Obrazy na stronie
PDF

w zakresie sądownictwa spornego, dobrowolnego i administracyjnego (1). W Sandeckiem, w dobrach biskupa krakowskiego, w kluczu Muszyńskim, na rugu dwa razy do roku, w zimie i o św. Janie, odsądzają się sprawy o spadki, sprzedaż ról, o długi: a zatém rug odsądza sprawy dawniej podległe wiecom; w sprawach zaś dawniej rugowych o obrazę Boga, o czarodziejstwo, rozbój, lotrostwo, pod. starości ma moc uwięzienia i w więzieniu trzymania, póki nie zapadnie wyrok dziedzica (2). W wieku XVI w Mazowszu, w kluczu Sieluńskim, odsądzają na wiecu sprawy zarówno wiecowe i rugowe: o nieposłuszeństwo, szkodę w bydle i zbożu, pożar barci, niestawienie się na pozew,

[ocr errors]

nieodbywanie robocizny, zatrzymanie czynszu, niezapła. cenie czeladzi myta, oraz o lubieżność, świętokradztwo, cudzolóztwa, kradzież (1). W wieku XVIII, rug klucza Jaśliskiego, na mocy punktów X i XI ustawy, ma sobie poddane do sądzenia, oprócz rugowych, sprawy o swawoię i obrazę Pana Boga, tudzież i sprawy dawniej wiecowe, to jest wszelkie zbrodnie (2).

[ocr errors][ocr errors]

en

Oddzielenie więc władzy duchownej od świeckiej, to wielkie w porównaniu z światem starożytnym zdobycie,

zostało w znacznej części zniesione. Władza duchowna '. zatrzymując w swojem forum rozpoznanie ważniejszych

spraw, o rozwodach, małżeństwach, utraciła inne dawniej do duchownego sądownictwa należące i te wraz z rugami przeszły pod juryzdykcyą patrymnonialną: mianowicie o nieuczęszczanie do kościoła (1), do spowiedzi i sakramentów, o czystość obyczajów, o robotowanie w dni świąteczne, nawet o dwużeństwo. Konstytucya zapadła w Warszawie na konfederacyi generalnéj r. 1573, postanawiająca, że „poddanych respectu religionis panom nieposłusznych, wolno było tymże panom tak in spiritualibus, quam secularibus podług rozumienia swego karac", jakby stwierdzała prawodawczą sankcyą wtargnięcie ju. ryzdykcyi patrymonialnej w zakres duchownej.',

W wiekach XVII i XVIII, burgrabiowie w dobrach królewskich, w dobrach zaś szlacheckich i duchownych, ekonomi, administratorzy i komisarze, bez obecności wój.. tów, landwójtów i ławników, przyjmowali odwołania się od urzędów wiejskich i od wiec; rozsądzali sprawy, znali 8ądownictwo dobrowolne, sporne i policyjne. W większych szlacheckich dobrach szczególni 'oficyaliści zjeżdżali w tym przedmiocie. W obszernych dobrach Mikołaja Sienia

[ocr errors]

wskiego, komisarski sąd składał kapelan i kasztelan Sieradzki (1).

.. W sprawach wszelkiego rodzaju ostateczném miej. scem sądu i odwołania był sam dziedzic (2). W da. brach szlacheckich dziedzic rozpatrywał, odmieniał lub stwierdzał wyroki urzędu wiejskiego i sądu komisarskiego w sprawach prawa prywatnego a urzędu miejskiego w sprawach karnych: w tym razie miarkował wyrok lub skazanemu odpuszczał karę. Nie raz uboczne okoliczności wpływaly na złagodzenie wyroku: wdanie się kapłanów, łzy dzie. cięcia, albo żony nalegania. W sprawach karnych i prawa prywatnego, w dobrach duchownych, kapituły przyjmo. wały odwołanie się, ale w drugiej połowie XVII wieku, tego rodzaju sprawy podzieliły los spraw w prawie po.' lityczném; ich przeprowadzanie z odwołania się aż do ka.. pituł przestało być w użyciu. W dobrach królewskich: sądy referendarskie, oprócz sądownictwa politycznego, rościły prawo i do sądownictwa prawa prywatnego, kie, dy sprawa szła o rzecz nad 100 grzywien wartości, i do karnego kiedy szło o dobrą sławę, o zbrodnie, dawniej będące przedmiotem rug, i kiedy występek pociągać może karę surowszą od kary więzienia t. j., karę na ciele. W przeciągu dwóch wieków roszczenie to nigdy nie zostało zastosowane (3).

