Obrazy na stronie
PDF

Satis libertatem ipsam habere dulcedinis. Nisi, quanta vi civitates eam expetant, tantâ regna reges defendant, æquari summa infimis; nihil excelsum, nihil, quod supra cetera emineat, in civitatibus fore. Adesse finem regni§, rei inter Deos hominesque pulcherrimæ.” Porsena, tuim regem esse Fomæ, tum Etruscæ gentis regem, amplum Tuscis rätus, Romam, infesto exercitu venit. INon unquam aliàs antè tantus terror sanatum invasit. Adeò valida res tum Clusina erat, magnumque Porsenæ nomen : nec hostes modò timibant, sed suosmet ipsi cives, ne Romana plebs, metu perculsa, receptis in urbem regibus, vel cum servitute pacem acciperet. ] Multa igitur blandimenta plebi per id tempus ab senatu data: annonæ in primis habita cura, et ad frumentum comparandum missi, alii in Volscos, alii Cumas. Salis quoque vendendi arbitrium, quia impenso pretio venibat, in publicum omni sumptu, ademptum privatis. Portoriisque èt tributo plebes libérata, ut divites conferrent, qui oneri ferendo essént: pauperes satis stipendii pendere, si liberos educarent. Itaque hæc indulgentia Patrum, asperis postmodum rebus im obsidione ac fame, adeò concordem civitatem tenuit, ut regium nomen non summi magis, qu`m infimi, horrerent : néc quisquam unus malis artibus postea tam popularis esset, quàm tum bene imperando universus senatus fuit. X. Quum hostes adessent, pro se quisque in urbem ex agris demigrant: urbem ipsam sepiunt præsidiis: alia muri§, alia Tiberi objecto videbantur tuta. Pons sublicius iter penè hostibus dedit ; ni unus vir fuisset, Horatius Cocles ; (id munimentum illo die fortuna urbis Romanæ habuit) qui, positus forte in stati9ne pontis, quum captum repentino impetu Janiculum, atqueimile citatós decurfare hostesyidisset, trepidamque turbaim suorum arma ordinesque relinquere, reprehensans singulos, obsistens, Qbtestansque Deàm et hominum fidem, testabatur: “ nequicquam deserto præsidio eos fugere. Si transitum pontem à tergo reliquissent, jam É hóstium in Palatio Capitolioque, quam in Janiculo, fore. taque monere, prædicere, ut pontem ferro, igni, quacunque vi possent, interrumpant, Sé impetum hastigm, quantùm corpore uno posset oösisti, exceptúrum.” Vallit inde in primuim aditum pontis; insignisque inter conspecta cedentium pugnæ terga, obyersis cöninüs ad ineundiim prœlium arimis, ipso ifiiraculo audaciæ obstupefecit hostes: duos tamen cum eo pudor tenuit, $i; Lartium ac T. Herminium, 2

[ocr errors]

* umbos claros genere factisque. . Cum his primam periculi procellam, et quod tumultuosissimum pugnæ erat, parumpèr sustinuit: deinde eos quoque ipsos, exiguâ parte pontis relictâ, revocantibus,qui rescindebant, cedere in tutum coëit. Circumferens inde truces minaciter oculos ad proceres ÉÉÉ, nunc singulos provocare, nunc increpare omnes, * Servitia regum superborum, suæ libertatis immemores, alienam oppugnatuim venire.” Cunctati aliquamdiu sunt, dum alius álium,' ut proelium incipiant, circumspectant: pudor deinde commövit aciem, et, clamore sublato, undique in unum hostem tela conjiciunt. Quæ quum in objecto cuncta scuto hæsissent, neque ille minùs obstinatus ingenti pontem obtineret gradu, jam impetu conabantur detrudere virum ; quum simul fragor rupti pontis, simul clamor Romanorum, alacritate perfecti operis sublatus, pavore subito impetum sustinuit. Tum êÊ, *Tiberime pater? inquit, “te sancte precor, hæc arma et hunc militem propitio flumine accipias.” Ita sic armatus in Tiberim desiluit; multisque superincidentibustelis incolumis ad suos tranavit, rem ausus plus famæ habituram ad posteros, quàm fideiGrata erga tantam virtutem civitas fuit ; stàtua in comitio, posita, agri quantum uno die circumaravit, datum.— IPrivata quoque inter publicos honores studia eminebant; nam in magna inopia pro demesticis copiis unusquisque ei aliquid, fraüdans se ip$e victu suo, contülit. XI. Porsena, primo conatu repulsus, consiliis ab oppugmanda urbe ad obsidendam versis, præsidio in Janiculò lócat9, ipse in plano ripisque Tiberis' castra posuit ; navibus undique accitis, et ad cüsdodiam, ne quid Romam frumenti subyehi sineret, et ut prædatum milites trans flumen per 9ccasiones aliis atque âliis locis trajiceret ; brevique adeò infestum omnem Romanum agrum reddidit, ut non cetera soIùm ex agris, sed pecus quoque omne in urbem compelleretur, neque quisquàm extra pörtas propellere auderet. Hoc tantum licentiae Etruscis, mion metu magis, quam consilio, concessum : namque Valerius consul, intentus in occasionem multos simul et effusos improvisò adoriundi, in parvis rebus negligens ultor, gravem se ad majora vindicem servahat. Itaque, ut eliceret prædatores, $; suis postero die frequentes portâ Esquilinâ, quæ, aversissima ab hoste erat, expellerent pecus; $cituros id hostes ratus, quòd in obsidione et fame servitia infida transfugerent. Et sciére perfugæ indici9; multóque plures, ut in spem universæ prædæ,

