Obrazy na stronie
PDF

dienda est magnitudo spectetur, haud dubio tenues; si eorum, qui ve. stram societatem postulant, vires expendantur, multis expensis attritae et exhaustae multoque magis in tam magno et diuturno bello in posterum exhauriendae, satis amplae. Aequum est autem ab amicis et sociis ea requirere iisque contentos esse, quae considerato eorum statu ab iis scimus praestari posse, et quo pauciora vobis et minora promittentur, eo certiores esse poteritis, ea summa cum side praestanda et exolvenda esse. Pulcherrima vobis offertur occasio amicos vel novos conciliandi, vel veteres arctius devincendi, inimicos depellendi, libertatem vestram in tuto collocandi, alienam recuperandi, Imperii vestri non modo conservandi, sed etiam fortasse cum immortali vestra gloria proferendi, denique non solum de hominibus, sed etiam de ipso Deo, cujus haud dubie causa agitur, bene merendi. Quam occasionem respuisse ut nunc magnae prudentiae videri possit, verendum est, ne ea incidant tempora, ut summae dementiae fuisse fateri cogamini. Haec habui, Serenissime Rex atque Ordines Nobilissimi, quae dicerem in hac gravissima deliberatione, pro munere mihi a Sanctissimo Patre Illmo Clemente VIII demandato. Caeterum, ut ait sapiens, cogitationes mortalium timidae et incertae providentiae nostrae; Deum Optimum Maximum, omnis sapientiae fontem et misericordiae Patrem, ex intimo cordis affectu obsecro et obtestor, ut in hoc periculosissimo et perturbatissimo Christianorum statu Mti Vrae Regnique ordinibus eam mentem inspiret, ea consilia suggeret, quae tum Christianae Rpcae universae, tum praesertim huic florentissimo Regno salutaria, utilia maximeque opportuna esse judicaveritis.

(Responsum Regis per Vicecancellarium') Caietano

datum]?).

Dixit, studium imprimis singulare S. Dni, Nri in debellandis viribus Turcicis tum D. N. Clementissimo tum universae Rpcae christianae satis apertum notumque esse, quod tum per se Sanctitas Sua, tum per legatos suos diligentissime promovit, ut communes vires Principum coniungere possit sumptibus suis non parcendo, ita ut non modo pastoris vigilantissimi, sed etiam parentis officio satisfacere videtur. Quod id ipsum Sanctitas Sua tum S. R. Mti Dno meo Clementissimo tum senatui abunde declaravit atque ideo Sanctitati suae S. Regia Mtas Dominus noster Clementissimus atque ordines eas, quas maximas possunt, referunt gratias ut filii obedientissimi S. D. Nri, simulque ut Sanctitas Sua salva et incolumis ad propulsanda pericula Christianitatis diutissime floreat et praemium in praesenti vita ab hominibus et in futura gloriam immortalem consequatur, ex animo precantur. Quod ad conditiones Dnis V. Sermae et Illmae attinet ex veteri instituto S. R. Majestas Dnus noster Clementissimus habita cum ordinibus consultatione Dni Vrae Illmae respondere dignabitur.

4) Jan Tarnowski. 3) Tego tytuliku brak w Rp. Pet. i Racz.; przez pomyłkę widocznie idzie ta odpowiedź dalej per extensum jako dalsza część mowy Kajetana. Tytulik uzupelniam według drugiej poniżej wydrukowanej redakcyi dyaryusza.

Potym JKMć i z senatem Caietana aż do wschodu odprowadzil, a za tym JMć pan Marszalek koronny 1) IMciom p. senatorom wota na propozycyą JKMci rozdawal.

Wota senatorskie na propozycyą:

JMci ks. Arcybiskupa Gnieźnieńskiego 2).

