Obrazy na stronie
PDF

Widzieliśmy tę dwoistość urzędów pod krajczemi. Musiały być wszystkie te urzędy w dawnych czasach podwójne, potém nadworni ginęli, ustępując miejsca dla koronnych, którzy przybrali za to z czasem tytuł wielkich. Jedni tylko chorążowie i łowczowie ciągle byli podwójni, nadworni i wielcy, aż do ostatniej chwili rzeczypospolitej tak w Koronie jako i w Litwie. Epoka, w której te niższe urzędy ustają, stanowczo będzie cpoką, w której dygnitarze koronni przybrali tytuł wielkich. Rozmaicie to bywało: jedne urzędy wprzód, drugie później ustawały. "Epoka ta głównie nastaje za Wazów. .

Podczaszowie nadworni za Ostroroga byli:

a. Jedrzéj Zebrzydowski herbu Radwan, rotmistrz z r. 1577, podczaszy nadworny pod Pskowem r. 1581, (Metr. ks. 115, fol. 132, ks. 123, fol. 883). Niesiecki, T. X, stron. 145, zna go tylko podczaszym krakowskim i wie że Jedrzej „za Stefana króla znaczne roty na wszystkie expedycye do Moskwy wodził.” Syn wojewody kujawskiego Bartłomieja i Jadwigi Teczyńskiej, kasztelanki krako. wskiej. Musiał umrzéć rychło po wyprawie pskowskiej.

b. Łukasz Ogończyk Działyński, odczaszy koronny, (u Niesieckiego T. III, str. 457). Syn Rafała kasztelana kujawskiego i Katarzyny z Górki kasztelanki poznańskiej. Szwagier Jana Zamojskiego, bo jego siostrę Zofią za żonę pojął. Niesiecki chwali go, że był mężem do wojny urodzonym i że za Stefana Batorego stawał na wszystkie wojny moskiewskie; był pod Wielkiemi Łukami i pod Zawołoczem. Niesiecki dalej mówi: „atoli wkrótce potém, to jest r. 1582 śmierć go ojczyźnie wydarla”; musiał więc być krótko tym podczaszym, jeżeli był nim po Zebrzydowskim.

C. Prokop Sieniawski, podczaszy koronny, z tym tytulem podpisał list Zygmunta III, mówi Niesiecki, VIII. 341. Syn Prokopa chorążego kaliskiego i Anny Ostrorogówny ze Lwowka kasztelanki kowalskiej. Postąpił na marszałka nadwornego kor. r. 1593.

7. Adam Hieronin Sieniawski, herbu Leliwa. Cześnikiem koronnym w r. 1600 w wyprawie Zamojskiego do Multan, jak świadczy Naruszewicz w żywocie J. K. Chodkiewicza. (T.I, str. 30, w wydaniu Turowskiego). Opuściliśmy go w naszym spisie cześników koronnych (Biblio

teka Warszawska, lipiec 1860). Že był cześnikiem tym, mamy i drugą wskazówkę w Piaseckim, który pod rokiem 1606 pisze, że na sejmie przeciw rokoszowym wiślickim był marszałkiem poselskim Hieronim Sieniawski ,,Pincerna Regni”, stron. 238. Piasecki dodaje, ze tylko co Sieniawski dostal od króla starostwo jaworowskie. Jednak w uniwersale królewskim do Wołynian we wrześniu 1606 r. nazwany podczaszym. (Archiw. Iwanyszewa, postanowienia sejmików, I, 65). Podczaszym koronnym występuje już Sieniawski w obozie Żółkiewskiego nad Dniestrem przy Jarudze, we wrześniu r. 1617. (Naruszewicz o Chodkiewiczu. II, 143). Jakie to było podczaszostwo, objaśnia nagrobek, który pisze o nim „pocillator curiae regni", a więc był Sieniawski podczaszym nadwornym; gdy zaś wielkiego nie widać w tym czasie, musiało tutaj być pomieszanie dwóch urzędów, a raczej dwóch nazwisk, kiedy podwójności podczaszostwa już nie ma śladu od czasów Zygmunta III. Syn Hieronima hetmana wielkiego koron. nego i wojewody ruskiego z Jadwigi Tarłówny chorążanki owskiej. (Niesiecki, T. VIII, 346). Niesiecki, a za nim Siarczyński podają, że Sieniawski umarł w roku 1616, mając lat 43. Jest tu pomyłka, bo nagrobek u Starowolskiego ma późniejszą date; umarł podczaszy nadworny 3 czerwca 1619, mając lat 43. Starostwo jaworowskie wziął po nim hetman Zółkiewski w sierpniu 1619. Jest dziełko: Kazanie na pogrzeb A. S. podczaszego koronnego, miane w Brzeżanach d. 21 października 1619 od Sta. nislawa a Jesu Karmelity bosego drukowane w Zamościu r. 1620. (Naruszewicz o Chodkiewiczu, stron. 31).

