Obrazy na stronie
PDF

i względem sprzedaży trunków (1). Možność zarobko. wania była ograniczona dla kmiecia: dziedzic miał bliższe do najmu prawo niżeli obcy: mógł nawet zabronić chodzenia na zarobki do cudzego dziedzictwa. Dziedzicowi służyło prawo przymusowego najmowania za cenę, którą sam ustanowił. Kmieć nie mógł wynająć pola na cudzém dziedzictwie, dopóki znajdowały się pola puste u własnego dziedzica (2). Produkcya kmiecia była ogra. niczoną pewnemi zastrzeżeniami; pewną tylko liczbę lokci płótna mógł bielic; chować pewną tylko liczbę wołów, krów i owiec (3).

Zatwierdzenia dziedzica daleko ściślej wymagane byly, gdy chodziło o dobra nieruchome. Względem zaś dóbr ruchomych, im kmiecie zamożniejsi byli, im mniej władzå patrymonialna ciążyła, tém więcej zostawało wolności czynienia aktów i przyjmowania zobowiązań.

U dołu całego urządzenia juryzdykcyi patrymonialnéj, jak i przed wiekiem XVI, pozostał urząd wiejski. Oso.

[ocr errors]

bami ten urząd składającemi były, jak i dawniej, wójt . i ławnicy. . W dobrach szlacheckich prawo z roku 1420, pozwa. lało dziedzicom odjąć nieposłusznemu sołtysowi jego soltysostwo i sprzedać je komu innemu, albo też na samego siebie, oszacowawszy urzędownie, zapłacić. Statut r. 1510, wzbronił sołtysom i wójtom sprzedawać sołtystwa i wójtostwa, lub zastawiać je bez dozwolenia dziedziców. Statut roku 1563 i drugi jednobrzmiący z roku 1598 ogłosił, że wszystkie sołtystwa i wójtostwa są na skupie. Odtąd dziedzice korzystali rozlegle z tej przez prawodawstwo im na. danéj wolności, i w żadnych szlacheckich dobrach nie pozostali wójci w rozumieniu dawnego prawodawstwa. W dobrach duchownych większą część wójtostw wykupiono; jeżeli zaś które pozostawiono, obierano je z wszelkiej juryzdykcyi. Przed wejściem w posiadanie wójt winien był przed aktami zrzec się prawa stawania w sądach krajowych przeciwko dziedzicowi; poddawał się pod nieodwołalną juryzdykcyą władzy patrymonialnej, która w razie zajść po. zywała do swego sądu, lub oddawała sprawę do rozsądzenia ławnikom ze wsi poblizkich (1). W dobrach króle. wskich wielka liczba wójtostw zostały wykupione, lecz większa jeszcze przy posiadaniu została, ale urząd ten: utracił dawne znaczenie. Konstytucyą roku 1607 nakazano, ażeby wójtostwa dawane były zasłużonym w wojsku. ludziom, przeto szlachcie. Konstytucya roku 1662, zabraniając rozdawania soltystw komu innemu jak szlachcie, ogłosiła wszystkich posiadaczy nieszlachtę za wywłaszczonych, a konstytucyą roku 1669 rozciągnięto postanowienie to i do dóbr ekonomicznych. Tym sposobem wójci z urzę. dników ludowych stali się urzędnikami mającemi przesą. dy, zwyczaje i prawa szlachty, a przeto w oczach gminy przestali być jej obrońcami: widziała ona w nich ludzi zinterésem obcym i prawie wszędzie interesowi ludowemu przeciwnym. Dla wsi ich juryzdykcya a nawet sama obecność, stała się tylko powodem zajść, sporów i ucie. miężenia (2); prawie wszędzie dzierżawcy dóbr, nie bez za.

(1) Regestrum privilegiorum ab Ill. Rev. Episcop. personis bene meritis concessorum ab an. 1654.

(2) Revisio provent. Oecon. Sambors. 1669. 5ta Declaracya Possessorowie woytowstw nad opis przywileiów pozwalaią sobie

dowolenia ludowej gminy, odbierali im sądową, władzę. W obszernéj ekonomii Samborskiej, na widok uciemięzeń i nadużyć ze strony wójtów, kommissya wysadzona z ra. mienia sejmu, na zawsze im odebrała juryzdykcyą. Toż . samo uczyniono w starostwie Przemyskiem. W Stryjskiem przy rozdrobnieniu pomiędzy spadkobiercami sołtystw, (w dobrach biskupa Kujawskiego, jeszcze w wieku XVI wskazywano na tę okoliczność, jako na przyczynę upad. ku juryzdykcyi wójtów) patrymonialna władza zawarowała sobie prawo naznaczenia jednego na sołtysa z juryzdykcyą (1).

We wszystkich innych starostwach juryzdykcyę wręcz zaprzeczano, lub pozwami przed Sąd Referendarski zawieszano i unieważniano. Tylko przy karpackich powiatach, gdzie pomimo konstytucyi, plebejusze zachowali posiadanie sołtystw, wójci pozostali urzędnikami ludowemi i lubionemi. W miejsce rzeczywistych wójtów, ponieważ wieś nie mogła się obejść bez przełożonego, w dobrach ducho. wnych, szlacheckich i królewskich, dawnych lentwójtów czyli zastępców wójtów, podniesiono do urzędu wójtów (2).

gdzie pomimo niano. Tylko prad Referendarski,

[ocr errors][ocr errors]

Wybierano ich w sposób dwojaki: albo dwór podawał. gromadzie do zatwierdzenia, a natenczas obrany wójt składał przysięgę na wierność gromadzie; albo pozostawiano wybór gromadzie, a dwór zatwierdzal, i wtenczas wójt składał przysięgę dworowi.