[ocr errors]
[ocr errors][ocr errors]

flumen, trajiciunt." P. Valerius inde T. Herminium cum modices copiis ad secundum lapidem Gabinâ viâ occultum considere jubet ; Sp. Lartium cum expedita juventute ad portam Collinam stare, donec hostis prætereat; deinde se objicere, ne sit ad flumen reditus. Consulum alter T. Lu

cretius pertâ Naeviâ cum aliquot manipulis militum egres

sus: ipse Valerius Coelio monte cohortes delectas edücit; hique primi apparuere hosti. . Herminius, ubi tumultum sensit, concurrit ex insidiis, versisque in Valerium Etruscis tera cædit: dextrâ laevâque, hinc à porta Collina, illinc ab ævia, redditus clamor: ita cæsi in medio prædatores, neque ad pugnam viribus pares, et ad fagam septis omnibus viis; fihisque ille tam effusè evagandi Etrusci§ fuit. ' XII. Obsidio erat nihilominus et frumenti cum summa caritate inopia; sedendoque expugnaturum se urbem spem Porsena habebat : quum C. Mucius, adolescens nobilis, cui indignum videbatur, populum Romannm servientem, quum sub regibus esset, nullo bello nec ab hostibus ullis obsessum esse ; liberum eundem populum ab iisdem Etruscis obsideri, quorum sæpe exercitus fuderit ; itaque, magno audacique aliquo facinore eam indignitatem vindicandam ratus, primò suâ sponte penetrare in hostium castra constituit: dein metuens, me, si consulum injussu et ignaris omnibus iret, forte deprehensus â custodibus Romanis retraheretur ut transfuga, fortunâ tum urbis crimen affirmante, senatum adiit : *Transire Tiberim,” inquit, “ Patres, et intrare, si possim, castra hostium volo; non prædo, nec populationum invicem ultor. Majus, si Dii juvant, in animo est facinus.” Approbant Patres: abdito intra vestem ferro, proficiscitur. " Ubi eò venit, in confertissima turba prone regium tribunal constitit. Ibi quum stipendium forte militibus daretur, et scriba, cum regé sedens pari fere ornatu, multa ageret, eum milites vulgò adirent, timens sciscitari, uter Porsena esset, ne ignerando regem semet ipse aperiret, quis esset, quò temerè traxit fortunâ facinus, scribam pro rege obtruncat. Vedentem inde, quâ per trepidam turbam cruento mucronesibi ipse fecerat viam, quum, concursu ad clamorem facto, comprehensam regii satellites retraxissent, ante tribunal regis áestitutus, tum quoque, inter tantas fortunæ minas, metuendus magis, quàm metuens: “ Romanus sum,” inquit, “ civis: C. Mucium vocant: hostis hostem occidere volui ; nec ad mortem minus animi est, quàm fuit ad cædem. Et facere et pati fortia, Romanum est. Nec unus in te ego hos animos gessi: longus post me ordo est idem petentium decus. TProinde in hoc discrimen, si juvat, accingere, ut in eingulas horas capite dimices tuo; ferrum hostemque in vestibulo habeas regiæ. Hoc tibi juventus Romana indicimus bellum. Nullam aciem nullum prœlium timueris. Uni tibi, et cum singulis, res erit.* T Quum rex, simul irâ infensus, periculoque conterritus, circumdari ignes minitabundus juberet, nisi expromeret properè, quas insidiarum sibi minas per ambagesjaceret: “ En tibi inquit, “ ut sentias, quàm vile corpüs sit iis, qui magnam gloriam vident ;* dextramque accenso ad sacrificium foculo injicit: quam quum velut alienato ab sensu torreret animo; prope attonitus miraculo Rex, quum ab sede sua prosiluisset, amoverique ab altaribus juvenemjussisset, “Tu verò abi,” inquit, ** in te magis, quàm in me, hostilia ausus, Juberem macte virtute esse, si pro mea patria ista virtus staret. Nunc jure belli liberum te, intactum inviolatumque hinc dimitto.” Tum Mucius, quasi remunerans meritum, “ Quandoquidem,” inquit, “ est apud te virtuti honos,