Każda sprawa dobra od Boga ma swój brać początek, Najjaśniejszy Mciwy Królu, przeto ja od Pana Boga prosić będę, abyśmy ten sejm za Bożą pomocą ku chwale Jego świętej, ku dobremu Rzpltej naszej, ku nieśmiertelnej WKMci sławie skończyć mogli. A iż szeroki plac do mowy w propozycyej WKMci jest nam podany, na trzy części tę mowę roz. dzielę: pierwsza o tym konwencie wszytkiego Chrześciaństwa, o którym też JMć ks. Legat Ojca Św. oznajmił; wtóra, okaże się to, że Bóg nas znacznie jeszcze warować i od tego zajadłego nieprzyjaciela opatrować raczy; trzecia o potrzebach koronnych.

Na pierwszy punkt mówiąc, te nasze teraźniejsze lanenty każdy człowiek u św. Jana in Apocalypsi snadnie baczyć może, Najaśniejszy Milościwy Królu, o których on to omawiał, co się teraz u nas dzieje: że miało wyniść jedno państwo, które miało posieść państw niemalo; a to pierwsze nazwał serpens, że serpendo pomalo to się państwo serwowalo; drugie po nim państwo nastąpić mialo, a to nazwał bazyliszkiem, które sibilando następowalo, ostatnie draconem, a to potężnością wiele królestw pod swą moc podbić miało. Te państwa, o których św. Jan omawiał, w państwach Tureckich się pokazują: które państwo Tureckie z malych a podłych ludzi serpendo et sibilando powstawszy, jako draco wiele państw chrześcijańskich ten okrutny nieprzyjaciel posiadl, co to on św. Jan w zwierciedle widział. Mówi u psalmisty: Misericordia Domini manet in aeternum; wiedząc też o takich przyszłych utrapieniach narodu Chrześcijańskiego Syn Boży te nam prerogatywy w utrapieniu naszym zostawil, abychmy się do Boga w nich uciekali. Deus meus invocabo nomen tuum

2) Mikołaj Zebrzydowski. ?) Stanisław Karnkowski.

in omni tribulatione mea – i dalej – et clamaverunt ad Dominum cum tribularentur et de necessitatibus eorum liberavit eos 1). Da nobis auxilium de tribulatione, quia vana salus hominis 2). Toż też widząc Chrystus Zbawiciel nasz i w zacności swej Boskiej będąc Deus de Deo, to slachectwo i tę prerogatywę narodowi ludzkiemu przez narodzenie swe przyniósszy, semen eius ita vivet in aeternum et sicut luna perfecta lucebit. A tać jest druga prerogatywa w utrapieniu naszym, w którym mamy się do Boga uciekać jako do ojca milosiernego, o którym i psalmista nam opowiada mówiąc: Misericordia autem Domini ab aeterno et usque in aeternum super timentes eum et iustitia illius in filios filiorum, his qui servant testamentum eius et memores sunt mandatorum ipsius ad faciendum ca"). Przeto i teraz, acz nas Bóg zasmucił zwycięstwem tego poganina, któ. rego on dostal nad Chrześcijaństwy, jednak mamy te prerogatywy, gdy się do niego uciekać będziemy wzywając go w zgodzie a w milości o pomoc, pociechę i zwycięstwo nad nieprzyjacioły naszemi otrzymamy podług obietnice Bożej: In Deo faciemus virtutem et ipse ad nihilum deducet inimicos nostros 4).

