Obrazy na stronie
PDF
[ocr errors][merged small][merged small][merged small][merged small][merged small]

Zywot jednego z celniejszych pisarzów polskich z XVI wieku jest nam prawie zupełnie nieznany; lubo Łukasz Górnicki, sekretarz i bibliotekarz J. K. M., a następnie sta

rosta tykociński i wasilkowski, urzędem i osobą zbliżony • był do króla Zygmunta Augusta. Co więcej, lubo Górni

cki opisał w kształcie pamiętników, Dzieje w koronie Polskiej od r. 1538, do śmierci Zygmunta Augusta, w których i sam brał udział, jakoto w przyjęciu królowej Katarzyny, za jej przyjazdem do Krakowa w r. 1553, i w oddawaniu księżnej Halszki Ostrogskiej, małżonkowi jej Łukaszowi brabi z Górki, we Lwowie, w 1559 r.; skromnie jednak i zupełnie pobieżnie tylko o sobie mówi, a o stosunkach rodzinnych nie wspomina wcale.

Nie wiele więcej dowiadujemy się o nim od współczesnego mu Paprockiego, z którego późniejsi heraldycy czerpiąc, malo cọ swego dodali; równie skąpy jest w szczegóły biograficzne o Górnickim, Starowolski w zbiorze stu pisarzów polskich (Hekatontas).

Pierwszy. Bętkowski dokładniejszą dał nam o Górnickim wiadomość (1), nie oznaczając jednak ani miejsca,

(1) Historya literatury polskiej. T. 1, p. 641.

ani roku urodzenia, ani daty śmierci. Wiadomo mu było, tylko, że na początku roku 1591 żył jeszcze Górnicki, po. nieważ 9 kwietnia tego roku, w Lipnikach, folwarku należącym do starostwa tykocińskiego, przypisał królowi Zygmuntowi III dzieło swoje: Rzecz o dobrodziejstwach z Seneki wyjęta, drukowane w 1593 w Krakowie u Łazarza.

Kres ten życia Łukasza Górnickiego przyjął także Siarczyński, w Obrazie wieku Zygmunta III, a za nim wszy. scy inni biografowie Górnickiego. Później, połączone sta rania dwóch świeżo i zaprędko dla nauki zgasłych mę... żów, uczonego bibliografa Władysława Trebickiego i dyrektora gimnazyum białostockiego Ignacego Kułakowskiego, przydały kilka nowych szczegółów do biografii Łukasza Górnickiego, przeciągając ją do i listopada 1602 roku (1).

Władysław Trębicki odkrył w dawnym rękopisie tren. Górnickiego na zgon żony Barbary (z Biezdziedza Broniewskiej, koniuszanki przemyślskiej, starościanki medec. kiéj), która umarła w 1587 roku, a 30 roku życia, zostawując mężowi trzech synów i pięć córek.

Ignacy Kułakowski znalazł pomiędzy dokumentami kościoła wasilkowskiego, Łukasza Górnickiego Wizye listu królewskiego, (wydanego 7 lipca 1601 w Grodnie), opatrzoną własnoręcznym podpisem pana starosty, dnia 1 listopada 1602 roku, w Wasilkowie.

„Gdy ten List J. K. M. do mnie llukassa Gornickiego dzierzzawce Tykocińskiego przyssedl, izzem na ten ccas, (2) nie mogll byd w Wasilkowie, dla wyprawy diall (3) do Infląt, tedy teraz ydospiessywssy się zezwallem do siebie wssytkich miessccan Wasilkowskich chcąc zzeby się listowi J. K. M. dosyć stallo, a X. Grzymalla pleban zzeby mogll byd jakimkolwiek sposobem poratowany" (4)

Powiedzmy nawiasem, że już ś. p. Kulakowski zwracał uwagę na szczególną pisownię tego dokumentu, naj.. więcej do prawideł Parkosza zbliżoną; są jednak niektóre

(1) Ob. Zbiór wiadomości o życiu i pismach Łukasza Górnickiego it. d. przez Wład. Trębickiego, w Bibl. Warszaw, pa r. 1843. T. III, p. 77–108.

