Obrazy na stronie
PDF

ków (1), w dobrach królewskich przez burgrabiów lub dzierżawców. Wieca jak i urząd wiejski składały się z urzę. du wiejskiego, tojest: wójta i ławników, lecz ci w większym komplecie. Obecność urzędnika zesłanego od władzy patrymonialnéj odróżniała wieca, i w porównaniu z sądem urzędu wiejskiego większą im uroczystość nadawała. Tyl. ko tam, gdzie wieca zlały się z rugami, wymagano ażeby cała ludność obecną była. W wieku XVI wieca tracą, zna. czenie, odsądzają się nieregularnie, ludność ich unika.' W dobrach arcybiskupa gnieźnieńskiego „dla nieurodzajów, ubóstwa kmieci i zakłóceń politycznych” (2), przez lat kilkanaście zaniechiwano odsądzania wiec, na co kapituła głośno, lecz bezowocnie się uskarża. W dobrach kapituły włocławskiej upadek wiec przypisują wykupnu sol. tystw, lub podzielności pomiędzy kilku spadkobierców. W dobrach kapituły krakowskiej, w Pabianicach, utyskują że coraz wchodzi we zwyczaj wymierzanie kar mimo, wiec, co surowo zostaje wzbronioném. W dobrach biskupów krakowskich, już w wieku XVI wieca się odbywała w sposób opłakany; kapituła sama wyznaje, że dla okolicznej szlachty ich widok jest powodem zgorszenia i szyderstwa ze stanu duchownego, że nie trzymano się przepisów prawa, że dla uniknienia oskarżeń, nienawiści i pożogi potrzeba jest, ażeby do przewodniczenia wiecom nadal przysy. lano mężów obznajmionych i biegłych w prawie (3).

(1) Akta Kapituły Gnieźn. 1590. Judicia Colloquiorum alias wiecza. Compertes habentes petitiones subdit. suorum ad confratrs. ibid. delegatos ut iudicia Colloq. als. wiecza habeant... kapituła postanawia, ażeby wieca odbywały się koło ś. Marcina w obec dwóch kanoników i sekretarza Kapituły.

(2) Akta Kapit Gnieźn. 1571. Item ne hoc calamitoso tempore quo ubique laboratur magna rerum penuria et caritate iudiciorum colonis colloquialia als. wiecze faciat.

(3) Akta Kapit. Krakows. 1574. De subditis Eccl. benigne tract. et corrig. Quoniam persepe continget, iż poddani znacznieyszemi angar. poenisque durioribus q. ips. quandoq. excessus merentur affeciuntur, przecinaiąc drogę skargom, utyskiwaniom, nienawiściom postanowiono, ażeby się powolniey z poddanemi obchodzono.. quocies ad poenam aliquam pro exorbitantijsque ipsis colonis infligendam deveniend. est ne per ignorantiam juris et observantiae consuetudinis, factor in tali casu aliquid absurdi comittat. locandum esse Juditium bannitum villanu. idque adhuc adhibito ad illud uno atque altero

Tom II. Kwiedlen 1869,

W Sanockiem ludność nieochotnie na wieca się zbiera: ,' wójci wciągają do akt skargi, że przybywszy na miejsce

sądu, nikogo nie zastali (1). Na Rusi i w Mazowszu grzywnami i siedzeniem w gąsiorze musiano zmuszać do przy. chodzenia na wieca (2). Wekonomii Samborskiej, w wie. ku XVII, od lat kilkudziesięciu ustały wieca czyli sądy zborowe, na co utyskują komisarze ze stanowiska um. niejszenia dochodu / kar sądowych (3). W Starostwie Stryjskiem gromady muszą się opłacać władzy patrymonialnej za każdorazowe pozwolenie na odprawienie wie.. ca (4). Wreszcie we wszystkich podgórskich okolicach,

probo viro Juris et usitate observantiae perito et secundum quod ipsi Jullitio, presidentes decrey. tale pena pro tali delicto esse patrato iufligendam. Caeterum ut subditi Ecc. Carceribus Turris Castren. prout ut nuper in aliquot casibus contigerat, mancipentur suis dom. Reverend. non fuit visum cum né Ordo Ecclesiasticus apud seculares male audiat etc.

(1) Akta Sanock. 1522. Judex Scultetorum protestatus est. Nobilis Adam M slowsky Scultetus de Iskrzynia et Judex Scultetorum protestacionis fecit de sua diligencia quia erat paratus Judicium celebrare Scultętiale pro die hedierna cadente sed propter absenciam Scultetorum S. Scabinorum coram Jus residere consuetor. Judicia Scultetialia non sunt celebrata.

