzięty
z włoskiego: Il libre del coricgiano przez Balcera hr.
Kastylioniego, lecz przedmiot, osoby, obyczaje są miej-.
scowe, własne." W rzeczy samej tém dzielem zarobił
sobie na nieśmiertelność; ucząc w niem jakim dworza-

nin być ma, wskazał nam, jak się wtedy rzeczy mialy
* Lowerfeld w swem studium o życiu inomach Górnickiego twierdziije, Dwo:

gamin" jest żywcem pozdlozony z Castilioniego , Jl Cortegiano, hak dalece, jena: welto, co g. napisal na pochwalę dworus titola pols., jest w oryginale whoskim pochwalą dware Wirzniczki Emili.

[ocr errors]

u nas. Są tu wprowadzone wszystkie stany, od króla poczynając, we własnych żyjących postaciach niejako działające, w całej krasie i z całym wdziękiem. Dzirje w Koronie Polskiej są raczej Pamiętnikami spraw i przygód, na które patrzał z bliska od 1538 do 1572, wyszły w Krak. 1637, War. 1750, 54, 1804, 28. Ruzmowa o elekcyrj, o wolności, o prawie i obyczajach polskich, Krak. 1616, War. 1750 i 1828, tudzież Droga do zupełnej wolności, Elbląg 1650, są treści politycznej i małej wagi, radził bowiem rządzić się jak Wenecya. Lecz ze względu na język nie mogą być zapomniane, równie jak Rzecz o dobrodziejstwach z Seneki wzigla. Krak. 1593, Wil. 1772, oraz Demon Sorrutis albo rozmowa złodzieja z czartem, Krak. 1624-26, gdzie czart dowodzi, że w tém nie jego wina ale samego złodzieja,

że się złemu oddał a cnoty pozbył. c) Stanisław Koszulski wytłumaczył Rejnhardu Lorychir

szu księgi o dobrym rządzie i wychowaniu, Wilno 1555, Kraków 1558. Także Cycerona księgi o powinnościach,

Wilno 1583, 1593, 1606 i 1766.
d) Gliczner Erazm rodem Wielkopolanin z miasteczka Żnina,

był pastorein ewangelickim w Grodzisku i Brodnicy,
umarł r. 1597; przelożył z greckiego na język polski
mowe Izokratesa o sprawowaniu państwa r. 1558. Także
tegoż r. wydał: h'syążki o wychowanyu dzieci. Jest-to
pełny traktat wychowania, od urodzenia dziecięcia, aż
do jego wyjścia na świat. Książeczka Glicznera zapo-
mnionà i lekceważona, godna być zaliczoną do dzieł
pierwszego rzędu prozy polskiej.
Sebastyan Petrycy (ur. w Pilźnie, uczył się w akade-
mii krak i r. 1583 został dokt. filozofii; po kilkunasto-
letniem uczeniu tu filozofii jeździł do Włoch dla wydo-
skonalenia się w sztuce lekarskiej i uzyskał stopień
w tym zawodzie w Padwie. Zwiedziwszy Niderlandy,
Francyą i Niemcy, uczył tejże sztuki w Krakowie aż
do 1603; 1604 został nadwornym lekarzem Bern. Ma-

MS --, 'n wonde askeri +

ciejowskiego a 1606 carowej Maryny, i po zabiciu Dy-
mitra więziony przez póltora roku przekładał w więzie-
niu na język polski Horacyusza (wyszedł w Krak. 1609).
Odtąd niewiadome są szczegóły jego życia, prócz tego,
że udzielał swej pomocy lekarskiej w Krakowie pospo-
litemu ludowi i że przeznaczył fundusz na utrzymanie
dwu uczniów i historyografa przy krak. akad.; † 1626
w Krakowie). Ze szczególną starannością o czystość
języka przełożył: Polityki Arystotelesow éj to jest rządu
rzeczypospolitej z dokladem ksiąg vśmivro, Krak. 1605.
Przy każdym rozdziale są jego własne przestrogi, a przy
końcu każdej księgi obszerne przydatki. Etyki Arysto-
telesow éj, to jest jako się każdy mu na świecie rząızic,
z dokładem ksiąg dziesięciorga, 1532 Części, w której
pięcioro ksiąg, krak. 1618. Ekonomiki Arystotelesvu ij
to jest rządu dumnowego z dokludem księgi dwoje. kra-

ków 1618.
f) Salomon Rysiński zwany inaczej Puntherus (był ka-

znodzieją ewanielickiego zboru i nauczycielem szkoly w Gdańsku, † 1626) pierwszy zebral przysłowia polskie i wydal p. n. Przypowiesci Polskie, centuryj osiennaście. W Lubczu 1618, Lubl. 1629 i Warsz. 1844. w Bibl. star. T. II.

