Obrazy na stronie
PDF
ePub

iłem; wyżej jest warstwa piasku z licznemi skorupami ostryg, podobnych do Ostrea venetilabrum? i nie wyraźne pekteny. Nad tą ła wicą leży kruchy piaskowiec okryty gliną mamutową.

oluto glina mamutowa, 6. Piasek. U stóp Złotej Góry rozpościerają się niezmierne piaski w dolinie, w której leży wieś Piasek zwana, zdaje się, że te lotne piaski pochodzą z warstwy osadzonej nad marglem szarym; ponieważ są ruchome, nie można o ich wieku nic pewnego orzec. Piaski lotne okrywają dalej wapienie gębkowe przy Podgórzu i zapewne zostały na lewy brzeg Wisły do Krakową zaniesione; z drugiej strony zaś przenoszą się do parowu Glinnik zwanego.

7. Parów przy karczmie Glinnik, na drodze z Podgórza do Wieliczki. Pod gliną mamutową leży pokład piasku ruchomego, z wydzielonemi warstwami kruchego piaskowca z licznemi skorupami ostryg i innych dwuskorupnych, do tego stopnia zwietrzałych iż onych nie można bliżej oznaczyć.

Na przeciwnym boku parowu, z tych piasków pomieszanych ze szarym marglem wytryska wyborne źródło mające bardzo stałą temperaturę (1).

8. Psia górka przy Wieliczce składa się ze zwyczajnego żółtawego piasku, z licznemi skorupami muszel poobcieranych a kruchych, tak iż onych nie można oznaczyć gatunkowo.

Podobneż piaski pod gliną są dalej na wschód w Śledziejowicach, Zabawie, Kokotowie, lecz bez skamieniałości.

9. Wieliczka (2). W głębokiej dolinie pomiędzy dwoma rozciągłemi grzbietami rozpościera się dolina, w niej leżą starożytne kopalnie soli Wieliczki.

Niższy grzbiet od północy składa się z morskich piaskowatych osadów, Psia Górka zwany; wyższy, od południą rozciągający się, składa się z piaskowców neokomienowanych, czyli ogniwa spodniego

(1) Biblioteka Warszawska. T. I, z r. 1860, str. 453. ! (2) L. Zejgzner. Krótki opis bistoryczny, geologiczny i górniczy Wieliczki. Berlin 1843. Z tablicą.

L. Zejszner. Geognostische Beschreibung des Salzlager von Wieliczka w Leonharda: Neues Jahrb. f. Mineralogie, Geologie, etc. 1844, str. 513.

Philippi. Versteinerungen im Steinsalz w Leonharda: Neues Jabrbuch für Mineralogie, Geologie, etc. 1843, str. 568.

Murchison. The Geology of Russia in Europe. T. I, str. 290, 291, z drzeworytem, str. 184.

Reuss. Die fossilen Poliparien des Wiener Tertiär-Beken's w Haidingera: Naturwissenschaftliche Abhandlungen. T. IV, 1848 r, str. 1. Tab. XI,

formacyi kredowej, są to: białawe i szare piaskowce, szare konglomeraty i ciemno-szare iły, naprzemian ułożone z charakterystycznemi skamieniałościami tego ogniwa, jakoto: ammonity, belemnity i inne; znajdują się w Sygneczowie, Kossocicach. Podstolicach, Libertowie, Mogilanach, najliczniej w górze Garbatki na gruntach Kossocic. Pomiędzy grzbietami składającemi się z piaskowców morskich, a piaskowcem neokonienowym rozpościera się w dolinie, pod samém miastem Wieliczką pokład soli. Trzy te osady, tojest morskie piaski, sól kuchenna i piaskowiec neokomienowy pokrywa grubym pokładem (30 do 50') glina mamutowa, rozciągająca się w Bieskidach daleko na południe, tudzież z przeciwnej strony na północ; z téj to gliny pochodzi zapewne ząb mamuta, mający się znajdować w kopalni wielickiej, wymieniany od pisarzy zeszłego wieku.