(2) Akta Sądów Referend. Manuał. księga 48. 1650. Grodzka Wola v. Samuela Grzybowskiego. Do gromad wszyscy stawić się mają pod winą siedzenia przez dzień cały w gąsiorze, nie czyniąc żadnych prywatnych schadzek między sobą pod surową karą, a który nie może stanąć, to ma się opowiedzieć przez żonę lub czeladnika. Wieś ma być obwieszczona, a gromadzie dviem wprzód albo trzema dniami. Akta Sąd Ref. 1640. Nowy Jeżów, Szkło etc. a Sta. Jaworski; wsie skarżą, że „poddany który do gromady na wilki do stawu nie przyidzie, biorą po gr. 6 nie z roli ale z piecu; Sąd wyrokuie.. Stawać powinien ieden gospodarz z pułłanku a zagrodnik każdy oprócz rugowey gromady na którą wszyscy stawić się powinni.

(3) Revizya Ekon. Sambors. R. 1710... dawniey ostatniey zamożności a teraz wierutną pustynią iest; woytów nad kilka dawniey nie było. a teraz na kilkaset narachować może... 2 pod urzędu zamkowego wyłamują się, ziazdy publiczne do uchwały repartycyi woytowe skich in barbam urzędu zamkowego formuią. ubogich poddanych robociznami, daninami, biciem, kalectwem, grabieżem, gruntów gromad przywlaszczeniem czynią .. Sądy zhurowe dawali po kilka tysięcy duchodu. teraz od kilkunastu lat zupełnie zaniechane.

(4) Inwent. Starostw. Stryjsk. 1698, przez X. Dujardin. Wies Dobrzany. Za zbór wieś daie fl. 200 czyli od sądów dają chłopi cywki alias deski.. wieś Steniawa niżna.. Zbór roczny... iakn gromada zwykła za niego płacić, sami się między sobą sądząc, czyni do roku zł. 80,

gdzie ludność obok miłości kraju, zachowała duch niepod. ległości, wieca się utrzymały do wieku XVIII, oparte tam pie na bezsilnych przepisach prawa, lecz na potrzebie, zwyczaju i serc dzielności.

Obok wiec, przeznaczonych do odsądzania spraw świeckich, gajono rugi, przeznaczone pierwotnie do wylącznego odsądzania spraw duchownego zakresu. Począ. tek rug odnoszą do czasów Karola Wielkiego i wprowadzenia chrześciaństwa do Sasów; miały one na celu do. chodzenia pozornie tylko nawróconych, którzyby powracali tajemnie do pogaństwa. Inne zdanie późniejsze im źródło naznacza, bo widzi ich początek dopiero w wię ku XIII, za czasów Engelberta arcybiskupa kolońskiego (1216_1225). Stenzel w Szlązku rugi a dawne sądy du. chowne (sendgerichte) za jedno uważa; przeto im większą dawność przyznaje (1). Stwierdza to zdanie samo prawo saskie, które jasno świadczy o odsądzaniu ludowych sy. nodów duchownych, trzykroć do roku odbywanych, na które obowiązana była stawać cała ludność dorosła. Je. szcze w wieku XVI rugi pomimo licznych odmian, którym uległy, przechowywały się w niektórych starożytnych cechach, od wiec je odróżniających. Rozpoznawały one szczególnie czystość obyczajów, sprawy o dobrą sławę, sprawy sumienia i duchownego zakresu. Trzykrotne, podług świadectwa prawa saskiego, odbywanie na wzór sy. nodów duchownych; rozróżnianie nazwą tych co są obecni na wiecu od tych co przytomni są na rugu (Do wieku XV, pierwszych nazywano convicini lub conincolae, drugich parochiani); wchodzenie w sklad rugu, jeszcze w XIV wieku duchowieństwa (duchowieństwo wscho: dniego obrządku usuwa się z niego dopiero w wieku XVI) (2); przysądzanie grzywn na wiecu; przeznaczenie ich z wieca na dochód władzy świeckiej patrymo

. (1) Eichhorn, Deutsche Rechtsgeschichte. Tchuppe u. Stenzel, Urkundsammlung etc.

