Obrazy na stronie
PDF

bus consueti erant uterque agrestibus ferramentis, in vestibulo regiæ, qu`m potuere tümultuosissimè, specie rixæ in se omnes apparitores regios conv* rtunt ; inde, quum ambo regem appellarent, clamorque eorum Eg; in regiam pervenisset, vocati ad regem pergunt. Primè uturque vociferari, et certatim alter alteri obstrepere, coërciti ab lictore, et jussi in vicem dicere, tandem obloqui desistunt. Unus rem ex composito orditur. Cum intentus in eum se Rex totus averteret, alter elatam securim in caput dejecit; re1ictoque in vulnere telo, ambo se foras ejiciunt.

• XLI. Tarquinium moribundum, quuim, qui circà erant, excepissent, illos fugientes lictores comprehendunt ; clamor inde concursusque populi, mirantium quid rei esset. Tanaquil inter tumuitum claudi regiam jubet, arbitros ejicit ; simul, quæ curando vuhueri opus sunt, tanquam spes subesset, sedulò comparat ; simui, si destituat spes, alia præsidia molitur. Servio properè accito, quum penè exsaiiguem virum ostendisset ; dextram tenens orat, ne inultam mortem soceri, ne socrum inimicis ludibrio esse sinat. ** Tuum est,” inquit, “Servi, si vir es, regnum ; non eorum, qui alienis manibus pessimum facinus £' Erige te, l)eösque duces sequere, qui clarum hoc fore caput divino quondam circumfuso igni portenderunt. Nunô te illa coelestis excitet flamma: nunc expergiscere verè. Et nos peregrini regnavimus. Qui sis, non unde iiätüs sis, reputa. Si túa re subitâ consilia torpent, at tu mea sequere.” Quum clamor impetusque multidudinis vix sustineri posset, ex superiore parte ædium per fenestras, in novam viam versas, (habitabat enim rex ad Jovis Statoris) populum Tanaquil àlloquitur. Jubet “bono animo esse, sopitum fuisse régem subito -ictu ; ferrum haud altè in corpus descendisse ; jam ad se redisse. Inspectum vulnus. absterso cruore; ominia salu5ria esse ; confidere, propediem ipsum eos visuros, Interim Servio Tullio jubere pop'ulum dicto audientem esse.— Eum jura redditurum, obitufumque alia regis munia esse.'* $: rvius cum trabea et ligtoribus prodit ; ac, sede regia sedens, alia decernit. de aliis consulturum se regem esse sim- ulat; itaque, per aliquot dies, quum jam expirâsset Tar. ' quìnius, celatâ morte, per speciem alienæ fúngendæ vicis suas opes firmavit ; tum demium palam facto, et comploratione in regia, 9rtâ, Servius, præsidio-firmo munitus, primus injussu populi, yoluntate Patrum regnavit. Anci ' liberi, jam tunc comprehensis sqeleris ministris, ut vivere regem,

et tantas esse opes Servii nunciatum est, Suessam Pometiam exsulatum ierant. XLII. Nec jam publicis magis consiliis Servius, qu`m privatis, munire opes, et ne, qualis Anci liberùm animus ádversus Tarquinium fuerat, talis adversus se Tarqninii liberùm esset, duas filias juvenibus regiis, Lucio atque Arunti Tarquiniis, jungit. Nec rupit tamen fati necessitatem humanis consiliis, quin invidia regni etiam inter domesticos infida omnia atque infesta facerét. Peropportunè ad præsentis quietem statùs bellum cum Vejentibus(jam enim induciæ exierant) aliisque Etruscis sumptum. In eo bello etvirtus et fortuna enituit Tullii ; fusoque ingenti hostiam exercitu, haud dubius rex, seu Patrum, séu plebis animos periclitaretur, Romam rediit. Aggrediturque inde ad pacis longè maximum opus. Ut, quemadmodum Numa divini auctor juris fuisset, ita Servium conditorem omnis in civitate disçriminis ordinumque, quibus inter £¤ dignitatis fortunæque aliquid interducet, posteri famâ ferreht. Censum enim instituit, rem saluberriman tanto futuro imperio; ex quo belli pacisque munia non viritim, ut antè, sed pro habitu pecuniarum fierent. Tum classes centuriasque, et hunc. ordinem ex censu descripsit, vel paci decorum, vel bello. ' XLIII. Ex iis, qui centum millium æris, aut marjorem, censum haberent, octoginta confecit centurias, quadragenas seniorum ac juniorum. Prima classis omnes appellatiSeniores, ad urbis custodiam ut præsto essent ; juvenes, ut foris bella gererent ; arma his imperata, galea, clypeum, ocreæ, lorica; omnia ex ære ; hæc ut tegumenta corporis essent ; tela in hostem, hastaque et gladius. Additæ huic classi duæ fabrùm centuriæ, quæ sine armis stipendia face- . rent ; datum munus, ut machinas in bello ferrent. Secunda classis intra centum usque ad quinque et septuaginta Inillium censum instituta ; et ex his, senioribus junioribusque, viginiti conscriptæ centuriæ : arma imperata, scutum pro clypeo, et prætèr loricam omnia eadem.. Tertiæ classi§ in qüinquaginta millium censum esse voluit ; totidem centuriæ ét hæ, eodemque discrimine ætatium factæ ; nec de armis quicquam mutatum ; ocreæ tantùm ademptæ. In quarta classe census quinque et viginti millium, totidem centuriæ factæ ; arma mutata, nihil præter hastam et verutum datum. Quinta classis aucta, centuriæ triginta factæ ;. fundas lapidesque missiles hi secum gerebant; in his accensi, cornicines, iiicius; in tres cénturias distributi. Un2