Czy pokład Wieliczki okrywają piaski, stanowiący wierzchnie ogniwo pod Swoszowicami, nie można się przekonać w kopalni wielickiej, gdyż szyby jéj oddawna wykonane, w górnych częściach przy wielkim napływie wody, czynią niemożebném rozstrzygnienie tego pytania: z resztą niezbyt ważnego. Pokład soli Wieliczki odpowiada ogniwu, które nazywam margle zasolone, z tą różnicą, iż ma nadto wydzielone pokłady soli, anhydrytu i gipsu. Rozwinięcie jednakże tego pokładu, jest tak nadzwyczajnie wielkie, że nie można go porównywać z dawniéj pozwanemi marglami w okolicach Proszowic, Szkalbmierza Wiślicy i t. d., ani z pokładem bocheńskim. Pokład wielicki niewątpliwie jest mniejszym od marmoroszkiego i od siedmiogrodzkich (Parayd i Szowata), gdzie skały soli tworzą rozciągłe pa górki, 200 stóp nad poziom wzniesione.

Wśród margli słonych wydzielają się w pokładzie wielickim trzy odmiany soli kuchennej, wraz z pokładami żubru, pstrych margli, piaskowca, anhydrytu i gipsu.

Odmiany soli różnią się pomiędzy sobą tylko wielkością ziarna: nie są to gatunki, tylko drobne odmiany, mające inny układ ziarn, zanieczyszczone obcemi dorięszaniami; lecz każda z nich zajmuje pe

1

Reuss. Neue Foraminiferen aus den Scbichten des oestreichischen Tertiärbeckeos w Denkschriften der Kais. Academie der Wissenschaften. T. I, 1849.

Reuss. Die fossilen Entomostrazeen des östreichischep Tertiär Becken w Haidingera: Naturwissenschaftliche Abhandlungen. T. III, str. 41.

Unger. Die Pflanzenreste im Salzstock von Wieliczka w Denkschriften der Academie der Wissenschaften. T. I. str. 313 i 2. tablice.

Göppert. Monographie der fossilen Coniferen w. Naturkundige Verhandlungen, Haarlem 1860.

[graphic]

1

1. Gliua inamutowa.

5. Sól spizowa. 6. Sol szyb.kowa. 7. Märgiel slony spodui.

2. Gips kulisty. 3. Margiel slony wierzchni. 4. Sól zielona.

PRZECIĘCIE POKŁADU WIELICKIEGO WEDŁUG CHODNICA POPRZECZNEGO SELING.

[ocr errors]

wien poziom; wierzchni składa się z olbrzymich, podłużnych sześcianów, pomiędzy sobą nie połączonych; średnia i spodnia sole tworzą, rozciągłe pokłady. Wierzchnią nazywają solą zieloną, średnią spiżową, spodnią szybikową.

Nad solą zieloną, pod słonemi marglami leżą pokłady ilu, w których wydzielają się kule gipsu, zupełnie do podgórskich podobne; gips ten jest krystalicznym, drobno-ziarnistym i białym. Nižéj wy

stępują pokłady żubru, a pod tym snują się w marglach nie przeliczone żyły szpaku; znaczniejsza ich liczba zwyczajnie jest zapowiednią brył zielonej soli.

a. Sól zielona: jest to wielko lub grubo-ziarnista odmiana z domieszanemi igielkami białego gipsu, zawierająca mniej więcej iłu: ił nadaje szarą barwę. Dlaczego górnik nazwał tę sól zieloną, trudno się dorozumieć; w ciemnościach kopalni, patrząc na ułamek za światłem kaganka, ma jakby zieloną barwę pokazywać: nie mogłem tego dostrzedz; ale to rzecz obojętna, nazwę tę powszechnie używaną, należy utrzymać.

Ilość domieszanin wynosi od 0.0069 do 0·02: często domieszaniny bywają obficiéj, jeżeli jest kilkanaście odsetków ilu, taką odmianę nazwał wielicki górnik blotnikiem.

Sól zielona nie tworzy pokładów, lecz wielkie bryły w słonych marglach, mające zwyczajnie postać podłużnego sześcianu, niektórych objętość dochodzi do 14,000 stóp sześciennych. Z wybrania takich kostek soli powstały owe niezmierne komory, przez odwiedzających tyle uwielbiane, jakoto: Michałowice, Steinhauser i t. d.

Słone margle z wydzielonemi pokładami pstrych margli, czarnych iłów ze skamieniałościami, żubru, cienkich warstewek jaspo-niebieskiego anhydrytu, tworzą potężną przegrodę, pomiędzy solą zieloną a spizową. Zwyczajnie poklady spizowej soli zapowiadają liczne żyły szpaku, czyli pręcikowatej odmiany soli.

b. Sól spizowa ma ciemno szare barwy; liczne jéj blaszki w przełamie mocno odbijają światło, co pochodzi od układu kryształów, sól tę składających: kryształy są nieco dluzsze, tworzą odmianę krótko pręcikowatą: pręciki są 10-15 millimetrów długie, zwyczajnie mniej więcej równolegle obok siebie ułożone.