Wszędzie zatem wójtowski urząd ze swoją juryzdykcyą zlał się z urzędem i juryzdykcyą patrymonialną.

Ławnicy bez przewodnika pozostawieni, utracili całe znaczenie. W wielu miejscach urząd ten pozostawał bez obsadzenia, w innych wsiach przeistoczono ich obowiązki na poborców podatków, lub na dozorców robocizny. W dobrach królewskich, wojci stawszy się szlachtą, nie chcieli przypuszczać ławników do współudziału przy odsądza.. niu (1). W innych miejscach dekretami sądowemi referendaryi z prawa znoszono urząd, za niepotrzebny go ob. jawiając (2)

W zakresie sądownictwa dobrowolnego, rzadko gdzie urzędom wiejskim pozostawiono obowiązek przechowywa. nia akt gromadzkich, czyli rustykalnych. Odjęto im sądo. wnictwo sporne, wyłączono zupełnie sprawy o dobra nie. ruchome, a jeżeli gdzie zostawiono mu spory o dobra ruchome, to z zastrzeżeniem, że do prawomocności wyroku koniecznem jest zatwierdzenie dziedzica lub jego officya. listy. Działalność sądową niemal ograniczono do szacowania szkody w polu. Sprawy zakresu policyjnego, szczegól. nie gdy szło o interes dziedzica, jako to: o nieuiszczenie czynszu, o nieodbywanie robocizny, nie pilne robotowanie, podwożenie trunków z cudzych dóbr, oraz mielenie wcu.

kwity na to daią. Kwity solne arendarzom nie powinni oddawać gromady pod karą 100 rozeg, bo lepiey aby niemi dlugi gromadzkie spłacono.

, (1) Akta Sądów Referend. 1681. Urodz. Karsza, wójt Rodatycki, a wieś Rodatycze S. Grodeckiego... O niektóre pretensye Urodz. Turzanskiego z swoiey jurysdykcyi wojtowskiey osądził do więzienia ani przyzwawszy innych poddanych przysięgłych... Przysięgłych do sądów swoich nie przypuszcza. Ib. 1683. Wsie Sarbiie, Dobrzeszów, Snochowice vice Alex. Derszniak bez pierwszey instancij sądu naszego (ławników) sam nas sądzi iako mu się tylko podoba.

(2) Akta Sądów Referend. księga 41, 1671. Star. Sieradzkie... Z pośrodku gromady Starosta ma wybrać wóyta; lawników jako nie potrzebnych znosimy....

dzych młynach, podciągnięto pod wyłączną juryzdykcyą

dworską z zupełném wyłączeniem urzędu wiejskiego. Wy: • koin ten otworzył sam tekst prawa niemieckiego, który os;

karżonego o nieposłuszeństwo i nieuiszczenia powinności, oddawał pod sąd saméj 'tylko władzy patrymonialnéj.' W zakresie sądownictwa karnego, gdzie jeszcze utrzymywały się urzędy lub ławnicy, przyznawano im tylko wła- . dzę sądu delegowanego czyli badawczego, do pierwszego przesłuchania świadków, sprawdzenia faktu i wyprowadzenia śledztwa (1). Do odsądzenia zaś sprawy, z poblizkiego miasta powoływano urząd miejski, z zastrzeżeniem co .,' do dóbr królewskich, że urząd ten powołany miał być z miasta królewskiego. Urząd miejski zjeżdżał na grunt, lub odsądzał na ratuszu. Gdy zjeżdżał, czynił to nieraz z całą uroczystością w przepisanéj prawem liczbie sędziów, lecz częściej unikając kosztów w małym komplecie dwóch lub jednego ławnika. Ławnicy wiejscy raz się wspominają jako przyjmujący udział, drugi raz wraz z szlachtą i officyalistami, tylko jako będący obecnemi. Ławnicy urzę. du miejskiego byli judices juris, urzędu zaś wiejskiego tylko judices facti.

. Drugiém sądowém miejscem były wieca, odsądzane zwyczajnie trzy razy na rok, w dobrach szlacheckich przez urzędników ekonomicznych, w duchownych przez kanoni

(1) Akta mieyskie Łowickie. Judicium Legale Magnum Expositum per Gener. Casimirum Słomienski Apostolicum et Castr. Lovic. Actuar. vices gerentem Illis. Mgnifici Nicolai Boski Castell. Ravens. Mareschal. S. Celsitud. Domini nostri Clementiss. Supremi Capitanei Archiepisc. Gnesn. iuxta forma et norm. jur. Maydeb. Quod quidem Judicium prefat. Gs. Słomienski nomine tam suo qm. Ill. et Magn. Dni. Capitanei Spect. Stanisl. Rybski Advocat. priusque assessorib. comisit et tradidit dans et concedens omnimodam potestatem causas iudicandi decreto feriendi vigore iuris Maydeb. A. D. 1716. Przed sądem tak zagaionym i złożonym w sprawach ze wsi księstwa wystę. puią gromade jako oskarzyciele nap. r. 1741 urzędy wiejskie jako sąd badawczy In causa Crimin. Inculp. Goydeckiego ze wsi Gužni... popełnił grzech cielesny z siostrą cioteczną... miał dziecko... ukarany pierwszy raz „staniem przez 3 niedziele w kościele z rózgą w ręku; drugi raz odesłano na 3 lat do fortecy Częstochowskiey, a następnie wywołany z księstwa; kobieta zaś ma leżeć w kościele krzyżem i chłostaną być ma po 30 plag etc. Patrz także Dekret Sąd. Ławn. i Radzieck. Przewosk. 1701–1755.

« PoprzedniaDalej »