[graphic][graphic]

ut beneficio tuleris à me, quod minis nequisti; trecenti con- I*

juravimus principes juventutis Romanæ, ut in te hâc viâ

rassaremur. Mea prima sors fuit; ceteri, ut cuique ceciŠ; primò, quoad te opportunum fortuna dederit, suo quisque tempore, aderunt.”

[ocr errors]

Înam secuti sunt. T Adeô moverat eum, et primi periculi casus, quo nihil se præter errorem insidatoris texisset, et subeunda dimicatio toties, quot conjurati superessent, ut pacis conditiones ultrò ferrét Romanis. Jactatum in con{litionibus nequicquam de Tarquiniis in regnum restituendis, magis quia id negare ipse nequiverat Tarquiniis, quàm quôd negatum iri sibi ab Romanis ignoraret. De agró Vejentibus rostituendoimpetratum ; expressaque necessitas obsides dandi Romanis, si Janiculo præsidium deduci vellent. His conditionibus compositâ pace, exercitum ab Janiculo deduxit Porsena, et agro Romano excessit. Patres C. Mucio virtutis causâ trans Tiberim agrum dono dedere, quæ postea sunt Mucia prata ;íí'; Ergo, ita honoratâ virtute, feminæ quoque ad publica decora excitate. Et ClœTia virgo, una ex obsidibus, quum castra Etruscorum forte haud procul ripâ Tiberis locata essent, frustrata custodes, dux agminis virginum inter tela hostium Tiberim tranavit:

sospitesque omnes Romam ad propinquos restituit. Quod ubi regi nunciatum est: primò incensus irâ, oratores, Romam misit ad Cloeliam obsidem deposcendam; aliàs haud magni facere ; deinde in admirationem versus, ** Supra Coclites Muciosque” dicere “ id facinus esse,” et præ'se ferre, “ quemadmodum, si non dedatur obses, pro rupto se fœdus habiturum ; sic deditam, inviolatam aû suo§ remissurum.” Utrinque constitit fides: et Romani pignus pacis ex foedere restituerunt : et apud regem Etruscuìm non tuta solùm, sed honorata etiam, virtus fuit: laudatamque virginem parte obsidum se donare dixit; ipsa, quos vellet, legeret. Productis omnibus, elegisse impubes dicitur : quòd et virginitati decorum, et consensu obsidum ipsorum probabile erat, eam ætatem potissimùm liberari âb hoste, quæ maximè opportuna injuriæ esset. Pace ;'\';';i mani novam in,femina virtutem novo genere honoris, statuâ equestri, donavere; in summa Sacra via fuit posita virgo insidens equo. - XIV. Huic tam pacatæ profectioni ab urbe regis Ftrusci abhorrens mos, í,í, ab antiquis, usque ad nostram ætatem inter cetera solennia manet bonis vendendis, bona Porsenæ regis vendendi. Cujus originem moris necesse est, aut inter bellum natam esse, neque omissàm in pace ; aut à mitiore crevisse principio, qu`m hic præ se ferat titulus,bona hostiliter vellendi. ' Proximum verò est ex iis, qae traduntur, Porsenam, discedentem ab Janiculo, castra opulenta, convecto ex propinquis ac fertilibus Etruriæ arvi$ commeatu, Romanis domo dedisse, inopi tum urbe ab longinqua obsidione; ea deinde, ; populo immisso diriperentur hostiliter, venisse, bonaque Porsenæ appellata, gratiam numeris magis significante titulo, qu`m auctionem fortunæ regiæ, quæ ne in potestatem quidem populi Romani esset. Omisgo Romano bello, Porséna, ne frustra in ea loca exercitus adductus videretur, cum -parte copiarum filium Aruntem Ariciam oppugnatum mittit. Primô Aricinos Pes nec opinata perculerät ; arcessita deinde auxilia, et à Latinis populis, et § Cumis, tantum spei fecere, ut acie decernere auderent. Proelio inito, ade^ concitato impetu se intulerant Etrusci, ut funderent ipso incursu Aricinos. Cumanae cohortes, arte adversus vim usae, derlinavere paullulum ; effuséque prælatos hostes conversis signis ab tergo adortæ sunt. Ità in medio prope jam victores cæsi Etrusci : pars perexigua, duce amisso, quia nullum propius perfugium erat,

« PoprzedniaDalej »