[ocr errors]

Jecim millibus hæc classis censebatur. Hoc minor census reliquam multitudinem habuit; inde una centuria facta est, immiunis militiâ. Ita pedestri exercitu ornato distributoque, equitum ex primoribus civitatis duodecim scripsit cenfurias. Sex item alias centurias tribus ab Romulo institutis sub iisdem, quibus inauguratæ erant, nominibus fecit. Ad equos emendos dena millia æris ex publico data ; et, quibus equos alerent, viduæ attributæ, quæ bina millia æris in amnós singulos penderent. Hæc omnia in dites à pauperibus inclinata onera. Deinde est honos additus; non enim (ut ab Romulo traditum ceteriservaverant Reges) viritim sunragium eâ dem vi eodemque jure promiscuè omnibus datum est; sed gradus facti, ut neque exclusus quisquam suffragio videretur, et vis omnis penes primores civitatis esset. Equites enim vocabantur primi ; octoginta inde primæ classis centuriæ; ibi si variaret, quod rarò incidebat, ut secundæ classis vocarenfur; nec fére unquam infrà ita descenderent, ut ad infimios pervenirent. gy mirari oportet, hunc ordinem, qui nunc est, post expletas quinque et triginta tribus, duplicato earum nümero, centuriis juniorum seniorumque, ad institutam ab Ser. Tullio summam non convenire : quadrifariam enim urbe divisâ regionibus collibusque, quæ habitabantur partes, Tribus eas appellavit ; ut ego arbitror, ab tributo; nám ejus quoque æqualiter ex censu conferendi ab eodem inita rätio est. Neque hæ tribus ad centuriarum wlistributionem numerumque quicquam pertinuere. XLIV. Censu perfecto, quem maturaverat metu legis de incensis latæ cum vinculorum minis mortisque, edixit, ut omnes cives Romani, equites peditesque, in suis quisque centuriis, in campo Martio primâ luce adessent. Ibi in*structum exercitum omnem suovetaurilibus lustravit; id3î conditum lustrum appellatum, quia is censendo finis àctus est. Mihlia octoginta eo lustro civium censa dicuntur. Adjicit scriptorum antiquissimus Fabius Pictor, eorum, qui ferre arma possent, eum numerum fuisse. Ad eam multitudinem urbs quoque amplificanda visa est. Addit duos colles, Quirinalem Viminalemque ; inde deinceps auget Esquilias ; ibique ipse, ut loco dignitas fieret, habitat. Aggere et fossis et muro circumdaturbem ; ita pomœrium, prófert. Poinoerium, verbi vim solam intuentes, postmoerium imterpretantur esse. Est autem magis circa murum locus, quem in condendis urbibus quondam Etrusci, quâ murum ducturi çrant, certis circà terminis inauguratò consecrabant; ut ne