(2) A więc od 1601 r.
(3) Dział.
(4) Bibl. Warsz, 1843. T. III, p. 85.

różnice należące zapewnie do ortografii samego Górnickie go, z któréj korzystał Januszowski w dziele swojém: Nowy karakter polski z drukarni Łazarzowej i ortographia polska 1594 r. Przyłączone do tego dzieła uwagi Jana Kochanowskiego przedrukowane są w Zbiorze pisarzów polskich Mostowskiego; ale uwagi. Górnickiego o ortografii pominięte zostały.

Tak więc 1 listopada 16.02 roku zastąpił 9 kwietnia roku 1591, jako ostatni znany dzień żywota Łukasza Górnickiego; i tę datę przyjął już K. Wł. Wójcicki w nowém wydaniu swojéj Historyi literatury polskiej.

Temi dniami przerzucając summaryusze akt Wizkich, Zambrowskich i Łomżyńskich, (z szacownego zbioru pana Kaczanowskiego) (1), natrafiłem na niektóre nowe szczegóły dotyczące tak samego Łukasza Górnickiego, jak i dwóch córek jego: Anny Strzemboszowej i Zofii Mężeńskiej; i te jako przyczynek do przyszłéj zupełniejszéj biografii znako. mitego pisarza naszego, do wiadomości powszechnej podaje. • W roku 1585 miał Górnicki, jako starosta tykoció. ski, zatargi o grunta jakieś' z plebanem tykocińskim, uczonym X. Stanisławem Fogelvedrem (2). Zatargi te sądzi. la królowa Anna Jagiellonka, za pośrednictwem osobnéj kommissyi, jak świadczy list następny:

Anna z Bożej Łaski Królowa Polska. Urodzonemu Łukaszowi Górnickiemu Staroście Tyko. cińskiemu Wiernemu Nam miłemu, łaskę naszą królewską. Urodzony wiernie Nam miły. Nacznaczyliśmy i dali pe

(1) Zbiór pana Kaczanowskiego składa się z 225 tomów in folio, obejmujących summaryuşze'i kwerendy z akt wszystkich niemal części dawnej Polski, po większej części przy końcu zeszłego wieku spisane. W niektórych z nich znajdują się wyciągi, a nawet kopie z przywilejów XV i XVI wieków, zwłaszcza Mazowieckich, tyczących się nadania dóbr, działów, zawne Kommissarze między Wielebnym Xiędzem Stanisła. wem Fogelweder Archidiakonem Warszawskim Plebanem Tykocińskim, albo Namiestnikiem Jego, a Wiernością Twą, strony różności gruntu pewnego do Plebanii Tykocińskiej należącego, który teraz Wierność Twoja odejmujesz. Przeto rozkazujemy Wierności Twojej, iż gdy będziesz przez te nasze Kommissarze obwieszczony, abyś przed Niemi oczewiście stanął, i tę sprawę o sobie dał, taką jako by...

dłużeń i kwitacyi, a stanowiących bardzo ważny materyal historyczny. .' Zbiór p. Kaczanowskiego jest do nabycia; a byłoby do życzenia, aby

która ze znaczniejszych bibliotek krajowych weszła w układy z właścicielem, dla nabycia tego zbioru i uczynienia go przystępnym dla poszukiwań uczonych.

(2) Był sekretarzem tajnym Zygmunta Augusta, kanonikiem kra- . kowskim, proboszczem miechowskim, posłem w Hiszpanii. Zszedł % tego świata 78 letni, w r. 1603.

Reszta w oryginalnym dokumencie przez wilgoć ze. psuta i nieczytelna (1). .

W roku 1590 miał Górnicki do walczenia z oporem włościan wsi Sierki, należącej do starostwa tykocińskiego. Skarżyli się byli do królowej na krzywdy, jakoby od starosty doznane, i wyrobili sobie list Jéj Królewskiej M. do Górnickiego, na to, iżby on poboru od nich nie odbierał, ale iżby go oni sami poborcom oddawać mogli. Korzysta. jąc z tego pozwolenia włościanie z Sierków, wyłamali się zupełnie od posłuszeństwa zamkowi tykocińskiemu, a usilowali przenieść się pod juryzdykcyę grodu Bialskiego; na to jednak nie zezwoliła królowa, jak czytamy w nastę. pującym jéj liście do Górnickiego:

Anna z Bożej Łaski Królowa Polska. Urodzonemu Łukaszowi Górnickiemu Staroście Nasze mu Tykocińskiemu, Wiernie Nam milemu, łaskę Naszą Królewską (2). .