Odmiana ta soli ma domieszany w największej ilości piasek, nieco ziarn železistego dolomitu, jednostajnego anhydrytu i iłu; miejscami powiększają się ziarna anhydrytu i mają 2 - 5 -- 8 cali średnicy. Ilość tych domieszanin wynosi zwyczajnie od 0·03 do 1.10. Pospolicie ziarna piasku rozłożyły się w warstewkach, prawie równoległych. W wierzchnich częściach pokładu soli spizowej, domieszywa się niekiedy obficiéj piasek, ilość jego wynosi 30-50 odsetków, taką odmianę nazywa górnik smulcem: podobna jest do skały jednostajnéj, niema blasku, a barwy ponuro-szare. Pospolicie wierzchnie pokłady są bardziej drobnoziarniste, spodnie większego ziarna i te często niepodobna w ułamku odróżnić od soli szybowej. W jedném miejscu téj odmiany na wierzchu soli znajduje się pokład szczególniej wielko

72 Tom I. Marzec 1863.

ziarnistéj odmiany prawie bezbarwnéji zupełnie czystéj, nazywanej solą trzaskającą (Knister Salz), ponieważ przy rozbijaniu wydaje trzaskające szelesty, przytem rozwija odor bitumiczny; włożona do wody wyclaje szelesty, podobne do pękającego naczynia szklanego, nadto przy każdym szeleście wznoszą się bulki gazu. H. Rose znalazł w jednym funcie berlińskim tej soli, jeden sześcienny centymetr, a jeden centymetr sześcienny gazu składa się z 117 wodorodu, 00:8 niedokwasu węgla, 291 dwówodu węgla czyli gazu błotnistego. Gazy te są bardzo ściśnięte pomiędzy blaszkami kryształów soli, tak iż onych pod mikroskopem nie dostrzegł professor Ehrenberg, który na moją prośbę, pod tym względem, rozpoznawał jéj własności.

Przy rozpuszczaniu, gdy ściskające blaszki uwięzionemu gazowi nie stawiają dosyć oporu, rozdzierają się i wydają szelesty. Sól trzaskająca poleżawszy dwa lub trzy lata w zbiorze, traci zwolna te gazy; rozpuszczana nie wydaje szelestu, odory bitumiczne nie dają się prawie uczuć.

Niektóre warstwy soli spizowej zawierają liczne szczątki organiczne, jakoto: skorupy wielkich zwierzokrzewów, młodych ślimaków, pnie drzewa, obok leżą szyszki do nich zapewne należące: miejscami wydzielają się w soli pokłady lignitu, na , stopy grube z nader nieprzyjemnym a szczególnym odorem. Beudant (1) porównywa go do odoru gnijących aplizyow. Pokład soli spizowej obwodzi statecznie cienka warstewka anhydrytu, '4—%, cala gruba, oddzielając one od margli słonych. Grubość pokładu spizowej soli wynosi 6 do 15 stóp, pospolicie jest więcéj pokładów przedzielonych marglami słonemi, z warstewkami anhydrytu: miejscami łączą się poklady, tworząc węzły do 70 stóp grube.

Podobneż pokłady slonych margli, wraz z podrzędnemi warstewkami anhydrytu, jakie dzielą sól zieloną od spizowej, znajdują

ię pomiędzy spizową i szybikową. Nadto pomiędzy spizową solą wydzielają się pokłady kruchego, drobno-ziarnistego piaskowca, niebieskawo-szarego: zwyczajnie tworzą ławice potężne, rzadzéj dzielą się łupki. W jedném miejscu w komorze Neubau Seeling pokazuje się konglomerat, składający się z okrągłych ułamków i brył białego kwarcu, szarego wapienia i granitu; nie mogłem się jednakże przekonać, czy należy do skandynawskich, czy do tatrowych granitów. Miejscami w tym konglomeracie wydziela się siarka rodzima, jednostajna i piryt w drobnych ziarnach: ostatni minerał zwyczajnie w skutku rozkładu, zmienia się w wodan želaza i barwi tę skałę brunatno.

(1) Beudant Voyage minéralogique en Hongrie T. II, str. 140-158,

[ocr errors]
« PoprzedniaDalej »