... (1) Archiwum Sieniawskie. 1714 - 1718. Sąd komisarski od sądzał sprawy o nadużycia podstarościch względem poddanych i skarbu, pretensye Starozakonnych do gromad względem długów; pretensye poiedynczych poddanych do gromad; sprawy pomiędzy gromadami a parochami i gromad pomiędzy sobą.

(2) Archiw. Sieniaws. Dekreta wszystkie zatwierdzane były przez samego hetmana Sieniawskiego; dekreta mają jego własnoręczne podpisy: „Approbuie Sieniawski” lub zamiast plag 120, „expedire per medium"; w inném miejscu dodaje. „Ten sąd na tych karaczów i na Zyda approbuie co zaś o Staresioło y tenże punkt approbuie.. excy-' pując tych gospodarzy co Pan Bóg nawiedził gradem, od tych pic nie biorąc ex quantitate defalkuie, ale in posterum żeby się bali y na gwałt biegli dać po 50 plag. Sieniawski” Rzecz ciekawa do dodania, že ogromne sztrofy w 200 talarów poiedynczemi wsiami wypłacano„in toto”. ".. (3) Akta Sądów Referend. 1722. Star. Ostrołęckie... (Można) karać gąsiorem, przez 3 dni po 3 godziny, a większe występki plagami y postronkami; kryminały zaś do sądów. referendarskich..

Tom II, Kolo sieh 1868,

W sądownictwie karném najdawniejszym kształtem powództwa było wołanie; w razie gwałtu, każdy dorosły mieszkający w gminie musiał się stawić zbrojnie do nie. sienia pomocy. Każde dziedzictwo miało swoje wołanie czyli hasło. Wołania już w wieku XVII ustaly, ustała bowiem solidarność pomiędzy dziedzicem a gminą. Drugim kształtem powództwa była mala fama, używany szczególnie w postępowaniu sądowém rugu; kształt możębny tylko przy rozwiniętém życiu gminy. Od wieku XVII powodem zwyczajnie był urząd wiejski, albo sam dziedzic, ekonom, oficyalista dworski, kucharz, pastuch, nareszcie który z gospodarzy wiejskich. Dla wykrycia prawdy, oprócz zeznania świadków, używano tortury. Próby wodą i rozpalonym żelazem były począt. kiem tortury, która więc sięga najdawniejszych czasów 'sądownictwa naszego. Ale dopiero w wieku XVII poczęto używać tortur z nader wielką skwapliwością. Na wsi, tortura była dwojaka: sądowa, za wiedzą urzędu i do-. konywana przez mistrza, i tortura pozasądowa. W razie gwałtownym, nie mając na podoręczu mistrza i narzędzi, uciekano się do tortury pozasądowej, w drodze admini. stracyjnej. Tortury pozasądowe, wykonywane z polecenia dziedzica albo urzędnika ekonomicznego, bez uroczystych form sądowych, były to proste męczarnie: bicie rózgami, wkręcanie palców do kurków rusznicy, powieszenie na belce stodoły za pięście, lub nogami do góry z potrącaniem powrozu; okurzanie dymem, kładzenie rozżarzonych węgli w zanadrze i t. d. Tortura pozasądowa była czystém nadużyciem, przekroczeniem władzy, przez ludność uważana jako gwałt i okrucieństwo. Równie okrutnemi były i używane kary. Włodarz, karbowy, pol. ny, za niepilność karani byli śmiercią; karbowy za branie pośladów zboża, za odmierzanie z czubem, 'karą szubienicy. Za kradzież skazywano na szubienicę (1); za zbie.

(1) Akta mieyskie Koniecpolskie. Decret Andr. Staniek Patrifamil. et Alberti Bambka villici v. Koniecpole in perdicion. suspension... respectu. fraudulentiae in praedio contractae. A. d. 1663. Actum in praedio Chrostoviensi... Osadzonych do baszty zamku koniecpolskiego... na zdanie z gromady o pewne zdrade y kradziesz... Administrator kazał sądzić w obecności swoiey, urzędowi koniecpolskiemu, t. i. Offio.

« PoprzedniaDalej »