que interiore parte ædificia moenibus continuarentur, quæ nunc vulgò etiam conjungunt; et extrinsecus puri aliquid ab humano cultu pateret Soli. Hoc spatium, íJ neque habitari, ne que arari fas erat, non magis quòd póst murum esset, quàm quòd murus post id, pomoerium Romani appellârunt; et in urbis increménto semper, quantum moenia processura erant, tantum termini hi consecrati proferebantur. XLV. Auctâ civitate magnitudiné urbis, formatis omnibus domi et ad belli et ad pacis usus, ne semper armis opes acquirerentur, consilio augere imperium conâtus est, simul et àliquod addere urbi decus. Jam tum erat inclytum Dianæ Ephesiæ fanum ; id communiter à civitatibus Asiæ factum fama ferebat. Quum consensum Deosque consociatos laudaret mirè Servius inter proceres Latinorum, cum quibus publicè privatimque hospitia amicitiasque de industriajunxerat; sæpe iterando eadem perpulit tàndem, ut Romae fanum Dianæ populi Latini cum populo Romano facerent.— Ea erat confessio, caput rerum Romam esse, de quo toties armis certatum fuerat. Id quanquam omissum jam ex ommium cura Latinorum, ob rem toties infeliciter tèntatam armis, videbatur ; uni se ex Sabinis fors dare visa est privato consilio imperii recuperandi. Bos in Sabinis nata êuidam patrifamiliæ dicitur, mirandâ magnitudine ac specie. Fixa per multas ætates cornua in vestibulo templi Dianæ montiimentum ei fuere miraculo. Habita, ut erat, res prodigii loco est; et cecinere vates, cujus civitatis eam civis Dianáé immolâsset, ibi fore imperium ; idque carmen pervenerat ad ahtistitem fani Dianæ, Sabinus, ut prima apta dies sacrificio visa est, bovem Romam actam deducit ad fanum Dianæ, et ante aram statuit. Ibi antistes Romanus, quum eum magnitudo victimæ celebrata famâ m9visset, memor respoiisi Sabinum ita alloquitur. “Quidnam tu, hospes, paräs ?” inquit, “incestè sacrificium Dianæ facere ? Quin tu ántè vivo perfunderis flumine? infimâ valle præfuit Tiberis.* Religione tactus hospes, qui omnia, ut prodigio responderet éventus, cuperet ritè facta, ex templo de$cendit ail Tiberim. Interea Romanus immolat Dianæ bovem ; id mirè gratum regi atque civitati fuit. XLVI. Servius, quanquam jam usu haud dubium regmum possederat, tamen, quia interdum jactari voces à juvene Tàrquinio audiebat, se injussu populi regnare, conciliatâ prius voluntate plebis, agro capto ex hostibus viritim divis^, àusus est ferre ad. populum, ** vellent, juberentne, se ***

nare?* tantoque consensu, quanto haud quisquam alius amtè, rex est declaratus. Neque ea res Tarquinio spem affectandi regni minuit ; immò eò impensiùs, quia de agro plebis adversâ Patrum voluntate senserat agi, criminandi Servii apud Patres, crescendique in curia sibi occasionem datam ratus est, et ipse juvenis ardentis animi, et domi uxore Tulliâ inquietum animum stimulante. Tulit, enim et Romana regia sceleris tragici exemplum, ut tædio regum maturior veniret libertas ; ultimumqüe regnum esset, quod scelere Ε foret. Hic L. Tarquinius (Prisci Tarquinii re' gis filius neposne fuerit, parumTiquet; pluribus tamen auc

toribus filium ediderim) fratrem 'ί Aruntem Tarquinium, mitis ingenii juyenem. His duobus, ut ante dictum est, duæ Tulliæ, regis filiæ, nupserant, et ipsæ longè dispares moribus. Forte ita inciderat, ne duo violenta imgenia matrimonio jungerentur, fortunâ, credo, populi Romani quò diuturnius Servii regnum esset, constituique civitatis mores possent. É ferox Tullia, nihil materiæ in viro neque ad cupiditatem, neque ad audaciam esse; tota in alteruum versa Tàrquinium, eum mirari, eum virum dicere, ac regio sanguine ortum ; spernere sororem, quòd virum nacta muliebri cessaret audaciâ. Contrahit celeriter similitudo eos, ut ferè fit malum malo aptissimum ; sed initium turbandi omnia à femina ortum est. Ea, secretis viri

alieni assuefacta sermonibus, nullis verborum contumeliis

parcere, de viro ad fratrem, de sorore ad virum; et se rectiùs viduam et illum coelibem futurum fuisse contendere, quàm cum impari jungi, ut elanguescendum alienâ ignaviâ esset. Si sibi eum, quo digna esset, Dii dedissent virum, domi se propediem visuram regnum fuisse, quod apud patrem videat; celeriter adolescentem suæ temeritatis implet. Aruns Š et Tullia minor, prope continuatis fùneribus quum domos vacuas noyo matrimonio fecissent,junguntur nuptiis, magis nop prQhibente Servio, quam approbânte.

XLVII. Tum verò in dies infestior Tullii senectus, infestius coepit regnum esse ; jam enim ab scelere ad aliud spectare mulier scelus; nec nocte, nec intérdiu virum conquiescere pati, ne gratuita É parricidia essent. * Non sibi defuisse, cui nupta diceretur, nec cum quo tacita serviret $ defuisse, qui se regno. dignum putaret; qui meminisset se esse Prisci Tarquinii #', qui habere, quàm sperare, regnum mallet. Si tu is es, cui nuptam essé me aibitror, et virum et regem appello; sin minùs, eò nunc pejùs

« PoprzedniaDalej »