I na wtóry punkt tak powiem – to nie tylko do nas, ale do wszytkich rzec się z pisma może: Tu vero rupto foedere despexisti Christum, sedem eius in terra profanasti, diripuerunt eum omnes transeuntes viam non es auxiliatus in bello, dexteram Dei non porrexisti. Ubi sunt misericordiae tuae quousque exardescet Domine ira tua super nos, effunde Domine iram tuam in inimicos tuos 5) abowiem już nam mówią: ubi est Deus eorum; który rozum może obaczyć ad quas angustias Rzplta chrzescijańska przyszła. A to widziemy, że część niemałą państw chrześcijańskich ten okrutny poganin posiadł, teraz zwyciężył wojsko chrześcijańskie, które od dawnego czasu nie bylo tak wielkie i potężne, jak teraz bylo, a to Agier wziąl, fortecę tak wielką, gdzie wrota sobie do nas otworzył. Teraz, ponieważ mają nasi panowie chrześcijańscy żołnierza jeszcze pogotowiu niemalo, co czynią? próżnują, jeśli z powinności swej vias Domini derelinquerunt et mandata mea non custodierunt, i tak poJobno za grzechy nasze Pan Bóg temi czasy państwa chrześcijańskie pokarać raczył. A te pericula tak blizko nas będące widzę, że od nas sam Bóg oddalać raczył, że tak bliżu od nas będącego poganina zachowal, któryby był nas mógł barzo lacno trapić; ale zostawił nam laskę ojcowską, że o sobie radzić możem na te czasy niebezpieczne, i to nie mniejsza, że nas od tego tyrana calych, w zdrowiu i w majętnościach naszych zachowal, któryby byl mógł tyraństwo swe lacno pastwić nad

4) Psalm. 106. 13. 2) Ps. 59. 13. 9) Ps. 102. 17-18. 4) Ps. 107. 14. 5) Jest to parafraza Ps. 88. 39 i nast.

nami. Ale nie insultując fratribus nostris, ale owszem condolendum est illis, gdy jest caro nasza, a condolendum tak, abyśmy im salvis rebus nostris mogli dopomóc, bo nas taż calix manet, o czym niżej. Teraz powiem, jaką laskę nadto Bóg wszechmogacy nam ukazać raczył, co to Waszmoście za wielkie szczęście wiedzieć mają, gdy Ociec św. legaty swe, Cesarz JMć, KJMć Hiszpański i panowie chrześcijańscy posły swe do nas przysyłają, prosząc o ratunek, a wzywając do związku spólnego przeciw temu poganinowi, rozumiejąc to, że żaden nad WKMć Pana naszego milościwego przeciw temu poganinowi sroższy i potężniejszy być nie może, żaden ani król ani książę, ani żaden naród nad WKMć do tego raczej; WKMć ma ludzie mądre wojenne i wielkość potężności wojska swego, a zgola powiem: et adorant eum omnes gentes, a to laska Boża wielka, którą Bóg w panowaniu WKMci pokazować raczy. Ta acz się zda być mala, ale zaprawdę wielka jest, że niżowe kozaki za szczęśliwym panowaniem WKMci, za mądrym postępkiem panów Hetmanów, za dzielnością i męstwem rycerstwa wszytkiego są pogromieni, to gdy sobie ktokolwiek rozbierać będzie i przypatrując się pilnie temu obaczy, że nigdy takiej porażki oni consules Rzymscy nie mieli, po dwakroć niewolniki porażając, jako WKMć z tych kozaków tak swawolnie wojennych ludzi. Nadto Ociec św. kilkanaście tysięcy ludzi z królem Hiszpańskim przeciw bandytom zebrawszy, nigdy jednak ich tak nie porazili, ale owszem więcej trudności z nimi zażywali. Za tak sławne zwycięstwo naprzód WKMci uniżenie dziękuje, tudzież JMci p. Hetmanowi polnemu i wszytkiemu ry: cerstwu godzi się za to podziękować, skąd slusznie WKMć ma mieć na nie laskawe oko. I to też nie mniejsza laska Boża, że p. Hetman ko. ronny małym pocztem ludzi w Wołoszech wojska niemale porazil tak, że zwyciężeni szaty, szable swe WKMci posyłali i za rozkazaniem z państw WKMci zaraz wyniść musieli, pokoju i przymierza od WKMci żądajac. Za co jest Panu Bogu dziękować, potym WKMci za tak zdrowe a bezpieczne ojczyzny naszej obmyślawanie. Nakoniec do takiej sławy WKMć przyść raczył, iże Turek, Europy najwaleczniejszy i naszczęśliwszy monarcha, do tego przyszedł, że żądać chce przymierza od WKMci. Z tego tedy tak szczęśliwego WKMci panowania Deus sit benedictus in saecula, a gdyż taką laskę Bóg wszechmogący nad WKMcią okazo. wać raczy, ma WKMć w to patrzyć, ne in vacuum granum Dei extendas i obaczyć, czego chce Pan Bóg po nas. A iżeś Najaśniejszy Mciwy Królu sejm złożyć raczyl, WKMci uniżenie dziękuję, i raczy to WKMć czynić, co dobremu królowi i miłośnikowi państw swych należy, a do czegoż ten sejm zlożony jest, ut nos vitamque nostram tuearis i posteritatem coronae od wszelakich przypadków i niebezpieczeństwa bronil.