Za jego czasów był podczaszym królowej Konstancyi Jan Tęczyński, ostatni potomek wielkiego domu. Myl. nie go pisze więc pod rokiem 1609, Eustachy Tyszkiewicz w „Listach o Szwecyi", T. I, str. 147, podczaszym koron. nym; mylnie nazywa go tak i Niesiecki, IX, 67. Musiał już być wtedy podczaszym królowej. Zresztą jest data pewniejsza z r. 1614, bo wtedy jako podczaszy Konstancyi, dnia 12 marca dostał pozwolenie ustąpić ze starostwa płockiego Ludwikowi Krasińskiemu. (Metr. 157, fol. 40). Podczaszy Konstancyi jeszcze 1619, w roku następnym został wojewodą krakowskim.

8. Książę Jerzy Zbarażski nastąpił widać po Sieniawskim i był krótko podczaszym; krajczy w obozie nad Dniestrem pod Jaruga, we wrześniu 1617 razem z Sieniawskim podczaszym. Z krajczego został widać w roku 1619 podczaszym. (Obacz Bibl. Warsz. Wrzesień 1861 r.). Starosta piński, sokalski, żarnowiecki, wiślicki. O podczaszostwie jego jedyny dotąd ślad znajdujemy w Niesieckim, T. X, str. 120. Postąpił na kusztelana krakowskiego 12 grudnia 1620. (Metryk., 166, 394).

9. Stanisław Lubomirski, herbu Szreniawa, musiał natychmiast nastąpić na podczaszostwo po Zbaražskim; na sejmie 1621 w wojnie chocinskiéj Chodkiewicza już występuje z tym tytułem. Szafarz województwa krakow. skiego 1621. (Vol. Leg. III, 422). Syn Sebastyana kasz. telana 'wojnickiego pierwszego senatora z Lubomirskich i Anny Branickiej łowczanki krakowskiej. Niesiecki wie o jego podczaszostwie (T. VI, 150). Jako podczaszy kan. dydat do buławy na tę wyprawę chocimską, ale na sejmie w początkach r. 1621 okrzykniony kolegą urzędu hetmanskiego Chodkiewicza. (Naruszewicz Zywot, wydanie Turowskiego, II, 160, 161). Ciągle znajdujemy w Voluminach Legum ślady, że był dalej Lubomirski podczaszym. Jest nim r. 1623. (Vol. Legum, III, 448 i 457) i 1627, (tamże str. 550). Został wojewodą ruskim r. 1625-1626.

10. Mikołaj Sieniawski, herbu Leliwa, z krajczego ko. ronnego postąpił na podczaszego r. 162.... Syn Adama Hieronima tego, co wyżej pod N. 7dmym i Kostrzanki wojewodzanki sandomierskiej; (porównać spis krajczych koronnych); z pewnością był już podczaszym w roku 1634, pod rokiem 1635 mamy go w Vol. Legum, IV, 852. Umarł 17 kwietnia 1636: nagrobek u Starowolskiego:

11. Jakób Sobieski, herbu Janina, z krajczego koronnego podczaszy od roku 1636. Szajnocha powiada, że mianowany krajczym między styczniem a czerwcem 1636. (Opowiadanie o królu Janie III. Mściciel, str. XIV). Widoczna teraz, że to było pomiędzy kwietniem a czerwcem. Ojciec króla Jana postąpił na wojewodę betzkiego r. 1638.

12. Mikołaj Ostroróg, herbu Nałęcz, „podczaszym koronnym” już roku 1638 na sejmie i 1640 (Vol. Leg., III, 927 i 930). Jako podczaszy koronny podpisał się na intercyzie ślubnéj Alexandra Koniecpolskiego chorążego koron. nego z Joanną Barbara Zamojską kanclerzanką koronną, 7 listopada 1642. W r.1643, (Vol. Leg. IV, 83), Przyłęcki, Pamiętniki o Koniecpolskich, str. 362). Pocillator curiae regni (więc tytuł podczaszego nadwornego jeszcze się używa) i starosta rohatyöski zostaje starostą kolińskim 25 sierpnia 1645. (Metr. 189, 353). Toż starostą buskim po Koniecpolskim r. 1645. W maju 1647 r., na sejmie warszawskim „Copillator Regni" myłką za Pocillator. (Hieronim Łabęcki, Górnictwo, II, str. 386. (Vol. Leg. z r. 1646, 1648 i 1649, IV, 49, 200, 282). Regimentarz w czasie wojen hajdamackich Chmielnickiego zwany łaciną. Kolej urzę. dów jego taka: podstolim koronnym od r. 1633; stolnik od r. 1634, krajczy od r. 1636, podczaszy od roku 1638 (porównaj jednak w spisie podstolich koronnych Nr. 9). Syn Jana podczaszego tego, co wyżej pod N. 6, a potém kasztelana poznańskiego,' (Niesiecki T. VII, st ron. 199). Umarł w roku trzecim po oblężeniu zbarażskiém, tojest r. 1651 wzgardziwszy senatorskiém krzesłem, które mu poddawano.