Urodzony wiernie Nam miły. Dano Nam dostateczną, sprawę, iż poddani Nasi z Sierków co z laski..... ( dla tego skarżyli się na Wierność Twoją, iżby jako od Wierności Twojej mieli krzywdę; ale dla tego iżby się 2 posłuszeństwa W. T. i Zamkowej powinności wyłamali; zaczem daliśmy ci byli do W. T. list, iżbyś W. T. od nich poboru nie odbieral, ale żeby go sami oddawali do Poborców; co iż widzimy być ku szkodzie Naszej; bo temi poborami wciągnęli by się w Juryzdykcyą Grodu Bielskiego, który nad poddanymi Naszemi zwierzchności zadnej

(1) 1583 anno in Castro Vispensi feria 2da post Dominicam Remia viscere proximam. Lib. 20 sub litera D. Castr. Visn. Tom 103 zbioru Kao czanowskiego, obejmujący Akta Wizkie, p. 466.

(2) Lib. 24 Castri Visn. Lit. D. Tom 103 zbiora Kaczan. p. 489, (3) Parę słów nieczytelnych.

niema, ani mieć może, gdyż Szlachta tylko a Mieszczanie pobór do Poborcy oddawają, a Starostowie od wszystkich poddanych odbierają i sami do Poborców pospołu z regestry oddawać powinni, przeto rozkazujemy W. T. izbyś te. go niedopuszczał, żeby oni mieli sami oddawać Poborcy pobór. Ale jako do tych czasów bywało W.T. od nich odbieraj i do Poborcy oddawaj; a jeśliby się, który ważył od. dawać ten pobór Poborcy, tedy żebyś go we wsi Naszej Sierkach piecierpiał, ale precz ze wsi żebyś mu kazal. Nadto pokazano Nam protestacye którą na W. T. obyczajem szlacheckim w Wiźnie uczynili, odzywając się do jakiejś inszej juryzdykcyi, niźli do tej, do której należą; wspominając Ziemię Bielską, i jakieś swoje Powiaty; o Zamku Tykocińskim do którego służą, nie czyniąc ża. dnej wzmianki; co iż uczynili przeciwko zwierzchności Na. szej, tedy W. T. rozkazujemy iżbyś te buntowniki którzy tę protestacyą czynili, więzieniem dwuniedzielném, i po tem karaniern sroższérn jeśliby tego zuchwalstwa niepo. przestali, a do W. T. stawać nie chcieli. Aktemu żeby ciz

buntownicy stanęli za się do ksiąg Wizkich a występek : 'swój wyznawszy, tamtą, protestacyą tym kształtem, jako

im W. T. dasz napisano, kassowali. A to na łasce Naszej zostawujemy, jeśli je tak zachować mamy jako teraz są, czyli jako w Lustratorskim Regestrze stoi żeby z dziesięci włók Służbę Putną służyli, inaczej pod łaską Naszą zebyś nieczynił. Dan w Warszawie D. 15. Czerwca. R. P. 1590.

Anna Królowa Polsku.

Wr. 1592 miał Łukasz Górnicki sprawy o myto pobie. rane na moście tykocińskim, należącym do miasta. Skar. żyli się na to poborca cel miejscowy, dziedzic na Tokowisku, i pan Jan Łazowski, ziemianin powiatu bialskiego; sprawę zaś sądził pan Baltazar na Ożarach Mężeński, podsędek ziemski zambrowski i ostrołęcki. Zdaje się, że sprawa ta aż do przyszłego Sejmu odřożoną została, ale bliższych szczegółów o niej, w dokumentach naszych nie znajdujemy (1).

(1) Liber 6 Castri Zambroviensis. Anni 1592. (Tom 107. Zbioru Kaczanowskiego. Akta Zambrowskie, p. 28). .

« PoprzedniaDalej »