Przeto na trzeci punkt powiedając, gdzie o obronie radzić mamy,

dlugo się bawić nie mogę, bo jeżeli to jest commune omnium animan. tium, ut se ad invicem tueantur, z tej przyczyny ja też dwojaką być upatruję we 1) wspólnej naszej obronie: jednę obronę, któraby miała być kosztem swoim, druga, któraby złączonem towarzystwem być miala.

Naprzód o obronie domowej mówiąc, tusze, że mi IchMcie odpuszczą, że wprowadzę matkę naszą, która podawa suplikacyą do Winć synów swoich, mając w niej cztery artykuły.

W pierwszym artykule mówi do nas: Fili mi, nihil facis, in otio, in controversiis tempus consumis; gdy o rzeczach ważnych mówić trzeba, to insze sprawy wnosisz i rzeczy potrzebne zatłumiasz i zatrudniasz ?), a każda dobra sprawa sub joco ma być odprawowana, żadnych rzeczy przyszłych nie upatrując, opuszczasz na stronę okazye ku zabieženiu zdrowia i calości mojej; utinam saperes et intelligeres, abyście mię kiedykolwiek w zgodzie a milości bezpiecznie opatrzyli.

Wtóry artykul, kędy mówi do nas: synowie moi, zjachawszy się i postanowiwszy co pewnego, z niczego nie jesteście kontenci, sejm skladajac, konstytucye spisując rozrywacie; skąd jako to żalość moja, że ani złych rzeczy upatrujecie, ani ich media szukacie, ani dobre rzeczy postanowione przymujecie, i tak ni na co nie zezwalając zgodni nie je. steście, jeden sklada na drugiego, ten na owego, zaczym niemasz żadnego, któryby sam siebie mial się użalować; a biada temu królowi, którego Rzplta nie žaluje, biada córce, nad którą się matka nie użałuje, biada poddanemu, nad którym się pan nie użałuje, biada sąsiadowi, którego są. siad nie ratuje. Widzim, że Turek 3) wiele państwa chrześcijańskiego posiada, my widząc nie żalujem ich; trzeba się nam bać, by Bóg nas nie karal, jako one karal chrześciany z powinności swej występujące, przepuściwszy na nie Tytusa Wespazyana Imperatora. A to nas strachy zachodzą niebezpieczne, a my nic nie czyniem, a to przez posły nas wzywają, a my ich nie przyjmujem. Ecce ego mitto prophetas ad vos quoties volui vos congregare. Ecce relinquetur vobis domus vestra deserta 4), tak Pan Bóg dla nieopatrzności i dla niezgody miasta w pustynie obraca: toż i my w czas upatrujmy.

Trzeci artykul, kędy matka nasza narzeka na chudobę swoją, że żadna Rzplta nie jest tak ogolocona jako nasza, któraby skarbu Rzpltej mieć nie miała, to u nas miasto tego że nervum belli nie mamy, ale Owszem insze państwa znędzą swym bogactwem 5), gdy 27 genera mercium od nas do cudzych krajów wychodzą, gdy do sześci milionów

[ocr errors]
« PoprzedniaDalej »