13. Piotr z Bnina Opaliński naprzód podstoli koron. ny, potém stolnik, wreszcie najpewniej od roku 1651 podczaszy koronny, którym że był r. 1654 wiemy to z metryk koron. Syn Piotra krajczego koronnego i Halszki Sieniawskiej kasztelanki kamienieckiej, hetmanowny polnéj koronnéj. (Niesiecki I. VII, 112, 113). Postąpił na wo. jewodę podlask. 1654-1655.

14. Jan Jelita Zamojski z krajczego koronnego pod. czaszy w roku 1654–1655. Syn kanclerza Tomasza i Ostrogskiej (Niesiecki T. X, 68). Jako podczaszy koronny broni Zamościa przeciw Karolowi Gustawowi w cza. sie wojny szwedzkiej r. 1657. Mylnie go zwą niektórzy czesnikiem koronnym, postąpił na wojewodę kijowskiego 1658.

15. Konstanty Lubomirski herbu Szreniawa, starosta białocerkiewski, sądecki, sokalski i grzybowski. Niesiecki pisze o nim T. VI, str. 154. „przedtem krajczy zdami się koronny”. Krajczym nie był, bo niema na niego miejsca, ale od razu widać został podczaszym. Syn Stanisława tego, co wyżéj był pod Nr. 9, w końcu wojewody krakow

skiego z Zofii księżniczki Ostrogskiej wojewodzianki wołyńskiej, umarł młodo r. 1663. (Sygillaty ks. 7 fol. 142 i Niesiecki T. VI, 154, a Vol. Leg. IV, 621, pod r. 1658).

16. Mikołaj Sas Daniłowicz z podstolego koronnego. (Porównać spis podstolich koronnych a mianowicie Nr. 16). Podczaszym mógł zostać r. 1663 po Lubomirskini. Były wieści, że umarł r. 1666 i ztąd miał po nim zostać podczaszym w lipcu 1666 r. krajczy koronny, którym był jak wiemy Wacław Leszczyński (Listy Jana IIIgo, wydania Helcla w Bibliotece ordynacyi myszkowskiej str. 73). Ale wieść była fałszywa, Danilowicz był jeszcze podczaszym r. 1669 i r. 1670 (Vol. Leg. V, 46), podkomorzy chełmski także. Trudność tu wielka do pogodzenia, bo trzech Mikołajów Daniłowiczów, było w owym czasie podsto. lemi koronnemi a z nich jeden postąpił na podczaszego, nie dwóch, jakeśmy to napisali w spisie podstolich ko- . ronnych, (Bibliot. Warsz, wrzesień 1860). Razem pod. komorzy chełmski i podczaszy koronny, umarł r. 1676. (Sygillaty ks. 13 fol. 1).

; 17. Jan Ignacy Leszczyński herbu Wieniawa, z kraj. czego koronnego, mianowany podczaszym, 4 maja 1676. (Porównać w spisie krajczych koronnych. Sygillaty ks. 13 fol. 1). Starosta kleszczelowski, ostrzeszowski. Syn. Wacława wojewody leczyckiego. W roku 1683 jako podczaszy, zapisany na sejmie do komissyi rozgraniczenia rzeczypospolitej, od margrabstwa brandeburskiego (Vol. Leg. V, 669). Pod rokiem 1683 jest w Rubinkowskiego Janinie, podczaszym Franciszek Jordan, starosta dobczy. cki; myłka to, bo Jordan był czesnikiem koronnym: umarł Leszczyński r. 1697, (Niesiecki w T. VI str. 68).

18. Stanisław Leszczyński fierbu Wieniawa, staro. sta odolanowski mianowany podczaszym koronnym 15 września 1697 od Augusta IIgo w Krakowie. (Załuski, ;. Epistolae T. II 438), syn Rafała w końcu podskarbiego wielkiego koronnego i Anny Katarzyny Jabłonowskiej, hetmanowny koronnéj, postąpił na wojewodę poznańskiego : r. 1699 (Metr. ks. 220) późniejszy król polski.

19. Krzysztof Towiański herbu Gerald, mianowany podczaszym w Warszawie 11 kwietnia 1699 (Metryka 220. fol. 49). Był posłem do Francyi, w czasie bezkró

« PoprzedniaDalej »