(2) Akta Sandec. 1519, król Zygmunt do Piotra Kmity starosty Przemysk... Questus est nobilis Syenko Therlyeczkij Pop. Ruthenus cum duobus suis nepotibus... contr. tua fidelit. ut eius officiales cogi ut interessent congregationibus rusticorum quod Sbori nuncupantur quib. ipsi cum sunt Nobiles interesse non tenentur Ideo si ita est ad is. eodem non competat etc.

nialnej, a z rugu na rzecz kościoła, wszystko to dowodzi, że rugi a dawne sądy duchowne, były jedném i tém sá. mém. Rugi w. przykarpackich rusińskich włościach nazy. wano zhorami, w Mazowszu licami (1). Kiedy na wiecu stawiali się ci tylko, których interes pociągał w drodze sądownictwa dobrowolnego i spornego, na rugu gospodarze, ich żony, dzieci i czeladź bez różnicy płci, wszyscy winni być przytomnemi. Czynnością tu wstępną jest złoženie oczyszczającej przysięgi, podług roty przez urzędnika ułożonej i odczytanéj (2). Zmienia się treść téj przysięgi, jak zmienił się z biegiem czasu rodzaj spraw na ru. gu odsądzanych. Już przed wiekiem XV odbywane pod przewodnictwem patrymonialnego urzędnika, tracą powagę sądów duchownych; lecz jeszcze w XV rozróżniają, sprawy ich juryzdykcyi podpadające, od spraw podpadających wiecom, i sądzą: tajny mord, czarodziejstwo, podpalanie, cudzolóztwo, gwałt, pogróżki, słowem wszel. kie sprawy, nie łatwo dające się pokonać i ująć po

[merged small][ocr errors]

stępem sądowym prawa pisanego. Juryzdykcya rugu, przeistoczonego na świeckie sądy, i dalej nie przestawała ulegać przekształceniu: w wieku XVI rota przysięgi oczy. szczającej, zawiera tylko przestępstwa przeciwko dzie. dzicowi, że ani słowem, ani czynem nie wykroczył prze. ciwko niemu i jego mieniu. Następnie, oprócz spraw za. kresu moralnego, rug odsądzał wszelkie sprawy dawniej przedmiotem wiec będące: rug i wiece stały się jedno i to samo. Różnica się zatarła: rug nazywano wiecem, a wiec rugiem. Sądownictwo dobrowolne, sporne, karne, policyjne i skarbowe, w zakres juryzdykcyi rugów weszło. W Starostwie Lanckorońskiem, jeszcze w połowie wieku XVII odbywały się cztery sądy odrębne, acz wszystkie pod powagą władzy patrymonialnej. Obok sądu skarbowego, w suchedni, o podatkach, retentach i robociznie; obok sądu wojewody wołoskiego względem spraw w halach zaszłych; obok wiec dwukrotnych, dla dolnych wsi, a czterokrotnych dla górnych, odsądzały się i rugi dwa razy do roku, na których sądzono według Boga, sumienia, prawa pospolitego (1). W Podlaskiem, już w wieku XVI zatracono odróżnienie wiec od rugów czyli lic. Lica aktykują sprzedaże, wydają zabrony, działają przeto

(1) Akta Sądów Referend. księga 18. 1670. Starost. Lanckorońs. v. Maryanny z Zmigrodu Zebrzydowskiey... W gromadzie stawać mają kmiecie, zarębnicy, zagrodnicy, chałupnicy, pilarzy, spólniki, zgola wszyscy kto swoje gospodarstwo y obeście ma także osobny sabieg prowadzi do zamku dwa razy polnym wsiom, górnym wsiom cztery razy w Makowie., dwór gromady w iednym dniu ma odprawować y żadnemi robociznaini nie obciążać.., kto nie przyidzie winę grzywnę y 1 dzień więzienia... księgi gromadzkie, w którychby wszelkie zapisy in caus. jur. et facti, decretor. obduct. przedaży, zastawy y inne między poddanemi contracty connotowane były (komissya) postanowiła y one gromadom swoim kosztem sprawić przykazała... od zapi. sów niebrać nic, ale tylko od extraktu.... bez napisania dekretu w cięższych występkach, mianowicie więzieniu y ciążeniu, pod przepadnienie y większym nad 10 plag karaniem nie ważył się karać. W poniedziałek suchedniowy woytów y przysiężników rachunek słuchać, zagaiwszy sąd skarbowy o retenta podatkowy robocizny; woiewoda wołoski z wójtem wybiera dań od owiec i hal i raz do roku ma sądy.. Zamek ma sporządzić spis powinności y do podpisu sądu podać.. Sądy Rugowe podstarości lub inny deputowany odbywa dwa razy do roku z wóytem i przysiężnikami, winy, połowę na farę, połowę na zamek salvis obvention. Deputatom.

« PoprzedniaDalej »