$. 69. Prawnicy podobnie jak filozofowie nie pracują nad teoryą, lecz jedynie nad prawem obowiązującém. a) Jan Herburt Fulsztyna '(posłany przez Zygmunta I , Kacztelan

z przyrodnim bratem Walentym do Belgii, uczył się Sanocki... w Lowanium i zwiedził akademie niemieckie i francuskie. Naprzód sekretarzem królewskim, później został podkomorzym przemyskim, w ostatku kasztelanem sanockim, wiele poselstw odbywal). Prawa i ustawy obowiązujące zebrał systematycznie, wytłumaczył i wydal pod nazwą: Staluta i przywileje koronne, Krak. 1370

z polecenia Zygmunta Augusta. umar w listopadzie 1677 v. (vide polica) b) Bartłomiej Groicki (żył za Zygm. Augusta; najprzód

uczył synów Erazma Banka senatora krakow., później

został podwójcim, a na końcu pisarzemn celnej komory król. w Krakowie; w ścisłéj zostawał przyjaźni 2 Aug. Rotundem, Janem Cerazynem i Piotrem Rojzyuszem, sławnymi prawnikami). Zasługuje tu na miejsce jako pierwszy tłumacz prawa magdeburskiego, w miastach polskich prawem tém nadanych obowiązującego. Porządek spruw i sądów miejskich, Krak. 1558. Ariykuly prawa magdeburskiego, Krak. 1558. Ustawa płucy u sądów, Krak. 1562. Tyluly prawa inagdeburskiego, Krak. 1573. Summaryusz do porzą iku spraw i artykulów prawa magd., Krak. 1567. Ten postępek wybran jest z spraw cesarskich, Krak. 1582 r. Wszystko wydawane pojedyńczo często, razem zaś wyszło w Przemyślu r. 1760. Rękopism po jego śmierci znaleziony: Obrona sieról i wdów opiekunom i kuratorom, z łacińskiego na polskie przetłumaczony, wydali synowie Ga

bryel i Jan, w Krakowie 1605. c) Stanisław Sarnicki herbu Ślepowron, obywatel ziemi

chełmskiej, wojski krasnostawski, napisal obszerne dzieło
w XII księgach in folio z 1316 stronnic zlożone pod
tytulem: Slututa i metryka przywilejów koronnych. Ję-
zykiem polskim spisane i porządkiem prawie przyro-
dzonym a bardzo snadnym nowo zebrune, przez elc.
W Krakowie w drukarni Łazarzowey R. 1594.

Każda księga ma osobny nadpis: Isza opisawszy Interregnum, elekcyą, koronacyą, przysięgę królewską we czterech urzędach królewskich w wierności, w chowaniu jedności, w obronie, w sprawiedliwości, wszystko wielkie i walne prawo się zamyka. W drugiej księdze prawo duchowne. W trzeciej wojewodziej jurisdykcyi. W 4téj prawa nadwornego. W 5tej prawa kancelaryi. W 6téj prawa fisci skarbowego. W 7méj prawa rycerskiego. W 8méj prawa granicznego. W 9téj prawa grodzkiego. W.10tej prawa ziemskiego. W 1ltéj prawa komissarskiego. W 12téj prawa trybunalskiego. Część druga statutu Metrika statutowa, której są trzy części.

W lej są przywileje państw koronnych. W 2éj formularze pozwów, zapisów rozmaitych, pisania roków i innych prawnych. W 3éj consvetudines i exempla isagogica i practica, jako się przytrafialo przed sądem królewskim, ziemskim, trybunalskim etc. Ku przykładowi młodszych rzędem tymże jako idą dwanaście jurisdykcyi w pierwszej części statutu zebrane. Dzielo to zaleca się bardziej pięknym drukiem, aniżeli dobrém upo

rządkowaniem materyi. d) Jan Januszowski Łusarzowicz (ur. 1550 z ojca Łaza

rza Andrysowicza czcionarza krakowskiego. W mlodości poświęcał się naukom. Bawiącego na dworze Maxymiliana II wziął Mikołaj Firlej poseł polski do tegoż dworu do siebie i zalecił Zygm. Augustowi na sekretarza; za Szczepana był pisarzem poborowym, a 1577 objął ojcowską czcionarnią na siebie i doprowadził ją do doskonałości; 1587 przez Jana Zamojskiego nadano mu szlachectwo i wtedy przybrał nazwisko Januszowskiego; 1588 po śmierci żony zostawszy księdzem uzyskal plebanią w Solcu i kanonią kolegiaty sądeckiej; † 1617). U wspólczesnych zyskał był sobie imię wielkiego prawnika, napisał: Wzór rzeczypospolitej rządnej do ciała czlowieczego przystosowany, Kraków r. 1613. Na żądanie Mikołaja Firleja wojewody krak. wypracował i wydał w 10 księgach: Statuta, prawa i konstylucye kuronne, Krak. 1600, które jedrak sankcyi nie nabyły ze względu na błędy i opuszczenie niektórych

ustaw. Polszczyzna jego wzorowa. e) Teodor Rogala Zawadzki, zebrał statuta i uchwały sej

mowe do r. 1613 i ułożył je w polskim języku. W Krakowie r. 1614 in fol. pod tytułem: Compendium to iest krótkie zebranie wszystkich praw statutów i konstytu

cyi koronnych. f) Marcin Smiglecki (ur. 1572 we Lwowie; 1591 wstę

puje do zgromadzenia Jezuitów i w Rzymie uczy się teologii; w kraju uczył filozofii lat 4 a teologii lat 10;

« PoprzedniaDalej »